Aşağıseyit Höyük Kazılarında Bulunan Bir Erken Hitit Dönemi Mührü Bağlamında Batı Anadolu-Hitit İlişkileri

Öz

Aşağıseyit Höyük yerleşiminde 2021 yılında başlayan kazı çalışmalarında incelenen dönemlerden biri Geç Tunç Çağı’dır. 2024 yılında höyüğün Geç Tunç Çağı tabakalarının erken evresinde bulunan bir damga mühür, Hitit-Batı Anadolu ilişkilerine katkı sunan yeni bir buluntu olmuştur. Batı Anadolu’da Orta Tunç Çağı ve Geç Tunç Çağı tabakaları içeren yerleşimlerde Aşağıseyit Höyük mührü ile benzer nitelikte yuvarlak başlı, ip delikli, konik kulplu, daire biçimli baskı alanına sahip üzerinde ağırlıklı olarak geometrik bezemelerin yer aldığı damga mühürler bilinmektedir. Aşağıseyit mührünün Batı Anadolu’daki diğer çağdaş yerleşimlerden ayrışan en önemli noktası mühür üzerinde betimlenen çift sıra merdiven şeridi çerçeve bandıyla içinde 8 yaprağı enine çizgilerle bölümlenmiş ortası çukur bir rozettir. Söz konusu bezemenin birebir ve yakın benzerlerinden çok sayıda örnek Boğazköy kazılarında bulunmuştur. Bu durum Geç Tunç Çağı’nın başladığı yıllarda Batı Anadolu’daki yerel krallıklarla Hititler arasındaki ilişkinin kapsamı ve niteliğinin tartışılmasına katkı sağlayacak yeni bir unsur olarak ele alınmalıdır. Hitit Krallığı’nın, kuruluş yıllarından itibaren Batı Anadolu topraklarına yönelik çeşitli gerekçelerle askeri seferler düzenlediği bilinmektedir. İç Batı Anadolu’da yürütülen kazı çalışmalarında bulunan hilal biçimli ağırlıklar, boğa eklentileri ve bazı seramik tipleri Aşağıseyit mührü ile birlikte değerlendirildiğinde iki bölge arasında şu an çerçevesini açık bir biçimde çizemediğimiz etkileşim ve iletişimin bir yansıması olarak karşımız çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Aşağıseyit Höyük
• damga mühür
• Geç Tunç Çağı
• Hitit
• Batı Anadolu

Western Anatolia–Hittite Relations in the Light of an Early Hittite Seal from the Excavations at Aşağıseyit Höyük

Öz

Excavations at Aşağıseyit Höyük, launched in 2021, have included the investigation of the Late Bronze Age levels. In 2024, a stamp seal discovered in the early phase of the Late Bronze Age layers of the mound has emerged as a new find contributing to our understanding of Hittite–Western Anatolian relations. Stamp seals of similar character—featuring a rounded head with a perforated conical handle, a circular sealing surface, and predominantly geometric decoration—are known from settlements in Western Anatolia containing Middle and Late Bronze Age levels. The most distinctive feature that differentiates the Aşağıseyit seal from its contemporaries in other Western Anatolian sites is the depiction of a double-rowed stepped band forming a frame around a rosette with eight petals divided by transverse lines and a central depression. Numerous close parallels of this decorative motif have been uncovered at Boğazköy. This suggests that, already in the initial centuries of the Late Bronze Age, the scope and character of the relations between the Hittites and the local kingdoms of Western Anatolia should be reconsidered in light of thi evidence. It is well known that the Hittite Kingdom, from its formative years onward, conducted military campaigns into Western Anatolian territories for various reasons. Considered alongside crescent-shaped weights, bull figurine attachments, and specific ceramic types unearthe in Inner Western Anatolia, the Aşağıseyit seal can be viewed as tangible evidence of interaction and communication between the two regions—an exchange whose precise contours remain to be fully defined.

