e-makalat e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 1309-5803 Ahmet İshak DEMİR The Structure of the Shi'i Adhan and Religious Basis of its Changes Şi'a Düşüncesinde Ezanın Yapısı ve Geçirdiği Değişimlerin Dini Temeli Şahin Hanifi 06 30 2012 5 1 35 65 06 01 2012 Copyright © 2008, e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 2008 e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi

The adhân is one of the symbols of Islam. While there is no change in the Sunni's form of adhân, the Shi'î's adhân has some differences. The main differences are “ashhadu anna ‘aliyyen waliyullah” and “hayya ‘alâ khayr al ‘amal”. The last phrase, has religious basis; but “ashhadu anna ‘aliyyen waliyullah” was not recited in the adhân at the time of the Proophet or during the lives of any of the Shi‘i imams. There is no authentic hadiths or tradition stated that the wilâya should be accepted as a part of the adhân. However, the actual situation has determined the theological situation. The concept of the wilaya had religious basis during the Safavid period. From this period, the Shi‘i adhân is perceived as a symbol of Shi'ism and it has been performing a wider function than the liturgical role of calling the salaat.

Ezan, İslam'ın sembollerinden biridir. Sünnilerde ezan şeklinde ihtilaf yoktur. Ancak Şii ezan şeklinde bazı değişiklikler vardır. Temel farklar; “aliyyen veliyyullah” ile “hayye alâ hayri'l-amel” lafızlarıdır. Son ifadenin dini temeli vardır. Ancak aliyyen veliyyullah lafzı ne Hz. Peygamber ne de imamların hayatta oldukları dönemde ezanda yer almıştır. Aliyyen veliyyullahın ezanın bir parçası olması gerektiğini gösteren hiçbir sahih rivayet yoktur. Buna rağmen fiili durum teolojik durum belirlemiştir. Safevîler döneminde bu ifadenin dini temeli atılmıştır. Aliyyen veliyyullah lafzı, Şiiliğin ilan edildiği bir sembol olarak algılanmış, bu ifade basitçe ibadete çağıran dar anlamından sıyrılıp daha geniş alanlarda kullanılmıştır.

 Ezan Şiî Aliyyen veliyyullah Safaviler Tabersî Allame Meclisî Tesamuh Adhan Sh'î Aliyyen waliyullah Safavid Tabarsî Allama Majlisî Leniency Allâme Hilli, İbnü’l-Mutahhar Cemaleddin Hasan b. Yusuf b. Ali, Tezkiratü’l-Fukahâ, Müessesetü Ali’l- Beyt, İran 1414. -----, Müntehe'l-Matlab fî Tahkiki'l-Mezheb, Mecmaü'l-Buhusi'l- İslâmiyye, Meşhed 1415. -----, Nihâyetü’l-İhkâm, Müessesetü İsmailiyyan, Kum 1410. Arjomand, Said, The Shadow of God and the Hidden Imam: Religion, Political Order and Societal Change in Shfite Iran from the Beginning to 1890, University of Chicago Press, Chicago 1986. Behbehânî, Muhammed Bakır Vahid, Mesâbîhu’z-Zalâm fi Şerh-i Mefâtîhi’ş Şerâi‘, 1324. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali, es-Sünenü'l-Kübrâ, Dâiretü'l-Maârifi'l-Osmaniyye, Haydarabad 1344. Bozkuş, Metin, Büveyhîler ve Şiîlik, Sivas 2003. Browne, Edward G.,A Lliterary History of Persia: Modern Times (1500-1924), Cambridge 1930. Bulut, Halil İbrahim, Şeyh Müfîd ve Şia’da Usûlî Farklılaşma Süreci, İzmir, 2005. Calmard, Jean, “Shi‘i Rituals and Power, II: The Consolidation of Safavid Shiism: Folklore and Popular Religion,”Safavid Persia, ed. C. Melville, London: I. B. Tauris, 1996. Feyzu’l- Kâşânî, Muhammed Muhsin, Mefâtîhu’ş-Şerâi‘ (tahk.: Seyyid Mehdi er-Ricai), Mecmeu’z-Zehâiri’l-İslamiyye, Kum 1401. Güner, Ahmet, Büveyhîilerin Şiî-Sünnî Siyaseti, İzmir 1999. Hillî, Yahya b. Said, el-Câmi li’ş-Şerâyi‘ (tahk.: Ca’fer Sübhani), Matbatü’l-İlmiyye, Kum 1405. Humeyni, Ayetullah Ruhullah b. Mustafa Humeyni Musevi, el-Âdâbü'l-ma'neviyye li's-salat (tahk.: Ahmed Fahri, Mektebe- tü'l-Fakih, Kuveyt 1984. İbn İdris Hilli, Muhammed b. Mansur b. Ahmed, Kitâbu’s- Serâir, Müessesetü’n-Neşri’l-İslami, Kum 1410. İbnü’l-Berrâc, Abdülazîz et-Tarablûsî, el-Mühezzeb, (tahk.: Cafer Sübhani) Müessesetü'n-Neşri'l-İslâmî, 1406. İbnü’l-Cevzî, Abdurrahman b. Ali b. Muhammed, el-Muntazam fi Tarihi’l-Mülük ve’l-Ümem, Dâru Sadır, Beyrut 1358. Ebü’l-Hasan İzzeddin Ali b. Muhammed b. Abdülkerim İbnü’l-Esîr, el Kâmil fî’t-Târîh, (nşr. Halil Me’mun Şiha), Dârü’l-M‘arife, Beyrut 2002. Kâşânî, Abdullah b. Ali b. Muhammed, Tarih-i Olcaytu, çev. Derya Örs, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), AÜSE, Ankara 1992. Kaşıfu’l-Gıtâ, Şeyh Cafer, Keşfu’l-Gıtâ an Mübhemâti Şeriati’l- Ğarrâ, İntişârâtü Mehdevî, İsfahan, ts.. Keddie, Nikki R., “The Roots of the Ulama’s Power in Moder Iran,” Studia Islamica, 1969, sayı: 29. Kemal Pâşâ-Zâde, Tevârih-i Âl-i Osman, X. Defter, Haz.: Şerafettin Severcan, Ankara 1996. el-Kuleynî, Ebû cafer Muhammed b. Yakub, el-Kâfî, (ed.: Ali Ekber el-Ğaffârî), Dâru’l-Kütübi’l-İslâmiyye, Tahran1988. Malik b. Enes, Ebû Abdullah el-Asbahi el-Himyeri el-Muvatta, thk. Muhammed Mustafa el-Azami, Abu Dabi, 1425/2004. Meclisî-yi Evvel, Muhammed Taki b. Maksud el-İsbehani, Ravzatü’l- Müttekîn fi Şerhi Men Lâ Yahduruhu’l- Fakih, (tahk, Hüseyin Müsevi el- Kirmani), Kum 1406. Meclisî, Muhammed Bakır b. Muhammed Taki b. Maksud Ali, Biharü'l-Envari’l-Câmia li-Düreri Ahbari’l-Eimmeti'l-Ethar, Mü- essesetü'l-Vefa, Beyrut, 1983. Mircaferi, Hüseyin, Şiîlik ve Safevî Şiîliği, İÜEF, Doktora Tezinden I. Bölüm Ayrı Basım, İstanbul 1972. Muhakkık Erdebîlî, Mecmaü'l-faide ve'l-burhan fî şerhi İrşadi'l-ezhan (thak.: Aga Mücteba Iraki), Kum 1403. Muhakkık Hillî, Necmuddin Ca’fer b. Hasan, el-Muteber fî Şerhi’l- Muhtasar, nşr. Nasır Mekarim Şirazi vd, Müessesetü Seyyi- di’ş-Şüheda, Kum, 1374. Muhakkık Nerâkî, Molla Ahmed b. Mehdi, Müstenedü’ş-Şia fi Ahkâmi’ş- Şeria, Müessesetü Ali’l-Beyt, İran 1415. Muhammed Bakı (Muhakkık) Sebzevârî, Zehîretü’l- Me ‘âd fi Şerhi’l- İrşâd, Müessesetü Ali’l-Beyt li İhyâi’t-Turâs, Kum. Muhsin el-Hakim, Müstamsekü’l- Urveti’l- Vüska, , Matbatü’l- Mara- şi, Kum 1969. Müslim b. Haccac Ebu’l-Hüseyin el-Kureyşi en-Nîsâbûrî, Sahîhi Müslim (thak.: M Fuad Abdulbaki), Dâru İhyâi Turâsi’l- Arab, Beyrut 1956. Nora, Pierre, Hafıza Mekânları, çev.: Mehmet Emin Özcan, Dost Kitabevi, Ankara 2006. Sadr, Muhammed Bakır, Durûs fî İlmi’-l Usûl, Dâru’l-Kutibi’l- Alba- ni, Beyrut 1986. Savory, R. M., “Safevî İran’ı”, Çev. M. Maksudoğlu, İslâm Tarihi Kül- tür ve Medeniyeti, İstanbul 1988. Sümer, Faruk, Safevî Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, Ankara 