Mimarinin İzinde: Hukuk ve Toplum İlişkisine Tipomorfolojik Bir Bakış

Öz

Tarih boyunca insanların düzen ihtiyacı ve adalet arayışı neticesinde oluşan kimi kurallar toplumsal tercihlerle şekillenerek farklı hukuk pratikleri ortaya çıkarmıştır. Mimari tasarımlarla oluşan mekânlar ise bu tercih ve pratiklerle toplumsal yapıyı somutlaştırmıştır. Hukuk ve mimari, her ikisi de sosyolojik ihtiyaçlardan türeyip insan davranışı üzerinde etkili olarak hem bireysel hayata tesir etmiş hem topluma mesajlar iletmiştir. Etkileşim çift yönlü şekilde bireysel ve toplumsal algıları değiştirirken hukuk ve mimari yapıda bu algılarla dönüşmüştür. Tipomorfoloji ise mimari bir terim olarak mimarlık ve diğer disiplinler arasında etkileşim kurmak suretiyle toplumsal yapıya uygun, etkili bir mimari tasarım ortaya çıkarma yöntemidir. Tarihsel ve kültürel kopuşa tepki olarak gelişen tipomorfoloji yaklaşımı vesilesi ile mimarinin toplum yapısı ile uyumlu şekilde icra edilmesi amaçlanmaktadır. Bu çalışmada hukuk ve mimarlık disiplinlerinin benzer niteliklerinden hareketle tipomorfolojik yöntem kullanılarak hukuk ve toplum ilişkisinin mimari izleri sürülmüştür. Soyut bir mefhum olan hukuk kavramının toplumdaki algılanış biçimi mimari eserler üzerinden somutlaştırılmaya çalışılmıştır. Eski camilerin değişen yapılarından günümüz adliye mimarilerine kadar geniş bir perspektifte ve multidisipliner yaklaşımla mimarinin hukuk ve toplum ilişkisindeki ehemmiyeti vurgulanmıştır. Hukukun görünür kılınmasında mimarinin etkili bir araç olduğu ve günümüzde adli yapıların tipomorfolojik yaklaşımla tasarlanmasının toplumun hukuk algısındaki önemli rolü ortaya koyulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Hukuk-Toplum İlişkisi
• Mimarlık
• Tipomorfoloji
• HukukAlgısı
• Adli Mimari

Tracing Architecture:A Typomorphological Perspective on the Law–Society Relationship

Öz

Throughout history, certain rules emerging from humanity’s need for order and pursuit of justice have been shaped by social preferences, giving rise to diverse legal practices. Spaces created through architectural designs, in turn, have materialized these preferences and practices, reflecting the social structure. Both law and architecture, deriving from sociological needs and influencing human behavior, have affected individual lives while simultaneously conveying messages to society. This interaction, operating bidirectionally, has transformed both individual and collective perceptions, and in response, legal and architectural structures have themselves evolved. Typomorphology, as an architectural concept, is a method that facilitates interaction between architecture and other disciplines to produce designs that are socially appropriate and effective. Developed as a response to historical and cultural ruptures, the typomorphological approach aims to execute architecture in harmony with the social fabric. In this study, drawing on the shared characteristics of the legal and architectural disciplines, a typomorphological method is employed to trace the architectural imprints of the relationship between law and society. The societal perception of the abstract concept of law is concretized through architectural works. From the changing structures of historical mosques to contemporary courthouses, this study emphasizes the significance of architecture in the law-society relationship from a broad and multidisciplinary perspective. It demonstrates that architecture is a powerful tool in making law visible and highlights the crucial role of designing judicial buildings through a typomorphological approach in shaping society’s perception of law today.

Anahtar Kelimeler

• Law-Society Relationship
• Architecture
• Typomorphology
• Perception of Law
• Judicial Architecture