Anahtar Kelimeler

• Aşağıseyit Höyük
• damga mühür
• Geç Tunç Çağı
• Hitit

Kaynakça

1. Abay 2008: A. Eşref, “Fundstellen: Gesammelte Schriften zur Archaeologie und Geschichte Altvorderasien, Ad honorem Hartmut Kühne”,Die Neolithischen Fundorte in der Çivrilebene im Oberen Maandergebeit: Erste Ergebnisse einer Geländebegehung. D. Bonatz, R. M. Czichon and F. J. Kreppner, (Eds.), Wiesbaden: Harrassowitz Verlag 2008,1-8.
2. Abay et al. 2020: E. Abay, B. Temur, E. Konakçı, B. Semiz “Archaeological and Archeometric Observations on Inhabitation of the Höyük Settlement in the Middle and Late Bronze Ages.” Mediterranean Archaeology and Archaeometry 20(1), 2020, 107-125.
3. Abay 2025: E. Abay “Re-Evaluation of Late Bronze Age Chronology of Beycesultan Based on New Excavation Results.”, It All Began with Stratigraphy and Chronology in Central Anatolia: Festschrift dedicated to Sachihiro Omura on his 77th Birthday, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2025, 97-114.
4. Abay and Dedeoğlu 2005: E. Abay, F. Dedeoğlu “2003 Yılı Denizli/Çivril Ovası Yüzey Araştırması.”, Anatolian Studies (AST) XXII/2, 2005, 41-50.
5. Abay and Dedeoğlu 2007: E. Abay, F. Dedeoğlu “2005 Yılı Çivril Ovası Yüzey Araştırması.” AST 24/1, 2007, 277-293.
6. Abay and Dedeoğlu 2009: E. Abay, F. Dedeoğlu “Beycesultan 2007-2008 Yılları Kazı Çalışmaları Ön Raporu.” ADerg XIII/1, 2009, 53-80.
7. Abay and Dedeoğlu 2012: E. Abay, F. Dedeoğlu “Beycesultan 2007-2010 Yılları Kazı Çalışmaları Raporu.” Kazı Sonuçları Toplantısı (KST) 33, 2012, 303-330.
8. Aykurt 2024: A. Aykurt, Liman Tepe I: Orta Tunç Çağı Seramiği ve Küçük Buluntuları., Ankara, 2024.

