Ebû Nasr Amîdülmülk el-Kündürî’nin Eş’arî Âlimlere Yönelik Baskıları

Öz

Büyük Selçuklu veziri Ebû Nasr Amîdülmülk el-Kündürî döneminde Eş‘arî ulemâya yönelik uygulamalar, mezhep-siyaset ilişkisinin belirgin örneklerinden birini teşkil etmektedir. Eş‘arîliğin “bid‘at” olarak nitelendirilmesi Kündürî’den önce başlamışsa da onun vezirliği sürecinde bu söylem resmî bir hüviyet kazanarak idarî tasarruflarla desteklenmiştir. Bu çerçevede söz konusu uygulamalar, bireysel bir mezhep tercihinden ziyade Selçuklu siyasî otoritesinin meşruiyetini tahkim etmeye yönelik daha geniş bir stratejinin parçası olarak değerlendirilmiştir. Dinî otorite ile siyasî iktidar arasındaki gerilim derinleşmiş; Eş‘arî ulemânın ilmî ve toplumsal nüfuzunun sınırlandırılmasına yönelik bir yönelim ortaya çıkmıştır. Hutbelerde Eş‘arîliğe yönelik olumsuz söylemlerin yaygınlaştırılması, görevden almalar ve sürgünler bu sürecin başlıca tezahürleridir. Bu bağlamda Kuşeyrî’nin savunma metinleri, Beyhakî’nin nasihat içerikli mektupları ve Cüveynî’nin sürgün tecrübesi ile münazaraları, baskının ilmî alandaki yansımalarını göstermektedir. Beyhakî’nin doğrudan hedef alınmamakla birlikte ilmî faaliyetlerini sürdürmekte zorlanması ve siyasî otoriteyi dolaylı biçimde uyarması dikkat çekicidir. Kuşeyrî’nin risalesi sistemli bir savunma sunarken, Cüveynî ile Sandalî arasında gerçekleşen münazaralar, mezhep mücadelesinin yalnızca kelâmî değil, ilmî otorite ve toplumsal prestij boyutunu da ortaya koymaktadır. Bu çerçevede Eş‘arî ulemânın tepkileri, pasif sonuçlar değil, siyasî müdahalelere karşı geliştirilen bilinçli ilmî ve söylemsel stratejiler olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Orta Çağ Tarihi
• Büyük Selçuklu Devleti
• Kündürî
• Mezhep Politikası
• Mihnetü’l-Eşâ‘ira

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Abū Nasr Amîd al-Mulk al-Qundurî’s Persecution of Ash’arî Scholars

Öz

The policies implemented during the vizierate of Abū Naṣr Amīd al-Mulk al-Qundurī in the Great Seljuk Empire provide a revealing case for examining the interaction between sectarian affiliation and political authority. Although the portrayal of Ashʿarism as a heterodox doctrine predated Qundurī, this discourse acquired official sanction under his administration and was reinforced through a range of administrative measures. These policies should be understood not merely as the expression of a personal sectarian preference but as part of a broader effort to strengthen the legitimacy and authority of the Seljuk state. As tensions between religious and political authority intensified, the scholarly and social influence of Ashʿarī scholars became the target of systematic restrictions. The propagation of anti-Ashʿarī rhetoric through Friday sermons, dismissals from official positions, and forced displacement constituted the principal manifestations of this policy. The intellectual dimensions of these pressures are reflected in al-Qushayrī’s defensive treatises, al-Bayhaqī’s advisory letters, and al-Juwaynī’s experiences of exile and polemical engagements with opponents such as al-Sandalī. While previous scholarship has largely examined the issue through the lens of administrative and sectarian policies, this study approaches the subject through scholarly correspondence, experiences of forced migration, and theological debates. It argues that the responses of Ashʿarī scholars were not merely reactive but represented deliberate intellectual and discursive strategies developed in response to political intervention. By foregrounding these forms of scholarly engagement, the article offers a reassessment of the relationship between sectarian politics, religious authority, and intellectual production in the Great Seljuk period.

Anahtar Kelimeler

• Medieval History
• Great Seljuk Empire
• al-Qundurī
• Sectarian Policy
• Mihnat al-Ashʿariyya

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of this study and that all studies used are stated in the bibliography.