Kaynakça

1. Ahmet Cevdet Paşa. 19. Yüzyılda Osmanlı Devlet Yönetimi Tezakir. Cilt 1. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2021.
2. Bacak, A. Aziz. “Adliyelerin Fiziksel ve Mimari Koşulları Bağlamında Yargısal Memnuniyet.” TBB Dergisi, no. 120 (2015): 315–334.
3. Bels, Marie ve Patricie Branco. “Law and Architecture: Courthouse Architecture, Searching for a New Balance Between Representation and Functionality.” İçinde Law and the Arts: Elective Affinities and Relationships of Tension, editörler Nils Teifke ve Jörn Heckmann, 145–168. Berlin: Springer, 2017.
4. Bengisu, Elif. “Human History and Göbeklitepe.” International Journal of Social, Political and Economic Research 7, no. 1 (2020): 112–125.
5. Berkes, Niyazi. Türkiye’de Çağdaşlaşma. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2023.
6. Bingöl, Özgür. “Mimarlıkta tip kavramı ve tipoloji.” Doktora tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2017.
7. Büyüktaş Demir, Sevim. “Kullanıcıları Adliye Binalarını Anlattı.” Mimarizm Mimarlık ve Tasarım Yayın Platformu. Erişim tarihi: 5 Temmuz 2025. https://www.mimarizm.com/haberler/gundem/kullanicilari-adliye-binalarini-anlatti_127500.
8. Castells, Manuel. The City and the Grassroots. Berkeley: University of California Press, 1983.

