egehfd Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi 2147-3463 2667-6648 Ege Üniversitesi 10.53490/egehemsire.959852 Health Care Administration Sağlık Kurumları Yönetimi Tip 1 Diyabette Damgalama İçin Bir Model Önerisi: Roy Adaptasyon Modeli A Model Proposal for Stigma In Type 1 Diabetes: Roy Adaptation Model https://orcid.org/0000-0001-8957-7567 Mutlu Satıl Ece İZMİR KATİP ÇELEBİ ÜNİVERSİTESİ, SAĞLIK BİLİMLERİ FAKÜLTESİ, HEMŞİRELİK BÖLÜMÜ https://orcid.org/0000-0003-4512-9855 Dülgerler Şeyda EGE ÜNİVERSİTESİ, HEMŞİRELİK FAKÜLTESİ, HEMŞİRELİK BÖLÜMÜ 04 27 2023 39 1 125 133 06 30 2021 01 17 2022 Copyright © 2011, Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi 2011 Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi

Tip 1 Diyabet, bireyleri hem fizyolojik hem de psikososyal boyutta etkileyen kronik bir hastalıktır. Son yıllarda Tip 1 Diyabet ile ilgili dikkat çeken psikososyal sorunlardan bir tanesi de damgalamadır. Tip Damgalamanın nedenleri ve sonuçlarının, damgalamaya adaptasyonu etkileyen bir uyaran oldukları düşünülmektedir. Bu uyaranlar karşısında bireyler baş etme mekanizmalarını kullanmaktadır. Tip 1 Diyabette damgalama bireylerin metabolik kontrolün kötüleşmesine, benlik kavramında rahatsızlığa, okul, iş ve aile yaşamındaki değişikliklere ve sosyal ilişkilerde bozulmaya neden olmaktadır. Uyaranlar ile baş etmeye çalışırken ortaya çıkan davranışlar bireyin fizyolojik, benlik kavramı, rol fonksiyonu ve karşılıklı bağlılık alanlarında görülmektedir. Bu davranışlar bireyin damgalamaya adaptasyon sürecine göre değişiklik göstermektedir. Etkili ve adaptif davranışlar damgalamaya uyumu sağlar. Tip diyabette damgalama ve roy adaptasyon modelinin alanlarındaki benzerlik olduğu görülmektedir. Bu noktada, hemşirelerin, bireylerin deneyimledikleri damgalamaya adaptasyon sürecinde Roy Adaptasyon Modelini doğrultusunda hemşirelik bakımı gerçekleştirebilecekleri düşünülmüştür. Bu özden hareketle, Tip 1 Diyabette damgalama Roy Adaptasyon Modeli doğrultusunda ele alınmıştır.

 Roy adaptasyon modeli hemşirelik model tip 1 diyabet Roy adaptation model nursing model type 1 diabetes Abdoli, S., Abazari, P., & Mardanian, L. (2013). Exploring diabetes type 1-related stigma. Iran J Nurs Midwifery Res, 18(1), 65–70. Altundağ, S. (2018). Tip 1 diyabetli çocukların hastalığa uyumunda eğitimin ve sosyal desteğin etkisi. Pamukkale Tıp Dergisi, 11(2), 137–144. https://doi.org/10.5505/ptd.2017.90958 American Diabetes Association. (2013). Standards of medical care in diabetes - 2013. Diabetes Care, 36(SUPPL.1), S11–S66. https://doi.org/10.2337/dc13-S011 Artuvan, Z., Hem, U., & Yurtsever, S. (2020). Tip 1 Diyabetli Adölesanların Benlik Saygısının Diyete Uyumla İlişkisi. İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi 2020, 5(1), 1–5. Bal Yılmaz, H., Taş, F., Yavuz, B., & Erol, H. (2011). Tip 1 Diyabetli Adolesanlarm Sosyal Destek Düzeylerinin Belirlenmesi. Dirim Tıp Gazetesi, 86(1), 13–19. Brazeau, A. S., Nakhla, M., Wright, M., Henderson, M., Panagiotopoulos, C., Pacaud, D., … Dasgupta, K. (2018). Stigma and its association with glycemic control and hypoglycemia in adolescents and young adults with type 1 diabetes: Cross-sectional study. Journal of Medical Internet Research, 