Transcending the Boundaries of the Hanbalī Tradition: Al-Tufi’s Approach to Philosophical and Theological Questions

Öz

In this article, attention is directed to the views of Najm al-Dīn al-Ṭūfī, who, despite his affiliation with Hanbalī thought, expressed distinctive opinions on rational matters concerning various philosophical and theological issues. Classical sources indicate that scholars adhering to traditional Hanbalī thought generally regarded the discussion and debate of philosophical-theological issues as bidʿah (religious innovation). Although this characterization may be considered valid for many scholars of the classical Hanbalī tradition, it should be emphasized that this attitude was not monolithic. Beginning in the fifth Islamic century, the previously negative stance within Hanbalī thought gradually began to change, with some scholars adopting more favorable attitudes toward rational inquiry. Al-Ṭūfī, who represents this latter approach, clearly articulates his views on various philosophical-theological issues, such as God’s knowledge of particulars, the nature of created beings, the four elements, and the shape and movement of the earth. In his approach to rational issues, he differs significantly from the classical Hanbalī understanding. In this respect, this article is significant as the first study to examine his views on philosophical-theological issues.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Hanbalīsm
• Ṭūfī
• Philosophy
• Kalām Thought

Hanbelî Geleneğin Sınırlarını Aşmak: Tûfî’nin Felsefî-Kelâmî Meselelere Yaklaşımı

Öz

Bu makalede Hanbelî düşünceye nispet edilmesine rağmen aklî meseleler hakkında görüş belirten Necmeddin et-Tûfî’nin (ö. 716/1316) çeşitli felsefî-kelâmî meselelere dair görüşlerine odaklanılacaktır. Zira klasik Hanbelî anlayışa sahip âlimlerin felsefî-kelâmî meselelerin konuşulmasını, tartışılmasını bid‘at olarak nitelendirdikleri aktarılmaktadır. Bu bakış açısının klasik Hanbelî anlayışa sahip âlimler için geçerli olabileceğini söyleyebilsek de söz konusu tutumun homojen bir yapıda olmadığı belirtilmelidir. Hicri 5./11. asırla birlikte Hanbelî düşünce içerisinde bir kırılmanın meydana geldiğini ve aklî meselelere karşı müspet tavır takınan kişilerin bulunduğunu vurgulamak gerekir. İkinci tutumun temsilcisi olarak düşündüğümüz Necmeddin et-Tûfî de Allah’ın cüz’iyyâtı bilmesi, ma‘dûmun şey’iyyeti, anâsır-ı erbaa, yer kürenin şekli ve hareketi gibi farklı felsefî-kelâmî mevzuları gündeme getirerek söz konusu meseleler hakkındaki görüşlerini açıkça serdetmekte, aklî meselelere yönelik tavrıyla klasik Hanbelî anlayıştan önemli ölçüde ayrışmakta ve farklı bir konuma sahip olmaktadır. Bu bakımdan çalışma, onun felsefî-kelâmî meselelere dair görüşlerinin ilk defa çalışma konusu edinmesi açısından önem arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Hanbelîlik
• Tûfî
• Felsefe
• Kelâm Düşüncesi

Kaynakça

1. Aristoteles. Metafizik. çev. Ahmet Aslan. İstanbul: Sosyal Yayınlar, 1996.
2. Bayram, İbrahim. “Teşeyyu’ ile İtham Olunan Necmüddin et-Tûfî’nin Şia’nın İmamet Anlayışına Bakışı”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/2 (2017), 161-189. https://izlik.org/JA34EY85PD
3. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf eş-Şâmil fî usûli’d-dîn. thk. Abdullah Mahmûd Muhammed Ömer. Beyrut: Dârû’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
4. Çetin, Rabiye. “XIV. Yüzyılda Kelâmın Meşruiyetine İlişkin Tartışmalar: Necmüddîn Tûfî’nin Kelâm Savunusu”. Uluslararası 14. ve 15. Yüzyıl İslam Düşüncesinde Felsefe, Kelam ve Tasavvuf Sempozyumu Bildirileri -I-, ed. Murat Demirkol vd., (Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Yayınları, 2020), 354-370.
5. Demiri, Lejla. Muslim Exegesis of the Bible in Medieval Cairo: Najm al-Dīn al-Ṭūfī’s (d. 716/1316) Commentary on the Christian Scriptures. A Critical Edition and Annotated Translation with an Introduction. Leiden: Brill, 2013.
6. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. Tehâfütü’l-felâsife. thk. Süleyman Dünya. Kahire: Darü’l-Mearif, t.s.
7. Heinrichs, W.P.. “Najm al-Dîn Tûfî”. The Encyclopedia of Islam (2nd edition). ed. P. J. Bearman vd., 10/588-589. Leiden: Brill, 2000.
8. İbn Sinâ, Ebû Alî el-Hüseyn b. Abdillâh b. Alî b. Sînâ. eş-Şifâʾ -İlâhiyyât-. thk. George Anawati - Said Zâyid. Kum: Mektebetü Semaha, 2012.

