Fıkhî Neticeye Etkisi Bağlamında Mu‘tezilî Âlim Ebû Müslim el-İsfahânî’nin Mensuh Âyetlere Yaklaşımı

Öz

Şâri‘ tarafından konulmuş bir hükmün tamamen veya kısmen ortadan kaldırılması şeklinde tanımlanan nesih, İslâm ilim geleneğinde erken dönemlerden itibaren tartışıla gelmiştir. Nesih, nasslar arasındaki görünür çelişkileri gidermek ve şer‘i deliller arasında tutarlı bir bütünlük sağlama amacı taşır. Âlimlerin büyük çoğunluğu, neshin hem aklen mümkün, hem dinî naslarda fiilen gerçekleştiği konusunda görüş birliği içindedir. Bu hususta çoğunluğun görüşüne karşı en radikal yaklaşım Mu‘tezilî âlim Ebû Müslim el-İsfahânî'den gelmiştir. İsfahânî, neshin aklen mümkün olduğunu ve farklı dinler arasında gerçekleştiğini kabul etmekle birlikte, Kur'an âyetleri arasında neshin gerçekleşebilmesinin mümkün olmadığını savunmuş ve Kur'ân'ın bir kısmının diğer bir kısmını neshetmesini kabul etmemiştir. İsfahânî'nin çoğunluk karşısındaki bu duruşu, onu, çoğunluğun mensuh kabul ettiği ayetlere farklı ve alternatif yorumlar getirmek zorunda bırakmıştır. Onun bu yorumları, bazen yüzeysel ve lafzî olduğu sonucunu doğururken, bazen de şer‘î hükümler noktasında farklı neticelere yol açmıştır. Bu çalışma Süyûtî'nin eserlerinde neshe konu olabilecek yaklaşık yirmi ayet merkeze alınarak yürütülmüştür. İsfahânî'nin bu ayetlere getirdiği yorumlar fıkıh usulü kavramlarından tahsis, beyân ve te’vil kavramları çerçevesinde sistematik bir şekilde analiz edilmiş ve İsfahânî'nin nesih karşıtı tutumunun fıkhî sonuçları ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Nesih
• Mu‘tezile
• Ebû Müslim el-İsfahânî
• Hüküm.

The Approach of the Mu'tazilī Scholar Abū Muslim al-Iṣfahānī to Abrogated Verses in the Context of Their Impact on Juridical Conclusions

Öz

Abrogation (naskh), defined as the complete or partial elimination of a ruling established by the Lawgiver (Shāri‘), has been a subject of debate within the Islamic scholarly tradition since its early periods. Naskh aims to resolve apparent contradictions between textual sources (nusūs) and to establish a coherent integrity among the legal evidences (shar‘i evidences). The overwhelming majority of scholars are in consensus that abrogation is both rationally possible and has indeed occurred in practice within religious texts. The most radical objection to this majority view on the subject came from the Mu‘tazilī scholar Abū Muslim al-Iṣfah ānī. While al-Iṣfahānī accepted that abrogation is rationally possible and occurs between different religions, he argued that abrogation cannot occur within the verses of the Qur'an itself and rejected the idea that one part of the Qur'an could abrogate another part. This stance of al-Iṣfahānī, in opposition to the majority, compelled him to provide different and alternative interpretations for the verses that the majority considered to be abrogated (mansûkh). His interpretations sometimes resulted in being superficial and literal, while at other times they led to different conclusions regarding legal rulings. This study is conducted by focusing on approximately twenty verses that are subject to discussion on abrogation in the works of Suyūtī. The interpretations offered by al-Iṣfahānī for these verses are systematically analyzed within the framework of the usul al-fiqh concepts of takhṣîṣ (specification), bayān (clarification), and ta’wîl (interpretation), and the legal implications of al-Iṣfahānī's anti-abrogation stance are presented.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Abrogation (Naskh)
• Mu‘tazila
• Abū Muslim al-Iṣfahānī
• Legal Ruling (Hukm)

