Focusing on music-related couplets in Ulu Arif Çelebi’s Diwan, this study aims to examine the sacred messages and Sufi themes conveyed through musical expressions and metaphors. First, the couplets in the work were reviewed, musical metaphors and music-based expressions forming part of metaphorical transfers were identified. Through qualitative coding, the Sufi subjects and divine messages conveyed through music were analysed, and multiple Sufi themes reflected in these metaphorical expressions were revealed. Subsequently, thematic analysis and interpretations were conducted on the diversity and multiple nature of the associations mediated by musical instrument metaphors. The findings demonstrate that, within multiple focal points of meaning, the musical dimensions mediate the notion of wahdat (unity), themes of creation, cosmogony and cosmology in the Mevlevi tradition, as well as the relationship between God and the individual. As a result, the study presents the Sufi themes highlighted through music in Ulu Arif Çelebi’s Diwan—a work authored by one of the pioneers of the thirteenth-century Mevlevi order—and discusses the framework that becomes evident through these metaphorical expressions.
Ulu Ârif Çelebi Divan’ında yer alan müzikle ilişkili beyitlere odaklanan bu çalışmada, müziksel aktarımların aracılık ettiği kutsal mesajların ve tasavvufi temaların incelenmesi amaçlanmıştır. Öncelikli olarak eserde yer alan bütün beyitler taranmış, müzik metaforları ile metaforik aktarımların bir parçası olan müziğe dayalı ifadeler belirlenmiştir. Nitel kodlama yoluyla müzik üzerinden aktarılan tasavvufi konular ve ilahi mesajlar belirlenmiş, bu kodlar üzerinden metaforik anlatımların yansıttığı çoklu tasavvufi temalar belirlenmiştir. Devamında ise çalgı metaforlarının aracılık ettiği çağrışımların çeşitliliği ve çoklu niteliği üzerinden tematik analiz ve yorumlamalar yapılmıştır. Bu bağlamda kodların ilişkili olduğu temalar belirlenmiş ve çalgı metaforlarıyla ifade edilen olumlu ve olumsuz çağrışım nitelikleri incelenmiştir. Sonuç olarak Vahdet düşüncesine, Mevlevî geleneğinde yaradılış, kozmogoni ve kozmoloji temalarına ve Tanrı-insan ilişkisine aracılık eden müziksel boyutlar çoklu anlam odakları dahilinde sunulmuştur. Yeni gelişmekte olan bir tarikat olan Mevlevîliğin XIII. yüzyıldaki öncülerinden biri olan Ulu Ârif Çelebi’nin yazmış olduğu eserde müzik üzerinden ön plana çıkan tasavvufi temalar ve bu temalar üzerinden belirginleşen çerçeve, tablolar yoluyla sunulmuştur.