9. İğde, Muhyettin. “Fıkıh ve İtikad Arasında Hanbelîlik: Selefiliğin Teolojik Arka Planı Üzerine Bir İnceleme”. İlahiyat Akademi: Altı Aylık Uluslararası Akademik Araştırma Dergisi 1/1-2 (2015), 91-106. https://izlik.org/JA63WK98MF
10. İbn Metteveyh, Ebû Muhammed el-Hasen b. Ahmed b. Metteveyh el-Bahrânî. el-Mecmû’ fi’l-muhît bi’t-teklîf. thk. Jean J. Houben. Beyrut: el-Matbaatü’l Katolikiyye, 1965.
11. Karatay, Mustafa. Hanbelîliğin Eş‘arîleşmesi: Hicri IV.-VI. Yüzyılda Bağdat Örneği. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2024.
12. Karlığa, H. Bekir. “Anâsır-ı Erbaa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (Erişim 1 Mayıs 2026) https://islamansiklopedisi.org.tr/anasir-i-erbaa
13. Kılavuz, Ulvi Murat. V-VI. Yüzyılda Tartışmalı Bir Hanbelî: İbnü’z-Zâğûnî ve Sıfat Anlayışı. Bursa: Emin Yayınları, 2016.
14. Koç, İsa. Mezhepler Arası Mücadele: Hanbelîlik-Eş‘arîlik İlişkisi. İstanbul: Klasik Yayınları, 2022.
15. Lâlekâî, Ebü’l-Kâsım (Ebü’l-Hüseyn) Hibetullâh b. el-Hasen b. Mansûr. Şerhu usûli iʿtikadi Ehli’s-sünne ve’l-cemaʿa. thk: Ahmed b. Sa‘d b. Hamdan el-Ğamidi. Suud: Darû Taybe, 2003.
16. Mânkdîm Şeşdîv, Ebü’l-Hüseyn Kıvâmüddîn Ahmed b. Ebî Hâşim Muhammed el-Hüseynî el-A‘râbî el-Kazvînî. Ta'lîk alâ Şerhi’l-Usûli’l-hamse. thk. Abdülkerim Osman. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1996.
17. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd es-Semerkandî. Kitâbü’t-Tevhîd. thk. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. İstanbul: İSAM Yayınları, 3. Basım, 2017.
18. Musim, İbrahim b. Abdullah b. Salih. Menhecu’t-Tûfî fi takrîri’l-akīde: arz ve nakd. Riyad: Dâru Kunûzi İşbîliyâ, 2012.
19. Onuş, Muhammed Usame. VI.-VII. Asırlarda Dımaşk Hanbelîliği. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
20. Özerol, Mehmet Fatih. “Hüseyniyye ve Behşemiyye’ye Göre Ma’dûm’un Şeyiyyeti”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29/1 (2020), 167-187. https://izlik.org/JA72DG42WX
21. Shihadeh, Ayman. “Three Apologetic Stances in al-Tūfī: Theological Cognitivism, Noncognitivism, and a Proof of Prophecy from Scriptural Contradiction”. Journal of Qur’anic Studies 8/2 (2006), 1-23. https://doi.org/10.3366/jqs.2006.8.2.iii
22. Tûfî, Ebü’r-Rebî’ Necmüddîn Süleymân b. Abdilkavî b. Abdilkerîm b. Saîd. Derʾü’l-kavli’l-ḳabîh bi’t-tahsîn ve’t-takbîh. thk. Ayman Shihadeh. Riyad: Merkezü’l-Melik Faysal li’l-Buhus ve’d-Dirasati’l-İslâmiyye, 2005.
23. Tûfî, Ebü’r-Rebî‘ Necmüddîn Süleymân b. Abdilkavî b. Abdilkerîm b. Saîd. el-İntisârâtü’l-İslâmiyye fî defʿi şübehi’n-Nasrâniyye. thk. Salim b. Muhammed el-Karni. Riyad: Mektebetü’l-Ubeykân, 1419.
24. Tûfî, Ebü’r-Rebî‘ Necmüddîn Süleymân b. Abdilkavî b. Abdilkerîm b. Saîd et-Tûfî el-Hanbelî. el-İşârâtü’l-ilâhiyye ile’l-mebâhisi’l-usûliyye. thk. Ebû Asım Hasan b. Abbas b. Kutb. Kahire: el-Fârukü’l-Hadise li’t-tıbaa ve’n-neşr, 2002.
25. Yıldırım, Ramazan. “Halku’l-Kur’an Meselesinin Politik İstismarı”. Milel ve Nihal: İnanç, Kültür ve Mitoloji Araştırmaları Dergisi 8/1 (2011), 49-69. https://izlik.org/JA79WA72XA
26. Yılmaz, Enes. Tenkitten Savunmaya Hanbelî Kelâm Algısının Dönüşü. Ankara: Fecr Yayınları, 2025.