e-makalat e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 1309-5803 Ahmet İshak DEMİR 10.18403/emakalat.732996 Religious Studies Din Araştırmaları Ehl-i Sünnet Kelâmında “Muhakkik” Kimliğininin Kodlarına Dair Problematik Bir Analiz A Problematic Analysis on the Codes of the “Muḥaqqiq” Iden-tity in the Ahl Al-Sunnah Kalam https://orcid.org/0000-0003-3126-1070 Aykaç Mustafa KASTAMONU ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ 06 30 2020 13 1 172 196 05 06 2020 06 14 2020 Copyright © 2008, e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 2008 e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi

Çalışmamız, Ehl-i sünnet kelâm âlimle-rinin, kitaplarında sıkça zikrettikleri “Muḥaḳḳiḳ” kavramını konu almaktadır. Amacımız ise bu kavramın ne anlama geldiğini ve kelâmcıların bu kavramı neyi ifade etmek için kullandıklarını tespit etmektir. “Muḥaḳḳiḳ” kelimesi Arapça “ḥ-ḳ-ḳ” fiilinin tef’îl kalıbından türemiş bir kelimedir. Bu sebeple önce-likle “taḥḳīḳ” kelimesinin sözlük anlamı belirlenmiş, sonra Ehl-i sünnet kelâm-cılarının bu kavrama dair kullanımları incelenmiştir. Daha sonra da “taḥḳīḳ” kelimesinin anlamı temel alınarak “muḥaḳḳiḳ” kavramının anlamı belirlenmiş, kelam kitaplarında hangi anlamlara geldiği ele alınmıştır. “Muḥaḳḳiḳ” kavramını tanımaya yönelik bu inceleme özellikle üç soru etrafında yapılmıştır. “Muḥaḳḳiḳ” lafzı/terimi sadece belli bir döneme mi aittir? Ya da hangi dönemlerde kullanılmıştır? Sadece Kelam disiplini içinde mi kullanılmıştır? Belli bir din veya mezhebe özel bir kullanımı mı vardır? Bu üç soru Ehl-i sünnet kelâmının her dönemine ait kelâm âlimlerinin eserlerinden elde edilen bilgilerle cevaplandırılmaya çalışılmıştır.

Our study focuses on the concept of “muḥaqqiq”, which is frequently mentioned in the books of the scholars of Ahl al-Sunnah. Our goal is to identify what this concept means and what meaning the theologians attributed to this concept. The word “muḥaqqiq” is a word derived from the taf’īl form of the Arabic verb “ḥ-ḳ-ḳ”. For this reason, firstly, the dictionary meaning of the word “taḥqīq” has been determined, and then the uses of the Ahl al-Sunnah theologians regarding this concept have been examined. Later on, the meaning of the word “muḥaqqiq” was investigated based on the meaning of the word “taḥqīq” and what it means in the books of kalam are discussed. This study, which aims to recognize the concept of “muḥaqqiq”, was made especially around three questions. Does the word / term belong only to a certain period? Or in what periods was it used? Is it only used in the Kalam discipline? Does it have a particular use for a particular religion or sect? These three questions were tried to be answered with the information obtained from the works of the kalam of the Ahl al-Sunnah.