Kaynakça

1. Ahmed, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. el-Müsned. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-risale, 2001.
2. Aydın, Şükrü. “Ebu Müslim Muhammed Bahr el-İsfahânî (ö.322/934) ve Tefsiri”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 22 (2012), 133-164.
3. Aydın, Şükrü. “Çağları Aşan Yorumlarıyla Müfessir Ebû Müslim el-İsfahânî”. Kur’ân ve Yorum -İlk Üç Yüz Yıl- 2. ed. Halil Rahman Açar. Ankara: Azde Ajans Matbaacılık, 2019.
4. Aydın, Şükrü. Kur’an’ı Anlamak -Türkçe Çeviriler Bağlamında-. Ankara: Bilay (bilimsel Araştırma Yayınları), 2022.
5. Âmidî, Ebü’l-Hasen (Ebü’l-Kāsım) Seyfüddîn Alî b. Muhammed b. Sâlim es-Sa‘lebî. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. Riyad: Müessesetü’n-Nûr, 1. Basım, 2008.
6. Bakkal, Ali. “Kur’an’da Mensuh Ayetlerin Sayısı”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (1996), 33-74.
7. Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd (Ebû Muhammed) Abdullāh b. Ömer b. Muhammed. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl. Beyrut: Dâru ihyai’t-turâsi’l-Arabî, 1418.
8. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. Sahîhü’l-Buhârî. Kahire: Dâru’t-Tasîl, 2012.