9. Beal 2003: R. Beal, “The Predecessors of Hattusili I.”, (Eds.), G. Beckman, R. Beal and G. McMahon Hittite Studies in Honor of Harry A. Hoffner Jr., on the Occasion of His 65th Birthday , Indiana 2003, 13-36.
10. Beran 1967: T. Beran, Die hethitische Glyptik von Boğazköy 1: Die Siegel und Siegelabdrücke der vor- und althethitischen Perioden und die Siegel der hethitischen Großkönige. WVDOG 76, Boğazköy-Hattuša 5, 1967 Berlin.
11. Bilgen 2015: N. Bilgen, Seyitömer Höyük I, İstanbul,2015.
12. Boehmer and Güterbock 1987: B.M. Boehmer, H.G. Güterbock “Glyptik aus dem Stadgebiet vom Boğazköy, Grabungskampagnen 1931-1939, 1952-1958”, Boğazköy-Hattuşa XIV/II. Teil,Berlin.
13. Bryce 1980: T. Bryce, The Major Historical Texts of Early Hittite History, Asian Studies Monograph 1, Queensland.
14. Bryce 1986: T. Bryce “Madduwatta and Hittite Policy in Western Anatolia.” Historia 35, 1986, 1-12.
15. Bryce 1998: T. Bryce “How Old Was Matanazzi.” Journal of Egyptian Archaeology (JEA) 84, 1998, 212-215.
16. Ceram 1956: C.W. Ceram, Narrow Pass, Black Mountain: The Discovery of the Hittite Empire, Sidwick and Jackson Limited. 1956, London.
17. Ceylan 1998: M.A.Ceylan, Baklan-Çivril Havzası ve Yakın Çevresinin Hidrojeomorfolojik Etüdü, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul.
18. Dedeoğlu 2008: F. Dedeoğlu, “Cultural Transformation and Settlement System of Southwestern Anatolia from Neolithic to LBA: A Case Study from Denizli/Çivril Plain.” (Eds.), Rubio and S. Martínez J. M. Córdoba, M. Molist, M. C. Pérez, I., ICAANE 5, 2008 Madrid,587-603.
19. Dedeoğlu 2009: F. Dedeoğlu, “Denizli-Çivril İlçesi Yüzey Araştırması Verileri Işığında M.Ö. 2. Binyılda Yukarı Menderes Havzası Yerleşim Düzeni”, (Eds.), H. Sağlamtimur, E. Abay and others, Altan Çilingiroğlu’na Armağan: Yukarı Denizin Kıyısında Urartu Krallığı’na Adanmış Bir Hayat ,2009, İstanbul. 241-257.
20. Divarcı 2019: F. Divarcı, Hitit Döneminde Maşat Höyük: Arkeolojik Açıdan Bir Yeniden Değerlendirme Çalışması, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul.
21. Erim 1970: K.T.Erim, “The Ninth Campaign of the Excavations at Aphrodisias in Caria 1969.” TAD 18/2, 1970, 87-111.
22. Erim 1972: K.T.Erim, “Aphrodisias in Caria: Results of the 1970 Campaign.” TAD 19/1, 1972,55-86.
23. Erim 1973: K.T.Erim, “1971 Excavations at Aphrodisias in Caria.” TAD 20/1, 1973, 63-87.
24. Erim 1976: K.T.Erim, “Excavations at Aphrodisias in Caria 1974.” TAD 23/1, 1976, 25-50.
25. Fidan et al 2023: E. Fidan, A.Karatak, S. Seçer-Fidan, A. M. Kocabaş, “Tavşanlı Höyük Kazısı 2021 yılı çalışmaları (ilk sezon).” (Eds.), A. Özme 42. Kazı Sonuçları Toplantısı 2, 2023, 45-254.
26. French 1969: D. French, Anatolia and Aegean in Third Millennium BC, University of Cambridge, Unpublished PhD Thesis, Cambridge,
27. Garstang and Gurney 1959: J. Garstnag, O.R. Gurney, The Geography of the Hittite Empire., The British Institute of Archaeology at Ankara, London, 1959.
28. Götze 1936: A. Götze, Churriter und Assyrer, Oslo Aschehoug ,1936.
29. Gurney 2001: O.Gurney Hititler, Çev. P. Arpaçay, Ankara, 2001.
30. Joukowsky 1986: M.Joukowsky, “Prehistoric Aphrodisias: An Account of the Excavations and Artifact Studies”, Vol. I-II, Excavations and Studies, New Jersey, 1986.
31. Joukowsky 1991: M. Joukowsky, “Prehistoric Developments on the Acropolis (Theater Hill).”, (Eds.), R. R. R. Smith and K. T. Erim, Aphrodisias Papers 2, Ann Arbor MI, 1991, 10-13.
32. Joukowsky 1988: M. Joukowsky, “Prehistoric Aphrodisias: A Sondage in the Acropolis Theater; 1988.” Nimet Özgüç’e Armağan, Ankara ,1993, 309-320.
33. Kadish 1969: B. Kadish,“Excavations of Prehistoric Remains at Aphrodisias 1967.” AJA 73/1, 1969, 49-65.
34. Kadish 1971: B. Kadish, “Excavations of Prehistoric Remains at Aphrodisias, 1968 and 1969.” AJA 75/2, 1971, 121-140.
35. Kınal 1953: F.Kınal Arzava Memleketlerinin Mevkii ve Tarihi, Ankara,1953.
36. Klengel 1999: H. Klengel Geschichte des Hethitischen Reiches, Leiden, 1999.
37. Konakçı 2014: E. Konakçı “Laodikeia’nın İlk Yerleşimi Asopos Tepesi.” (Eds.), C. Şimşek, 10. Yılında Laodikeia, İstanbul, 2014.
