cihannüma Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi 2149-0678 2148-8843 İzmir Katip Çelebi Üniversitesi 10.30517/cihannuma.505523 Horasan'da Sulama ve Sulama Kanalları (8-10. Yüzyıllar) Irrigation and Irrigation Canals in the Khorasan (8-10th Centuries) Arifoğlu Yunus Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü 12 30 2018 4 2 45 60 10 19 2018 12 18 2018 Copyright © 2015, Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi 2015 Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi

Tarımtemelli bir Ortaçağ ekonomik yaşamında, iklim, tarımsal üretimi etkileyenönemli bir faktördü. Kuru tarım birkaç yerde uygulanabilse de, su tarımın dahaverimli bir şekilde yürütülmesinde önemli bir unsurdu. Su kaynakları bakımındanzengin bir bölge olan Horasan’da sulama kanallarına ihtiyaç vardı; ve incelenendönemde sulama suyu kullanımındaki sorunları çözmek için birkaç projeuygulanmıştır. Bu sebeple Horasan’ın önemli kısmında kanallar açılmıştır. Bubağlamda, çalışma su kaynaklarını, dağıtımlarını, akışlarını, nehirlerini,sulama kanallarını, sulama uygulamalarını ve su kullanım haklarınıtartışmaktadır.

In a medieval economic life based on agriculture, climate wasan important factor affecting agricultural production. Although dry agriculturecould be practiced in several places, water was an important element inconducting agriculture in a more efficient way. In Khorasan, a region rich inwater resources, there was, however, a need for irrigation canals; and severalprojects were implemented to solve problems in irrigation water use during theperiod under study. For this reason, the canals were opened in a large part ofthe Khorasan. In this regard, the study discusses water resources, theirdistribution, streams, rivers, irrigation canals, irrigation practices andwater use rights.

 Horasan Su Kaynaklar Nehirler Kanallar Khorasan Water Resources Rivers Canals Barthold, W., “Kucân”, İA, VI, MEB Yayınları, İstanbul 1987, s. 950. Bekrî, Ebu Ubeyd, Kitabü’l Mesâlik ve’l-Memâlik, Darûl-Arabiyye Yayınları, Tunus bty. Belâzûrî, İmam Ebu Abbas Ahmed b. Yahya b. Cabbar, Fütühü’l-Buldan, Abdullah Tabbai, Müessesetü’l-Mearif, Beyrut 1987. Bulliet, Richard W. The Patricians of Nishapur, Cambridge Press, Cambridge 1972. Büchner, V.F., “Türbet-i Şeyh Câm, İA, XII/II, MEB Yayınları, İstanbul 1979, s. 140. Demirci, Mustafa, İslam’ın İlk Üç Asrında Toprak Sistemi, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2003. Ebu Ubeyd, Kasım b. Sellam, Kitabü’l-Emval, thk. Muhammed Halil Heras, Mektebeti’l-Kelimeti’l-Ezher, Kahire 1981. Ebu Yusuf, Kitabü’l-Harac, thk. Muhammed Menasir, Maarifeti’l-İlmiyye, Umman 2009. Gerdîzî, Ebû Saîd Abdülhay b. Dahhak b. Mahmûd, The Ornament of Histories: a History of the Eastern Islamic Lands AD-1041: the Original Text of Abu Sa’id Gardizi, trans. C. Edmund Bosworth, Briitish Institü of Persian Studies London 2011. Harizmî, Ebu Abdullah Katib Muhammed b. Ahmed b. Yusuf, Mefatihu’l-Ulum, thk. İbrahim Ebyari, Daru’l-Kitabi’l-Arabi, Beyrut 1989. Hartman, R., “Cüveynî”, İA, III, MEB Yayınları, İstanbul 1987, s. 248-249. Hobson, John M. Batı Medeniyetinin Doğulu Kökenleri, çev. Esra Ermert, YKY, İstanbul 2007. Hudûdu’l-Âlem Mine’l-Meşrik ile’l-Mağrib, nşr. V. Minorsky, çev. A. Duman, Murat Ağarı, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2008. Hinz, Walther, İslam’da Ölçü Sistemleri, trc. Acar Sevim, Marmara Üniversitesi Yayınları, İstanbul 1990. İbn Havkal, Ebü’l-Kāsım Muhammed b. Alî en-Nasîbî el-Bağdâdî, Suretu’l-Arz, haz. E.J. Brill, 2. Baskı, Leiden 1939. İbn Hurdâzbih, Ebü’l-Kasım b. Abdullah, Kitâbü’l-Mesâlik ve’l-Memâlik, ed. M. J. de Goeje, Brill Press, Leiden 1967. İstahrî, Ebu İshak İbrahim b. Muhammed el-Farisi el-Kerhi, Mesalik ve Memalîk, nşr. M. J. de Goeje, Leiden 1967. Kazvinî, Ebu Yahya Zekeriyya b. Muhammed b. Mahmud, Âsaru’l-Bilâd ve Ahbâru’l-İbâd, Dâru Sadır, Beyrut bty. Makdisî, Ebu Abdullah Muhammed b. Ahmed, Ahsenu’t-Tekâsîm fi Marifeti’l-Ekalim, ed. Fuat Sezgin, Frankfurt 1992. Mesûdî, Ebu Hasan Ali b. Hüseyin b. Ali, Murucu’z-Zeheb ve Medainu’l-Cevher, thk Muhammed Muhyiddin Abdülhamid, Mektebetü’t-Ticareti’l-Kübra, byy. 1964. Mez, Adam, Onuncu Yüzyılda İslam Medeniyeti, çev. Salih Şaban, İnsan Yayınları, İstanbul 2000. Özbay, Ender, “Antakya’nın Tarihî Su Dolapları “Naura”lara Işık Tutan ‘Alvân Su Kemeri Kalintisinin Mimarî-Tarihî Analizi ve Restitüsyonu, Sanat Tarihi Dergisi, XXI/2, İzmir 2012. Pırlanta, İsmail, Fethinden Samanîlerin Yıkılışına Kadar Nişabur, Hikmetevi Yayınları, İstanbul 2017. Ruska, J., “Serahs”, İA, X, MEB Yayınları, İstanbul 1988, s. 502. Strange, Guy le, The Lands of the Eastern Caliphate, Institut für Geschichte der Arabischen, Frankfurt 1993. Tan, Orhan, Merv, 2500 Yıl Hatırası, TÜRKSAV, Ankara 2000. Watson, Andrew M., Agricultural Innovation the early Islamic World, 700-1100, Cambridge Press, Cambridge 1983. Yıldız, Hakkı Dursun, “Abdullah b. Tâhir”, DİA, I, TDV Yayınları, İstanbul 1988. Yahya b. Âdem, Ebu Zekeriyya Yahya b. Âdem b. Süleyman, Kitabu’l Haraç, thk. Ahmed Muhammed Şakir, Matbaatu’s-Selefiyye, Kahire 1964. Yakûbî, İbn Vazıh Ahmed b. İshak b. Cafer, el-Buldan, Darü’l-Kitabi’l-İlmiyye, Beyrut 2002. Yâkût el-Hamevî, Ebu Abdullah Şihabüddîn, Mu’cemu’l-Buldan, nşr. Ferdinand Wüstenfeld, Tarihu’l-Ulumu’l-Arabiye, Frankfurt 1994.