20(4), e151. https://doi.org/10.2196/jmir.9432 Browne, J. L., Ventura, A. D., Mosely, K., & Speight, J. (2017). Measuring Type 1 diabetes stigma: development and validation of the Type 1 Diabetes Stigma Assessment Scale (DSAS-1). Diabetic Medicine, 34(12), 1773–1782. https://doi.org/10.1111/dme.13507 Browne, J. L., Ventura, A., Mosely, K., & Speight, J. (2014). “I’m not a druggie, I’m just a diabetic”: a qualitative study of stigma from the perspective of adults with type 1 diabetes. BMJ Open, 4(7), 1–10. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2014-005625 Çakir, S., Saǧlam, H., Özgür, T., Eren, E., & Tarim, Ö. (2010). Tip 1 diyabetli çocuklarda glisemik kontrolü etkileyen faktörler. Guncel Pediatri, 8(1), 7–19. Capistrant, B. D., Friedemann-Sánchez, G., & Pendsey, S. (2019). Diabetes stigma, parent depressive symptoms and Type-1 diabetes glycemic control in India. Social Work in Health Care, 58(10), 919–935. https://doi.org/10.1080/00981389.2019.1679321 Çatal, E., & Dicle, A. (2014). <Teori-Araştırma> Bileşeni: Roy’un Uyum Modeli Örneği. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Elektronik Dergisi, 7(1), 33–45. Çelik, S., Kelleci, M., Avcı, D., & Temel, E. (2015). Tip 1 Diyabetli Genç Yetişkinlerin Hastalığa Psikososyal Uyumları ve Stresle Başaçıkma Tarzları. Florence Nightingale Hemşirelik Dergisi, 23(2), 105. https://doi.org/10.17672/fnhd.69115 Commissariat, P. V, Kenowitz, J. R., Trast, J., Heptulla, R. A., & Gonzalez, J. S. (2016). Developing a Personal and Social Identity With Type 1 Diabetes During Adolescence : A Hypothesis Generative Study. Qualitative Health Research, 26(5), 672–684. https://doi.org/10.1177/1049732316628835 Edgar, K. A., & Skinner, T. C. (2003). Illness representations and coping as predictors of emotional well-being in adolescents with type 1 diabetes. Journal of Pediatric Psychology, 28(7), 485–493. https://doi.org/10.1093/jpepsy/jsg039 Firmin, R. L., Luther, L., Lysaker, P. H., Minor, K. S., & Salyers, M. P. (2016). Stigma resistance is positively associated with psychiatric and psychosocial outcomes: A meta-analysis. Schizophrenia Research, 175(1–3), 118–128. https://doi.org/10.1016/j.schres.2016.03.008 Goffman, E. (1963). Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall. Gredig, D., & Bartelsen-Raemy, A. (2017). Diabetes-related stigma affects the quality of life of people living with diabetes mellitus in Switzerland: implications for healthcare providers. Health & Social Care in the Community, 25(5), 1620–1633. https://doi.org/10.1111/hsc.12376 Hains, A. A., Berlin, K. S., Davies, W. H., Smothers, M. K., Sato, A. F., & Alemzadeh, R. (2007). Attributions of Adolescents with Type 1 Diabetes Related to Performing Diabetes Care around Friends and Peers : The Moderating Role of Friend Support. Journal of Pediatric Psychology, 32(5), 561–570. Hakkarainen, P., Moilanen, L., Hänninen, V., Heikkinen, J., & Räsänen, K. (2016). Work-related diabetes distress among Finnish workers with type 1 diabetes: A national cross-sectional survey. Journal of Occupational Medicine and Toxicology, 11(1), 1–10. https://doi.org/10.1186/s12995-016-0099-4 Hansen, U. M., Olesen, K., & Willaing, I. (2020). Diabetes stigma and its association with