 Kelâm Tahkik Muhakkik Araştırma Ehl-i sünnet Kalam Taḥqīq Muḥaqqiq Research Ahl al-Sunnah ‘Alâüddîn es-Semerḳandî. Şerḥu’t-Te’vīlāt. İstanbul Topkapı Sa-rayı Kütüphanesi, 179. Âmidî, Ebü’l-Ḥasan Seyfeddîn. el-İḥkâm fî uṣûli’l-aḥkâm. Thk. Abdürrezzâḳ el-’Afîfî. 4 Cilt. Beyrut, Dimeşk, Lübnan: Mektebetü’l-İslâmiyye, ts. Âmidî, Ebü’l-Ḥasan Seyfeddîn. Gâyetü’l-merâm fī ‘ilmi’l-kelâm. Thk. Ḥasan Maḥmûd ‘Abdülḥamîd. Kâhire: el-Cumhuriyetü’l-Arabiyyetü’l-Müttahide el-Meclisü’l-A’lâ li Şuûni’l- İslâmiyye, 1391. Bağdâdî, Ebû Manṣûr ‘Abdülḳāhir b. Ṭâhir. el-Farḳ beyne’l-fırâḳ. Beyrut: Dârü’l-Âfâkı’l-Cedîde, 1977. Bağdâdî, Ebû Manṣûr ’Abdülḳāhir b. Ṭâhir. Uṣûlu’d-dîn. Thk. Muḥammed Muḥyiddîn ‘Abdülḥamîd. İstanbul: Matbaatü’d-Devle, 1928. Bâḳıllânî, Ḳāḍî Ebû Bekir b. Ṭayyib. el-İnṣâf fîmā yecibu i’tiḳādühü ve lâ yecûzü’l-cehlü bih. Thk. Muḥammed Zâhid el-Kevs̱erî. Kâhire: Mektebetü’l-Ezheriyyetü li’t- Turâs, 2000. Beyżâvî, Ḳāḍî Nâṣıruddin ‘Abdullah b. ‘Ömer. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vil. Thk. Muhammed Abdurrahman el-Mar’aşli. Beyrut: Darü İhyai’t-Türasi’l-Arabi, 1418. Cürcânî, ‘Alî b. Muḥammed es-Seyyid eş-Şerîf. Kitâbü’t-Ta’rîfât. Thk. Muḥammed ‘Abdurraḥmân el-Mar’âşlî. 3. Bs. Beyrut: Dârü’n-Nefâis, 2012. Cürcânî, ‘Alî b. Muḥammed es-Seyyid eş-Şerîf. Şerḥu’l-Mevâḳıf. Trc. Ömer Türker. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Baş-kanlığı, 2015. Cüveynî, Ebü’l-Me’âlî ‘Abdülmelik. et-Telḫîs fî uṣûli’l-fıḳh. Thk. ’Abdullah Cûlem el-Nebâlî - ve Beşîr Ahmed el-Umrî. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, ts. Cüveynî, Ebü’l-Me‘âlî ’Abdülmelik. Kitâbü’l-İrşâd ilâ ḳavâṭı’ı’l-edille fî uṣûli’l-i’tiḳād. Thk. Es’ad Temîm. Beyrut: Müessesetü Kütü-bi’s-Sekâfe, 1985. Coşar, Hakan. “13. Yüzyıl İslam Düşüncesi Felsefî Kelam Gele-neği: Seyfeddin el-Âmidî Örneği”. Uluslararası 13. Yüzyılda Felsefe Sempozyumu Bildirileri. ed. Murat Demirkol vd.. 650-662. Yıldırım Beyazıd Üniversitesi Yayınları, 2014. Ebû Ḥanîfe, Nu’mân b. S̱âbit. “Vaṣiyyetü Ebî Ḥanîfe”. Ebû Hanîfe’nin Beş Eseri. Trc. Mustafa Öz. 12. Bs. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları, 2016. Eş’arî, Ebü’l-Ḥasan. Maḳālâtü’l-İslâmiyyīn ve iḫtilâfu’l-muṣallîn. Thk. Hellmut Ritter. 3. Bs, 1 Cilt. Wiesbaden: en-Neşerâtü’l-İslâmiyye li Cem’iyyeti’l- Müsteşrikîn el-Almâniyye, 1980. Eşref Altaş. “İbn Sinâ Felsefesi ve Eş’ariyye Kelâmı Arasında Fahreddin er-Râzî’nin Yöntemi”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fa-kültesi Dergisi. 