38. Konakçı 2020: E.Konakçı “Yüzey Araştırmaları Verilerine Göre Aşağıseyit Höyük Yerleşiminde İskân Süreci” Beşerî Bilimler Ekseninde Güncel Araştırmalar: Kuramlar, Kavramlar, Uygulamalar, (Eds.), B. Tunçsiper, D. İnan, İstanbul, 2020, 15-33.
39. Konakçı et al 2024: E. Konakçı, A. Kapuci, A. Cura, F. Dedeoğlu, B. Temur, “Aşağıseyit Höyük 2022 Yılı Çalışmaları.” 43. Kazı Sonuçları Toplantısı 5, 2024,65-77.
40. Lamb 1936: W. Lamb, Excavations at Thermi in Lesbos, Cambridge 1936.
41. Latacz 2004: J. Latacz, Troy and Homer, Oxford, 2004.
42. Lloyd 1960: S.Lloyd, “Beycesultan, 1959: Sixth Preliminary Report.” Anatolian Studies 10, 1960,31-41.
43. Lloyd 1972:S. Lloyd, Late Bronze Age Architecture, Beycesultan Vol. III, Part 1, The British Institute of Archaeology at Ankara, London, 1972.
44. Lloyd and Mellaart 1955: S. Lloyd, J.Mellart, “Beycesultan Excavations: First Preliminary Report”, Anatolian Studies 5, 1955, 39-9.
45. Lloyd and Mellaart 1956: S. Lloyd, J.Mellart, “Beycesultan Excavations: Second Preliminary Report, 1955”, Anatolian Studies 6, 1956, 101-135.
46. Lloyd and Mellaart 1957: S.Lloyd, J.Mellart, “An Early Bronze Age Shrine at Beycesultan”, Anatolian Studies 7,1957, 27-36.
47. Lloyd and Mellaart 1962: S.Lloyd, J.Mellart, The Chalcolithic and Early Bronze Age Levels, Beycesultan Vol. I, The British Institute of Archaeology at Ankara, London ,1962.
48. Lloyd and Mellaart 1965: S.Lloyd, J.Mellart, Middle Bronze Age Architecture and Pottery Beycesultan Vol. II, The British Institute of Archaeology at Ankara, London, 1965.
49. Lloyd et al 1959: S.Lloyd, J. Mellaart, D.Stronach “Excavations at Beycesultan, 1958”, Anatolian Studies 9, 1959, 35-50.
50. Macqueen 2001: J.G. Macqueen, Hititler ve Hitit Çağında Anadolu, Ankara 2001.
51. Marchese 1976: R.T.Marchese, “Report on the West Acropolis Excavations at Aphrodisias: 1971-1973”, AJA 80/4, 1976,393-413.
52. Marchese 1978: R.T.Marchese, “Late Mycenaean Ceramic Finds in the Lower Meander Valley and A Catalogue of Late Bronze Age Painted Motifs from Aphrodisias”, Archaeological Journal 135, 1978,15-31.
53. Melchert 1978: H.C. Melchert, “The Acts of Hattusili I”, JNES 37/1, 1978,22.
54. Mellaart 1954: J. Mellart, “Preliminary Report on Survey of Pre-Classical Remains in Southern Turkey”, Anatolian Studies 4, 1954, 175-240.
55. Mellaart and Murray 1995: J.Mellart, A.Murray, Late Bronze Age and Phrygian Pottery and Middle and Late Bronze Age Small Objects Beycesultan Vol. III Part II, Oxford, 1995.
56. Michaux Colombot 2008: D. Michaux-Colombot, “The Royal Hittite Title ‘My Sun’ and the Winged Sun Disk”, (Eds.), Zeki Dilek et al, 38. ICANAS, Religion, Vol. 1, International Congress of Asian and North African Studies, Ankara, 2007, 3/1, Ankara 2008, 329-353.
57. Özgüç 1982: T. Özgüç, Maşat Höyük II. A Hittite Center Northeast of Boğazköy, Ankara, 1982.
58. Özkan 2016: S. Özkan, “Batı Anadolu Tarihi Coğrafyası Hakkında Bazı Öneriler”, Ahmet Ünal’a Armağan, 2016, 405-419.
59. Özkan 2022: S.Özkan, Eski Anadolu Mühür Sanatı, Ankara, 2022.
60. Roosevelt et al. 2018: C. Roosevelt, C. Luke, S, Ünlüsoy, C. Çakırlar, “Exploring Space, Economy, and Interregional Interaction at a Second-Millennium B.C.E. Citadel in Central Western Anatolia: 2014-2017 Research at Kaymakçı”, American Journal of Archaeology 122/4, 2018, 645-688.
61. Ferdinand and Falkenstein 1974: S. Ferdinad, A. Falkenstein, Die Hethitisch-Akkadische Bilingue des Hattusili I (Labarna II), Hildesheim, 1974.
62. Şimşek 2009: C.Şimşek, “2007 Yılı Laodikeia Antik Kenti Kazısı”, KST 30/II, May 2009, 409-436
63. Şimşek 2010: C.Şimşek, “2008 Yılı Laodikeia Antik Kenti Kazısı”, KST 31/IV, May 2010,101-134.
64. Şimşek 2009: C. Şimşek, “2009 Yılı Laodikeia Antik Kenti Kazıları”, KST 32/III, 2011, 447-474.
65. Tül 1986: Ş. Tül “Prehistoric Settlements on the Meander Plain”, in: Prehistoric Aphrodisias, An Account of the Excavations and Artifact Studies, Vol II, Bibliography, Catalogue, Appendix, Index, New Jersey, appendix 1, 1986, 713-724.
66. Ünal 2003: A. Ünal, Hititler Devrinde Anadolu 2, İstanbul, 2003.
67. Yakar 2007: J. Yakar, Anadolu’nun Etnoarkeolojisi, İstanbul, 2007.