9. Curry, Andrew. “Gobekli Tepe: The World’s First Temple.” Smithsonian Magazine 39, no. 8 (2008): 42–50.
10. Çiçek, Dursun. “Görüntünün Siyasal Bağlamı: Fotoğraf, Oryantalizm ve Siyaset.” Teklif Dergisi, Siyaset-7 (2023): 88–105.
11. Davarcı, Melike. “Türkiye’deki Adliye Binalarının Tasarım ve Yönetimi İyileştirmesine Yönelik Çıkarımlar.” Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 2020.
12. Davutoğlu, Ahmet. Medeniyetler ve Şehirler. İstanbul: Küre Yayınları, 2016.
13. Durali, Şaban Teoman. Çağdaş Küresel Medeniyet. 2. baskı. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1999.
14. Eco, Umberto. “Function and Sign: Semiotics of Architecture.” İçinde The City and the Sign: An Introduction to Urban Semiotics, editörler Mark Gottdiener ve Alexandros Ph. Lagopoulos, 55–86. New Haven: Columbia University Press, 1986.
15. Eyice, Semavi. “İlk Osmanlı Devrinin Dini ve İçtimai Bir Müessesesi: Zaviyeler ve Zaviyeli Camiler.” İÜ İktisat Fakültesi Mecmuası 23, no. 1-2 (1963): 1–80.
16. Fischer, Günther. Mimarlık ve Dil. Çeviren Mine Kazmaoğlu. İstanbul: Daimon Yayınları, 2015.
17. Giddens, Anthony. Sosyoloji. 1. baskı. Çeviren Cemal Güzel. İstanbul: Kırmızı Yayınları, 2012.
18. Goodrich, Peter. “Postmodern Justice: In and Out of Court.” İçinde Law and the Humanities: An Introduction, editörler Austin Sarat, Matthew Anderson ve Cathrine O. Frank, 169–192. Cambridge: Cambridge University Press, 2009.
19. Günvar, Ali. Söylemin İktidarı: Dil, Mimarlık ve Edebiyatta Otoritenin Analizi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2023.
20. Gürer, Tan Kamil. “Tipomorfoloji: Kentsel Mekânın Yapısını Anlamak.” İdealkent 7, no. 18 (2016): 320–345.
21. Haldar, Piyel. “In and Out of Court: On Topographies of Law and the Architecture of Court Buildings (A Study of the Supreme Court of the State of Israel).” International Journal for the Semiotics of Law 7, no. 20 (1994): 185–200.
22. Hallaq, Wael B. Şeriat: Uygulama, Teori, Dönüşüm. Çeviren Soner Duman. İstanbul: Ekin Yayınları, 2024.
23. Harvey, David. Postmodernliğin Durumu. Çeviren Sungur Savran. 8. baskı. İstanbul: Metis Yayınları, 2019.
24. Hatipoğlu Aydın, Duygu. “Mimarlık ve Hukuk İlişkisi Bağlamında Ankara Adliyesi Balgat Ek Hizmet Binası Üzerine Notlar.” Ankara Barosu Dergisi 78, no. 2 (2020): 215–234.
25. Hirst, Paul. “Foucault and Architecture.” AA Files, no. 26 (1993): 52–60.
26. Hoebel, E. Adamson. The Law of Primitive Man: A Study in Comparative Legal Dynamics. Cambridge: Harvard University Press, 1954.
27. İbn Haldun. Mukaddime. Hazırlayan Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2019.
28. İnalcık, Halil. “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler.” Belleten 28, no. 112 (1964): 623–690.
29. İnce, Yunus. “II. Mahmud Devri Reformlarının Tebaa Tarafından Algılanışı.” Tarih İncelemeleri Dergisi 32, no. 2 (2017): 415–442.
30. İpşirli, Mehmet. “Üsküdar Mahkemesi.” İçinde V. Uluslararası Üsküdar Sempozyumu Bildirileri, Cilt 1, 105–118. İstanbul: Üsküdar Belediyesi Yayınları, 2007.
31. Juszczyk, Georgie. “Power on a Pedestal: How Architecture Creates, Reinforces, and Reflects Power Structures in the Legal System.” ANU Undergraduate Research Journal 11, no. 1 (2021): 45–58.
32. Kalaycıoğlu, Ersin ve Ali Yaşar Sarıbay. Türkiye’de Politik Değişim ve Modernleşme. İstanbul: Alfa Yayınları, 2019.
33. Kalın, İbrahim. Barbar, Modern, Medeni. 2. baskı. İstanbul: İnsan Yayınları, 2018.
34. Kara, İsmail. Biraz Yakın Tarih Biraz Uzak Hurafe. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2024.
35. Lawson, Bryan. The Language of Space. London: Routledge, 2007.
36. Lefebvre, Henri. The Production of Space. Çeviren Donald Nicholson-Smith. Massachusetts: Blackwell, 1991.
37. Mardin, Şerif. Türk Modernleşmesi. 25. baskı. İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.
38. Mohr, Richard. “In Between Power and Procedure: Where the Court Meets the Public Sphere.” Journal of Social Change and Critical Inquiry, no. 1 (1999): 12–29.
39. Moudon, Anne Vernez. “Getting to Know the Built Landscape: Typomorphology.” İçinde Ordering Space: Types in Architecture and Design, editörler Karen A. Franck ve Lynda H. Schneekloth, 289–311. New York: Van Nostrand Reinhold, 1994.
40. Ongun, Oğuz. “Bir Adalete Erişim Meselesi Olarak Adliye Mimarisi: Çağlayan Adliyesi Örneği.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Lisansüstü Programlar Enstitüsü, 2019.
41. Ortaylı, İlber. “Osmanlı'dan Bugüne Hükümet Konakları.” Mimarlık Dergisi, no. 203 (1984): 15–18.
42. Öğün, S. Seyfi. Türk Politik Kültürü. İstanbul: Alfa Yayınları, 1999.
43. Özalp, Hasan. “İnsanlığın En Eski Tapınağı Göbeklitepe Teolojik Olarak Bize Ne Söyler?” Bilimname, no. 31 (2016): 135–158.
44. Raible, Wolfgang. Metaphors as Models of Thinking. Freiburg: University of Freiburg Press, 2016.
45. Resnik, Judith ve Dennis Curtis. Representing Justice: Invention, Controversy, and Rights in City-States and Democratic Courtrooms. New Haven: Yale University Press, 2011.
46. Sander, Oral. Anka'nın Yükselişi ve Düşüşü (Osmanlı Diplomasi Tarihi Üzerine Bir Deneme). Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1987.
47. Schmidt, Klaus. Göbekli Tepe: En Eski Tapınağı Yapanların Sitesi. Çeviren Rüstem Aslan. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2007.
48. Tanpınar, Ahmet Hamdi. Beş Şehir. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2017.
49. Topçu, Nureddin. Ahlak Nizamı. 13. baskı. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2020.
50. Tuztaşı, Uğur ve İlgi Yüce Aşkun. “Klasik Dönemden Batılılaşmaya Osmanlı Mimarlığında İdealleştirme Olgusu ve Batı Mimarlığıyla Olan Mukayesesi.” Osmanlı Araştırmaları, no. 38 (2011): 127–162.
51. Ülken, Hilmi Ziya. Türk Tefekkürü Tarihi. 9. baskı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2017.
52. Ünsal, Artun. “Hukuk ve Toplumsal Yaşam (Hukuksal İlişkilerin Kaynakları Üzerine Bir Deneme).” Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 29, no. 2 (1974): 27–56.
53. Üzgör, Tahir. “Dîbâce.” İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 9: 274–276. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
54. Van Hoecke, Mark. Law as Communication. London: Bloomsbury Publishing, 2002.
55. Woodson, Benjamin, et al. “Judicial Symbols and the Link Between Legitimacy and Acquiescence.” APSA 2011 Yıllık Toplantısı'nda sunulan bildiri, Seattle, WA, 1–4 Eylül 2011.