In this study which dealt with an ornithological object by onomastic method was focused on the origin of the name of sand-grouse ( Pterocles sp.) occured in both Turkey and Turkestan. The object of the article “bağırtlak”, sand-grouse name in Turkish, has been studied in a manner that contact in the morphology and folklore as to find whether the name- bağırtlak based on bird’s any behavior (like its call) or it’s morphology (an image on the bird’s breast). Methodology was consist of investigating of the bird’s Turkic names as well as meanings of the word “bağırtlak in its distribution area in the World. With the aim of eliciting reason of denomination of the bird, it was investigated bird’s names in distribution areas in Turkey and Turkestan as well as names in historical documents in Turkish and Turkic dialectics beside of uses and meanings of the word of bağırtlak in various regions in Anatolia. It was found that the name-bağırtlak had used in historical times and have been using today in Turkey and Turkestan was related to bağır (breast) and a colored band on the breast of the bird resembling a kind of bib or apron named “bağırtlak” on Turkish traditional woman wearing. As a result, it was concluded that the origin of the word-bağırtlak based not on the bird’s biology (it’s call) but on its physiognomy (a colored image on the bird’s breast). If Turks would give a name to the bird today, it is predicted to be that name Önlüklü kuş (Aproned bird). Keywords: Sandgrouse, Bird, Ornitology, Folklore, Onomastic, Türkiye, Turkestan
Ornitolojik bir objenin onomastik yöntemle ele alındığı bu çalışmada Ülkemizde ve Türkistan coğrafyasında yaşayan bağırtlak kuşunun (Pterocles sp.) ad kökeni üzerinde durulmuştur. Makalede, bağırtlak adı morfoloji ve folklor alanlarına da temas eden bir tarzda incelenmiş olup kuşa ad oluşturan kelimenin köken itibariyle kuşun davranış özelliğine (ötüş sesine) mi, yoksa morfolojik özelliğine (bağrındaki görüntüye) mi dayandığına dair mülahazalar ortaya konmaktadır. Metodoloji kuşun yayılış yerlerindeki isimlerinin ve keza bağırtlağın kelime anlamlarının araştırılması şeklindedir. İsimlendirilmesinde neyin etkili olduğunu bulmak için kuşun Türkiye ve Türkistan coğrafyasında yayılış alanına rastlayan Türk illerinde konuşulan lehçelerdeki adları, kuşun eski Türkçe kaynaklardaki adları incelenmiş ve ayrıca Anadolu’nun muhtelif yerlerinde “Bağırtlak” kelimesinin ne anlamda kullanıldığı araştırılmıştır. Bu kuş için Türkiye ve Türkistan coğrafyasında tarihte olduğu gibi bugün de kullanılan “Bağırtlak” adının; göğüs-böğür anlamındaki “bağır” ile ilgili olduğu, kuşun bağrındaki renkli bir bant görünüşündeki kısmın ise geleneksel Türk kıyafetinde kadınların göğüsleri üzerine doladığı bir giyim unsuru olan göğüslük veya diğer adıyla “bağırtlak”a benzetildiği için Bağırtlaklı Kuş denildiği anlaşılmaktadır. Buna göre, kuşa ad oluşturan Bağırtlak kelimesinin köken itibariyle, kuşun biyolojisine (ötüş sesine) değil, morfolojisine (bağrındaki bant şeklindeki kısma) dayandığı sonucuna varılmıştır. İsmi bugün konacak olsaydı bu kuşa Önlüklü Kuş denileceği tahmin edilir. Anahtar Kelimeler: Bağırtlak, Kuş, Ornitoloji, Folklor, Onomastik, Türkiye, Türkistan