1999. Şehid-i Evvel, Muhammed b. Mekki b. Muhammed, ed-Durûs, en-Neşru’l-İslami, Kum 1412. Şehid-i Evvel, el-Lümü‘atü’d-Dimeşkiyye, Menşîrâtü Dârü’l- Fikr, İran 1411. Şehid-i Sanî, Zeynüddin b. Ali b. Ahmed el-Amili eş-Şami, er-Rivâye fî Ilmi’d-Dirâye (tahk.: Abdülhüseyin Muhammed Bakkal), Ayetullahü'l-Uzma el-Mar'aşi, Kum 1987. Şehid-i Sani, er-Ravzatü'l-Behiyye fî Şerhi Lüma’ti'd-Dımaşkiyye (tahk.: Seyyid Muhammed Kalanter), Kum 1410. Şehid-i Sani, Mesâlikü’l-Efhâm, el-Mearifü’l-İslamiyye, Kum 1413. Şehid-i Sani, Ravzu’l-Cinân fi Şerhi İrşâdi’l- Ezhân, Müessesetü Ali Beyt li İhyâi’t- Turas, Kum ts. Hanifi Şahin, İlhanlılar Döneminde Şiîlik, Ötüken Yayınları, İstanbul 2010. Şehristânî, Seyyid Ali, Eşhedü Enne Aliyyen Veliyyullah fi’l-Ezan Beyne’ş-Şeriyyeti ve’l-İbridâ‘, Menşûrâtü’l-İctihâd, 1430. Şerif el-Mürteza, Ebü'l-Kâsım Alemülhüda Ali b. Hüseyin, el-İntisâr, en-Neşru’l-İslâmî, Kum 1415. -----, Resailü’l-Mürteza, (tahk.: Seyyid Mehdi er-Recâi), Dâru’l- Kurani’l-Kerîm, Kum 1405. Şeyh Müfid, Ebû Abdullah İbnü’l-Muallim Muhammed b. Muham- med, el-İlâm bi Mâ İttefekat Aleyhi İmâmiyyetü mine’l- Ahkâm(tahk.: Muhammed el-Hasun), Dâru’l-Müfid, Beyrut 1993. -----, el-Müqnia, Müessesetü’n-Neşri’l-İslami, Kum,1990. -----, Tashîhu’l-İtikâdâti’l-İmamiyye (tahk, Hüseyin Dergahi), Dâru’l-Müfid, Beyrut 1993. Şeyh Sadûk, Ebû Cafer Muhammed b. Ali b. Hüseyin İbn Babeveyh, el-İtikadât fi Dîni’l-İmâmiyye (Risâletu'l İ'tikâdâti'l İmâmiyye) (tahk.: Isam Abdu’s-Seyyid, Dâru’l-Müfid, Beyrut 1993. -----, İlelü'ş-şerai', (thak.: M Sadık Bahrululum), Necef 1966. -----, Men la Yahduruhü'l-Fakîh (tahk.: Ali Ekber el-Ğaffârî), Kum 1982. Şeyh Tûsî, Ebu Ca'fer Şeyhüttaife Muhammed b. Hasan b. Ali, en-Nihaye fî Mücerredi'l-Fıkh ve'l-Fetava, Kum, ts,. -----, el-İstibsâr fî mâ Uhtulife mine’l- Ahbâr, Daru’l-Kütübi’l- İslamiyye, Tahran 1984. -----, el-Mebsût fî Fıkhı’l-İmâmiyye, (tahk.: Seyyid Muhammed Taki el-Keşfi), Mektebetü’l-Mürtezavi, 1967. -----, Tehzîbu’l-Ahkâm (tahk.: es-Seyyid Hasan Horsan), Dâru’l- Kütübi’l-İslamiyye, Tahran 1390. Şükürov, Giyas, Safevî Devleti’nin Kuruluşu ve I. Şah İsmâîl Devri (907-930/1501-1524), (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), MÜ, İstanbul, 2006. Tabersî, Ebu Mansur Ahmed b. Ali b. Ebi Talib, el- İhticâc (tahk.: Muhammed Bakır el-Horasan), Dâru’n-Nüman li’t-tibâ ve’n- Neşr, Necef, 1386/1966. Takim, Liyakat, “From Bidat to Sunne: The Wilaye of Ali in the Shiî Adhan”, Journal of the American Oriental Society, 2000,c: 120, sayı: 2, s.167. Teber, Ömer Faruk, XVI. Yüzyılda Kızılbaşlık Farklılaşması, (Basıl- mamış Doktora Tezi), A.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2005. Teftazânî, Sa’deddin Mesud b. Ömer b. Abdullah, Şerhu’l Mekâsid fi İlmi’l-Kelam (tahk. Abdurrahman Umeyre), Âlemü'l-Kütüb, Beyrut 1989. Uyar, Mazlum, İmamiyye Şia’sında Düşünce Ekolleri: Ahbârîlik, Ayı- şığı Kitapları, İstanbul 2000. -----, Şiî Ulemânın Otoritesinin Temelleri: İmâmiyye Şi‘asın’da Usûlîlik ve Hiyerarşik Yapılanması, Kaknüs Yayınları, İstanbul 2004. Yazıcı, Tahsin, “Safevîler”, İA, İstanbul 1963.