19. Yüzyıl Osmanlı’sında Eşʿarîlik-Mâtürîdîlik İhtilaflarına İlişkin Bir Metin: Mardînî’nin Beyânü’l-Mezâhib Adlı Eserinde Sunduğu İhtilaf Listesi
Öz
İslâm düşünce tarihinde mezhepler arası ihtilafları ele alan birçok eser kaleme alınmış; özellikle Ehl-i sünnet ekolleri olan Eşʿarîlik ve Mâtürîdîlik arasındaki farklılıklar bu literatürde önemli bir yer tutmuştur. Bu çerçevede dikkat çeken metinlerden biri, 19. yüzyıl Osmanlı âlimlerinden Seyyid Mahmûd el-Mardînî’ye (ö. 1254/1838) ait olan Beyânü’l-mezâhib’dir. Mardînî, söz konusu eserinin hâtimesinde Eşʿarîlik ve Mâtürîdîlik arasındaki ihtilafları otuz dokuz madde olarak sıralamıştır. Bu makale, Mardînî’nin Beyânü’l-mezâhib’indeki Eş‘arîlik ile Mâtürîdîlik ihtilaflarına dair olan kısmın tahlil ve değerlendirmesini ihtiva etmektedir. Makalede ayrıca Mardînî’nin ihtilaf metninin ihtilaf literatürü içerisindeki yeri ve tarihsel süreçteki işlevi ve konumu ele alınmaktadır. Bu bağlamda Osmanlı ilim dünyasında bilhassa 16. yüzyıldan itibaren ihtilaf literatürüne yönelik artan ilginin arka planındaki muhtemel dinamikler üzerinde durulmakta, Mardînî’nin ihtilaf metninin bu ilmî yönelimin bir ürünü olup olmadığı tartışılmaktadır. Çalışmanın amacı, Mardînî’nin ihtilaflara dair değerlendirmelerini sistematik bir biçimde tasnif ederek ele alıp, literatürdeki ilgili çalışmalarla mukayese ederek onun bu meseleler karşısındaki tavrını ve kelâmî duruşunu ortaya koymak; ayrıca ihtilaf metnini tarihsel bağlamıyla ilişkilendirerek açıklamaktır. Bu çerçevede yapılan inceleme neticesinde, Mardînî’nin ihtilaf metninin, yalnızca iki sünnî mezhep arasındaki kelâmî tartışmaların bir dökümü olmadığı, aynı zamanda Osmanlı ilim geleneğinin mezhebî hassasiyetlerini ve siyasal-dinî önceliklerini yansıtan tarihi bir belge niteliği taşıdığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla söz konusu metin, Osmanlı düşünce dünyasında 19. asırda Ehl-i sünnet içi farklılıkların nasıl anlamlandırıldığını ve bu farklılıklar üzerinden mezhebî bütünlüğün hangi ilmî araçlarla nasıl tahkim edilmeye çalışıldığını göstermesi bakımından son derece önemli bir kaynak olarak değerlendirilebilir.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
Bu çalışma, 1-2 Kasım 2024 tarihinde Selçuk Üniversitesi bünyesinde yapılan Osmanlı’da Hanefîlik Mātürīdīlik VI. Uluslararası Mātürīdīlik Sempozyumu’nda sunulan “XIX. Yüzyıl Osmanlı Ulemasından Seyyid Mahmud Mardīnī’nin Eşꜥarīlik-Mātürīdīlik İhtilaflarına Dair Görüşleri” adlı yayınlanmış özet bildirinin tamamen revize edilip, hatalardan arındırılıp, genişletilerek makaleye dönüştürülmüş halidir.
A Text on the Disputes Between Ashʿarism and Māturīdism in the Ottoman Empire of the 19th Century: The List of Conflicts Presented by Mardīnī in His Work Bayān al-Madhāhib
Öz
In the history of Islamic thought, numerous works have been composed addressing inter-sectarian disputes; the differences within the Sunnī schools of Ashʿarism and Māturīdism have particularly occupied a significant place in the relevant literature. In this context, one of the noteworthy texts is Bayān al-madhāhib, written by an Ottoman scholar of the 19th century, Sayyed Maḥmūd al-Mardīnī (d. 1254/1838). In the concluding section of his work, Mardīnī enumerates the points of disagreement between Ashʿarism and Māturīdism in thirty-nine articles. This article contains an analysis and evaluation of the section of Bayān al-madhāhib that deals with the disputes between Ashʿarism and Māturīdism. It further examines the place of Mardīnī’s disputation text within the literature of doctrinal disagreement, as well as its function and position within the historical process. In this regard, the study addresses the possible dynamics underlying the increasing interest in the literature of doctrinal disputes within the Ottoman scholarly milieu, particularly from the 16th century onward, and discusses whether Mardīnī’s disputation text may be regarded as a product of this scholarly tendency. The aim of this study is to examine Mardīnī’s evaluations concerning the disputes through a systematic classification, to compare them with relevant studies in the existing literature, and thereby to reveal his stance and theological orientation with respect to these issues. In addition, the study seeks to explain the disputation text by situating it within its historical context. As a result of this examination, it becomes evident that Mardīnī’s disputation text is not merely a record of theological debates between two Sunnī schools, but also constitutes a historical document reflecting the sectarian sensitivities and politico-religious priorities of the Ottoman scholarly tradition. Accordingly, the text may be regarded as an extremely significant source for understanding how intra-Sunnī differences were interpreted in the Ottoman intellectual world of the 19th century, and how sectarian unity was sought to be reinforced through particular scholarly instruments on the basis of these differences.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
This study is the article version of the published abstract paper entitled “The Views of Sayyed Mahmud Mardīnī, a Nineteenth-Century Ottoman Scholar, on the Disputes between Ashʿarism and Māturīdism,” which was presented at the 6th International Māturīdism Symposium on Hanafism and Māturīdism in the Ottoman Empire, held at Selcuk University on 1–2 November 2024. The present work has been completely revised, corrected, and expanded from the original abstract paper, and transformed into a full-length academic article.