diabetes outcomes: a cross-sectional study of adults with type 1 diabetes. Scandinavian Journal of Public Health, 48, 855–861. https://doi.org/10.1177/1403494819862941 Hansen, U. M., Skinner, T., Olesen, K., & Willaing, I. (2019). Diabetes distress, intentional hyperglycemia at work, and glycemic control among workers with type 1 diabetes. Diabetes Care, 42(5), 797–803. https://doi.org/10.2337/dc18-1426 Hapunda, G., Abubakar, A., van de Vijver, F., & Pouwer, F. (2015). Living with type 1 diabetes is challenging for Zambian adolescents: Qualitative data on stress, coping with stress and quality of care and life. BMC Endocrine Disorders, 15(1), 1–12. https://doi.org/10.1186/s12902-015-0013-6 Hess, R., & Mctigue, K. (2008). Living With Diabetes. The Diabetes Educator, 34(6), 1004–1012. https://doi.org/10.1177/0145721708327304 Ho, J., Lee, A., Kaminsky, L., & Wirrell, E. (2008). Self-concept, attitude toward illness and family functioning in adolescents with type 1 diabetes. Paediatrics and Child Health, 13(7), 600–604. https://doi.org/10.1093/pch/13.7.600 Holmes-Truscott, E., Ventura, A. D., Thuraisingam, S., Pouwer, F., & Speight, J. (2020). Psychosocial moderators of the impact of diabetes stigma: Results from the second diabetes miles – australia (miles-2) study. Diabetes Care, 43(11), 2651–2659. https://doi.org/10.2337/dc19-2447 Huston, S. A., Blount, R. L., Heidesch, T., & Southwood, R. (2016). Resilience, emotion processing and emotion expression among youth with type 1 diabetes. Pediatric Diabetes, 17(8), 623–631. https://doi.org/10.1111/pedi.12347 International Diabetes Federation. (2019). Advocacy guide to the IDF Diabetes Atlas Ninth edition 2019 (9th Ed.). Irani, M. D., Abdoli, S., Parvizy, S., Fatemi, N. S., & Amini, M. (2015). Breaking stigma within us: the role of people with type 1 diabetes in overcoming diabetes-related stigma. International Journal of Diabetes in Developing Countries, 35(Suppl 2), 264–270. https://doi.org/10.1007/s13410-015-0358-4 Lee, S.-M., Lim, L. C., & Koh, D. (2015). Stigma among workers attending a hospital specialist diabetes clinic. Occupational Medicine, 65(1), 67–71. https://doi.org/10.1093/occmed/kqu150 Link, B. G., & Phelan, J. C. (2001). Conceptualizing stigma. Annu. Rev. Sociol, 27, 363–385. https://doi.org/10.1146/annurev.soc.27.1.363 Major, B., & O’Brien, L. T. (2005). The Social Psychology of Stigma. Annual Review of Psychology, 56(1), 393–421. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.56.091103.070137 Melo, M., Dantas, M., Costa, S., Wanessa, J., & Katherinne, I. (2015). Roy Adaptation Model : integrative review of studies conducted in the light of the theory. Revista Da Rede de Enfermagem Do Nordeste, 16(1), 132–140. https://doi.org/10.15253/2175-6783.2015000100017 Nishio, I., & Chujo, M. (2017). Self-stigma of Patients with Type 1 Diabetes and Their Coping Strategies. Yonago Acta Medica, 60, 167–173. Öz, R., Bal Yılmaz, H., & Akçay, N. (2009). Tip 1 diyabetli çocuklarda benlik saygısını etkileyen faktörler. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 6(1), 330–338. Pektekin, Ç. (2013). Sister Calista Roy ve Adaptasyon Kuramı. Içinde: Ç. Pektekin (Ed.), Hemşirelik Felsefesi: Kuramlar-Bakım Modelleri ve Politik Yaklaşımlar (1. Baskı, sf. 111–118). İstanbul: İstanbul Tıp Kitabevi. Rassart, J., Luyckx, K., Berg, C. A., Bijttebier, P., Moons, P., & Weets, I. (2015). Psychosocial functioning and glycemic control in emerging adults with Type 1 diabetes: A 5-year follow-up study. Health Psychology, 34(11), 1058–1065. https://doi.org/10.1037/hea0000212 Roy, C. (2011a). Extending the Roy Adaptation Model to Meet Changing Global Needs. Nursing Science Quarterly, 24(4), 345–351. https://doi.org/10.1177/0894318411419210 Roy, C. (2011b). Research Based on the Roy Adaptation Model : Last 25 Years. Nursing Science Quarterly, 24(4), 312–320. https://doi.org/10.1177/0894318411419218 Roy, C., & Andrews, H. A. (1999). The Roy Adaptation Model (3th ed). New Jersey: Prentice Hall. Roy, C., & Zhan, I. (2010). Sister Callista Roy’s Adaptation Model. In M. E. Parker & M. C. Smith (Eds.), Nursing Theories and Nursing Practice (3rd. Ed.). F.A. Davis Company. Schabert, J., Browne, J. L., Mosely, K., & Speight, J. (2013). Social stigma in diabetes: A framework to understand a growing problem for an increasing epidemic. Patient, 6(1), 1–10. https://doi.org/10.1007/s40271-012-0001-0 Stuckey, H. L., Mullan-jensen, C. B., Piana, N., Vallis, M., Skovlund, S. E., & Peyrot, M. (2014). Personal accounts of the negative and adaptive psychosocial experiences of people with diabetes in the second diabetes attitudes , Wishes and needs ( DAWN2 ) study. Diabetes Care, 37(9), 6–9. https://doi.org/10.2337/dc13-2536 Sunay Ertem, G. (2019). Tip 1 diyabetli ergenlerin hastalığa uyumunda roy adaptasyon modeline temellendirilmiş eğitimin etkisi. Balıkesir Üniversitesi. Tosun, Ö., & Kadiroğlu, T. (2016). Tip I diyabetes mellitusu olan adölesanın insülin pompası uyum sorunlarının çözümünde model kullanımı: roy adaptasyon modeli. Sağlık Bilimleri Dergisi, 25(3), 1–5. Uzun, Ş. (2017). Sister Calista Roy: Adaptasyon Modeli. Içinde A. Karadağ, N. Çalışkan, & Z. Göçmen Baykara (Ed.), Hemşirelik Teorileri ve Modelleri (1. Baskı, sf. 369–442). İstanbul: Akademi Basın ve Yayıncılık. Van Brakel, W. H. (2006). Measuring health-related stigma—A literature review. Psychology, Health & Medicine, 11(3), 307–334. https://doi.org/10.1080/13548500600595160 Velioğlu, P. (2012). Adaptasyon Kuramı. Içinde P. Velioğlu (Ed.), Hemşirelikte Kuram ve Kavramlar (2. Baskı, sf. 364–394). İstanbul: Akademi Basın ve Yayıncılık. Wens, J., Nicolucci, A., Kalra, S., Kulzer, B., Benedetti, M. M., Piana, N., … Group. (2013). Societal discrimination and emotional well-being in people with diabetes: Results from DAWN2. Retrieved from DAWN2 website: http://www.dawnstudy.com/content/dam/Dawnstudy/AFFILIATE/www-dawnstudy-com/Home/DAWN2/Documents/Wens%2C-J-et-Al%2C-2013-Societal-discrimination-and-emotional-well-being-in-PWD-Results-from-DAWN2.pdf Whittemore, R., & Roy, S. C. (2002). Adapting to Diabetes Mellitus : A Theory Synthesis. Nursing Science Quarterly, 15(4), 311–317. https://doi.org/10.1177/089431802236796 Zoffmann, V., Vistisen, D., & Due-Christensen, M. (2014). A cross-sectional study of glycaemic control, complications and psychosocial functioning among 18- to 35-year-old adults with Type 1 diabetes. Diabetic Medicine, 31(4), 493–499. https://doi.org/10.1111/dme.12363