9. Cebeci, Lütfullah. “İsfahânî, Ebû Müslim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/509. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
10. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâmü’l-Kurʾân. Beyrut: Dâru ihyai’t-turâsi’l-Arabî, 1405.
11. Cüşemî, Ebû Sa‘d el-Muhassin b. Muhammed b. Kerrâme el-Hâkim. et-Tehzîb fî’t-tefsîr. thk. Abdurrahman b. Süleyman es-Sâlimî. Kahire: Dârü’l-kitâbi’l-mısrî, 1. Basım, 2019.
12. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf et-Tâî en-Nîsâbûrî. Nihâyetü’l-matlab fî dirâyeti’l-mezheb. Dâru’l-minhâc, 2007.
13. Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. Sahîh-i Müslim. Kahire: Matbaatu İsâ el-bâbî ve şurekâhu, 1995.
14. Ensari, Abdurrahman. Mensûh Âyetlerin Kritiği -Suyûtî, Dihlevî, Zürkânî ve Zeyd Özelinde-. İstanbul: Nida Akademi, 2019.
15. Herrâsî, Ebü’l-Hasen Şemsülislâm İmâdüddîn Alî b. Muhammed b. Alî et-Taberî. Ahkâmü’l-Kurʾân. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1405.
16. İbn Âdil, Ebû Hafs Sirâcüddîn Ömer b. Nûriddîn Alî en-Nu‘mânî ed-Dımaşkī. el-Lübâb fî ʿulûmi’l-Kitâb. 20 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1998.
17. İbn Akîl, Ebü’l-Vefâ Alî b. Akīl b. Muhammed b. Akīl el-Bağdâdî. el-Vâzıh fî usûli’l-fıkh. Beyrut: Müessesetü’r-risale, 1999.
18. İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kurtubî. Bidâyetü’l-müctehid. Kahire: Dâru’l-hadîs, 2004.
19. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Meâfirî. Ahkâmü’l-Kurʾân. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2003.
20. İltaş, Davut. Klasik Nesih Teorisi ve Çağdaş Tefsirciler. Ankara: Ankara Okulu, 1. Basım, 2016.
21. Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Kādı’l-kudât Abdülcebbâr b. Ahmed b. Abdilcebbâr el-Hemedânî. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-ʿadl. ed. Taha Hüseyin. Mısır: ed-Dârü’l-Mısriyye, ts.
22. Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Kādı’l-kudât Abdülcebbâr b. Ahmed b. Abdilcebbâr el-Hemedânî. Müteşâbihu’l-Kur’âni’l-kerîm. thk. Muhammed el-Azâzî. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2017.
23. Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Kādı’l-kudât Abdülcebbâr b. Ahmed b. Abdilcebbâr el-Hemedânî. Tenzîhu’l-Kur’ân Ani’l-Metâ’in. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2008.
24. Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân el-Mısrî. Nefâʾisü’l-usûl fî şerhi’l-mahsûl. thk. Adil Ahmed Abdülmevcud. Mekke: Mektebetu nezâr Mustafa el-Bâz, 1995.
25. Kaya, Hüsamettin. Zâhirî Mezhebi ve Hadis. İstanbul: Kitrap Dünyası Yayınları, 2025.
26. Kaya, Hüsamettin. “Ebû’l-Velîd el-Bâcî’nin (ö. 474/1081) İhkâmü’l-Fusûl fî Ahkâmü’l-Usûl Adlı Eserinde Neshe Dair Görüşlerinin Değerlendirmesi”. Hicri Beşinci Asırda İslâmî İlimler. ed. Hidayet Aydar. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2025.
27. Kelvezânî, Ebü’l-Hattâb Mahfûz b. Ahmed b. el-Hasen el-Bağdâdî. et-Temhîd fî usûli’l-fıkh. thk. Mufîd muhammed Ebû Amşe. Cidde: Dârü’l-medenî, 1. Basım, 1985.
28. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. Kahire: Dâru’l-kütübi’l-Mısriyye, 1964.
29. Lahmî, Ebu’l-Hasen Ali b. Muhammed er-Rib’î. et-Tebsira. Katar: Vizaretü’l-evkâf, 2011.
30. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd es-Semerkandî. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2005.
31. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. el-Hâvi’l-kebîr. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1999.
32. Öztürk, Mustafa. Kur’an’ın Mu’tezilî Yorumu: Ebû Müslim el-İsfahânî Örneği. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 6. Basım, 2018.
33. Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer et-Taberistânî. el-Mahsûl. Dımaşk: Müessesetü’r-risâle, 1997.
34. Râzî, Ebûl-ʿAbbâs Bedruddin. Tefsîru’l-Fahr er-Râzî el-Muştehir bi’t-Tefsîri’l-Kebîr ve Mefâtîhu’l-Ğayb. Beyrut: Dâru’l-fikr, 1. Basım, 1981.
35. Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm en-Nîsâbûrî. el-Keşf ve’l-beyân ʿan tefsîri’l-Kurʾân (et-Tefsîrü’l-kebîr, Tefsîrü’s̱-Saʿlebî). Beyrut: Dâru ihyai’t-turâsi’l-Arabî, 2002.
36. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût. Mısır: Matbaatu’s-saâde, ts.
37. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî eş-Şâfiî. el-İtkân fî ʿulûmi’l-Kurʾân. 4 Cilt. Mısır: el-Heyetu’l-Mısriyye’l-âmmeti li’l-kitâbi, 1974.
38. Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. et-Tebsıra fî usûli’l-fıkh. Dımaşk: Dâru’l-fikr, 1980.
39. Taberânî, Ebü’l-Kāsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. el-Muʿcemü’l-kebîr. 25 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiye, 2. Basım, 1433.
40. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî el-Bağdâdî. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kurʾân. Mekke: Dâru’t-Terbiyeti ve’t-Turâs, ts.
41. Urmevî, Ebü’s-Senâ Sirâcüddîn Mahmûd b. Ebî Bekr b. Ahmed b. Hâmid. et-Tahsîl mine’l-Mahsûl. thk. Abdülhamid Ali Ebu Züneyd. Beyrut: Müessesetü’r-risale, 1988.
42. Yaşar, Mehmet Aziz - Nas, Taha. “Ebû Ubeyd’in Nesih Anlayışı”. Hitit İlahiyat Dergisi 21/1 (30 Haziran 2022), 689-716.
43. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl el-Bağdâdî. Meʿâni’l-Kurʾân ve iʿrâbüh. thk. Abdulcelil Abduh Şelebî. Beyrut: Âlemü’l-kütüb, 1988.
44. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf ʿan hakâʾikı ğavâmizi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. Kahire: Dâru’r-Reyyân, 1987.