36/1 (2009): 135-150. Gazzâlî, Ebû Ḥamîd Muḥammed b. Muḥammed. el-İḳtiṣâd fi’l-i’tiḳād. Thk. Abdullah Muhammed el-Halîlî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004. Gazzâlî, Ebû Ḥamîd Muḥammed b. Muḥammed. el-Mustaṣfâ min ’ilmi’l-usûl. Thk. Ḥamza b. Züheyr Hâfıẓ. Medinetü’l-Münevvere: el-Camiatül İslamiyye Külliyetü’ş-Şer’iyye, t.y. Gazzâlî, Ebû Ḥamîd Muḥammed b. Muḥammed. el-Münkıẓu mi-ne’ḍ-ḍalâl. Thk. Muḥammed Muḥammed Câbir. Beyrut: Mektebe-tü’s-Sekâfe, ts. Gazzâlî, Ebû Ḥamîd Muḥammed b. Muḥammed. İḥyâu ’ulûmi’d-dîn. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Marife, ts. Gazzâlî, Ebû Ḥamîd Muḥammed b. Muḥammed. Tehâfütü’l-felâsife. Thk. Süleyman Dünya. Kâhire: Dârü’l-Marife, ts. Ḥalîmî, Ebû ‘Abdullâh Hüseyn. el-Minhâc fî şuʿabi’l-îmân. Thk. Hilmî Muhammed Fûde. 3 Cilt. b.y.: Dârü’l-Fikr, 1979. İbn Fâris, Ebü’l-Ḥüseyin Aḥmed. Mu’cemü makaâyîsü’l-lüğa. Thk. Abdüsselâm Muhammed hârûn. 6 Cilt. b.y.: Dârü’l-Fikr, 1979. İbn Fûrek, Ebû Bekr Muḥammed. Tefsîru İbn Fûrek. Thk. ‘Âtıf b. Kâmil b. Ṣâliḥ Buḫârî - ‘Abdülkâdir Bendevîş - ve Süheyme b. Muhammed. Su’ûdî Arabistan: Câmiatü Ümmi’l- Kurâ, 1430. İbn Manzûr, Ebü’l-Fażl Cemâlüddîn Muḥammed. “Lisânü’l-’Arab”. k-v-n. Beyrut: Dârü Sâdır, ts. Îcî, ‘Aḍudullah ve’d-dîn ‘Abdurraḥmân b. Aḥmed. el-Mevâḳıf fî ’ilmi kelâm. Thk. Abdurrahman Umeyre. 3 Cilt. Beyrut: Darü’l-Ceyl, 1997. İsferâyinî, Ebü’l-Muẓaffer. et-Tabṣîr fi’d-dîn ve temyîzü’l-fırḳati’n-nâciyeti ani’l-fıraḳı’l-hâlikîn. Thk. Kemal Yusuf el-Hût. Lübnan: Âli-mü’l-Kütüb, 1983. İsferâyinî, Ebü’l-Muẓaffer. et-Tabṣîr fi’d-dîn ve temyîzü’l-fırḳati’n-nâciyeti ani’l-fıraḳı’l-hâlikîn. Thk. Muhammed Zâhid el-Kevserî. 2. Bs. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988. İzmirli, İsmail Hakkı. Mulahhas İlm-i Tevhîd. İstanbul: Kanaat Matbaası, 1338. Kādî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevḥîd ve’l-’adl. Thk. Mu-hammed Hızır Nebhâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2012. Ḳāḍî Abdülcebbâr. Şerḥu’l-uṣûli’l-ḫamse. Trc. İlyas Çelebi. İstan-bul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013. Kuleynî. el-Kâfî. Thk. Alî Ekber el-Ğaffârî. Tahran: Dârü’l-Kütübi’l-İslâmiyye, 1363. Ḳummî, Ebû Ca’fer Muḥammed b. ‘Alî İbn Bâbeveyh. Risâletü’l-i’tiḳādâti’l-imâmiyye. Trc. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: Ankara Üni-versitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1978. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevḥîd. Thk. Fethullah Huleyf. 3. Bs. İskenderiyye: Dârü’l-Câmiâti’l-Mısriyye, ts. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Te’vîlâtü Ehli’s-Sünne. Thk. Mecdî Bâsellûm. 10 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005. Muhammed İhsan Oğuz. Mufaṣṣal Ḳażā ve’l-Ḳader. İstanbul: Oğuz Yayınları, 2019. Nesefî, ‘Abdullah b. Aḥmed b. Maḥmud Ebü’l-Berekât. Medâri-kü’t-tenzîl ve ḥaḳāiḳu’t-te’vîl. Thk. Yusuf Ali Büdeyvî. 3 Cilt. Beyrut: Dārü’l-Kalemi’t-Tayyib, 1419. Nesefî, ‘Abdullah b. Aḥmed b. Maḥmud Ebü’l-Berekât. Medâri-kü’t-tenzîl ve ḥaḳāiḳu’t-te’vîl. Thk. Yusuf Ali Büdeyvî. 3 Cilt. Beyrut: Dārü İbn Kesīr, 2018. Nesefî, Ebü’l-Ḥafṣ Necmeddin ‘Ömer. et-Teysîr fi’t-tefsîr. Thk. Mâhir Edib Habbûş - ve Fâdî el-Mağribî. 15 Cilt. Kâhire: Darü’l-Lübâb, 2019. Nesefî, Ebü’l-Ḥafṣ Necmeddin ‘Ömer. Maṭla’u’n-nücûm ve cem’u’l-’ulûm. Thk. Muhammed Aminof. 2 Cilt. Taşkent: Dârü Câmiâti Taşkent el-İslâmiyye li’n-neşr ve’t-Tıbâ’a, 2010. Nesefî, Ebü’l-Mu‘în Meymûn b. Muḥammed. et-Temhîd fî uṣûli’d-dîn. Thk. Muhammed Abdurrahman eş-Şâğûl. Kâhire: Mektebetü’l-Ezheriyyetü li’t- Turâs, 2006. Nesefî, Ebü’l-Mu‘în Meymûn b. Muḥammed. Tabṣıratu’l-edille fî uṣûli’d-dîn. Thk. Muhammed el-Enver Hâmid Îsâ. Kâhire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, el-Cezîretü li’n-Neşr ve’t-Tevz’i’, 2011. Râzî, Ebû ‘Abdillah Muḥammed b. ‘Ömer Faḫreddîn. Mefâtîḥu’l-ğayb. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1420. Râzî, Ebû ‘Abdillah Muḥammed b. ‘Ömer Faḫreddîn. Muḥaṣṣalu efkâri’l-müteḳaddimîn ve’l-müteaḫḫirîn mine’l- ‘ulemâi ve’l-ḥukemâi ve’l-mütekellimîn. Thk. Tâhâ Abdurraûf Sa’d. Tunus: Külliyyetü’l-Külliyâti’l-Ezheriyye, ts. Seyyid Bey. Usûlü Fıkıh Dersleri Mebâhisinden İrâde, Kazâ ve Kader. İstanbul: Kader Matbaası, 1338. Şehristânî, Ebü’l-Fetḥ Tâcüddîn (Lisânüddîn) Muḥammed b. ‘Abdilkerîm b. Aḥmed. el-Milel ve’n-niḥal. Thk. Emir Ali Mehna - Ali Hasan Faur. 3. Bs, 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Marife, 1993. Tahsin Görgün. “Fahreddin er-Râzî Ekolü ve İbn Haldûn”. İslâm Araştırmaları Dergisi. 17 (2007): 49-78. Teftâzânî, Mes‘ud b. ‘Ömer b. ‘Abdillah Sa‘düddin. Şerḥu’l-Maḳāṣıd fî ‘İlmi’l-Kelâm. 2 Cilt. Beyrut: Darü’l-Me‘ârifi’n-Nu’mâniyye, 1401.