Kaynakça

1. Aksarâyî, Kerîmüddin Mahmûd b. Muhammed. Müsâmeretü’l-Ahbâr. Trc. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2023.
2. Alican, Mustafa. “Selçuklu Veziri Amidülmülk Kündürî’nin Yükselişi ve Düşüşü”. The Journal of Academic Social Science Studies 29 (Güz 2014), 237-259.
3. Aybakan, Bilal. “Şîrâzî, Ebû İshak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/184-186. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
4. Aydınlı, Osman. Doğuşundan Büyük Selçuklulara Mu'tezile Ekolü: Tarihi ve Öğretisi. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2. Basım, 2023.
5. Bedevî, Abdurrahman. Mezâhibü’l-İslâmiyyîn: el-Mu‘tezile ve’l-Eş‘arîyye ve’l-İsmâ‘îliyye ve’l-Karâmıta ve’n-Nusayriyye. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 1997.
6. Bulliet, Richard W. The Patricians of Nishapur: A Study in Medieval Islamic Social History. Cambridge: Harvard University Press, 1972.
7. Bowen, Harold. “Bazı Erken Dönem Selçuklu Vezirleri Hakkında Notlar”. Trc. Mustafa Alican. Tarih Okulu 8 (2010), 141-149.
8. Brockelmann, Carl. Geschichte der arabischen Litteratur: Supplement I. Leiden: Brill, 1937.

9. Browne, Edward G. A Literary History of Persia. 2 Cilt. Great Britain, 1906.
10. Burslan, Kıvameddin. Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2016.
11. Demirci, Mustafa. “Selçuklu Veziri Amîdülmülk Kündürî ve Selçuklu Dinî Siyasetindeki Yeri”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 46 (Ağustos 2019), 221-239.
12. Dîb, Abdülazîm Mahmûd. “Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/141-144. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
13. Halm, Heinz. “Der Wesir al-Kunduri und die Fitna von Nīšāpūr”. Die Welt des Orients 6/2 (1971), 205-233.
14. Hüseynî, Sadruddîn Alî. Ahbârü’d-Devleti’s-Selcûkıyye (Zübdetü’t-Tevârîh). Thk. Ziya Bünyadov. Moskova: 1980.
15. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Ali b. Hasan ed-Dımaşkî. Tebyînü Kezibi’l-Müfterî fîmâ Nüsibe ile’l-İmâm Ebi’l-Hasan el-Eş‘arî. Şam, 1347.
16. İbnü’l-Adîm. Buğyetü’t-Taleb fî Târîhi Haleb. Trc. Ali Sevim. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1982.
17. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. el-Muntazam fî târîhi'l-mülûk ve’l-ümem. 8 Cilt. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Ma‘ârifi’l-Osmaniyye, 1359.
18. İbnü’l-Esîr. el-Kâmil fi’t-târîh. Trc. Abdülkerim Özaydın. 9 Cilt. İstanbul: Bahar Yayınları, ts.
19. İbnü’l-Esîr. el-Kâmil fi’t-târîh. Trc. Abdülkerim Özaydın. 10 Cilt. İstanbul: Bahar Yayınları, ts.
20. İbnü’l-Verdî. Târîhu İbnü’l-Verdî. 1 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996.
21. İsfahânî, İmâdüddîn Muhammed b. Muhammed. Tevârîh-i Âl-i Selcûk (Zübdetü’n-Nusra ve Nuhbetü’l-Usra). Leiden: Brill, 1889.
22. İsnevî, Abdürrahîm b. Hasan. Tabakâtü’ş-Şâfiiyye. 1 Cilt. Bağdat: el-İrşâd Matbaası, 1970.
23. Kalaycı, Mehmet. Tarihsel Süreçte Eşarilik Maturidilik İlişkisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2023.
24. Kallek, Cengiz. “Dâmegānî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/453-454. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
25. Kandemir, Yaşar. “Beyhakī, Ahmed b. Hüseyin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/58-61. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
26. Kazvînî, Hamdullâh b. Ebî Bekr el-Müstevfî. Târîh-i Güzîde. Trc. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2018.
27. Kazvînî, Zekeriyyâ b. Muhammed. Âsârü’l-bilâd ve ahbârü’l-‘ibâd Bilâd. Beyrut: Dâr Sâdır, ts.
28. Kırış, Şemsettin. “Bir ‘Eş‘arîlik’ Müdafaası Örneği: Beyhakī’nin Kündürî’ye Mektubu”. V. Uluslararası Şeyh Şa‘ban-ı Velî Sempozyumu Bildirileri- Eş‘arîlik. Ed. Mustafa Aykaç - Cengiz Çuhadar vd. 559-564. Kastamonu: 2018.
29. Koca, Salim. Türkiye Selçukluları Tarihi. Ankara: Berikan Yayınevi, 2016.
30. Koç, İsa. Mezhepler Arası Mücadele: Hanbelîlik-Eş‘arîlik İlişkisi. İstanbul: Klasik Yayınları, 2022.
31. Kureşî, Ebû Muhammed Muhyiddîn Abdülkâdir b. Muhammed. el-Cevâhirü’l-Mudiyye fî Tabakâti’l-Hanefiyye. 2 Cilt. Thk. Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. Kahire: Hicr, 1993.
32. Leknevî, Muhammed Abdülhay. el-Fevâidü’l-Behiyye fî Terâcimi’l-Hanefiyye. Kahire-Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1324.
33. Madelung, Wilferd. “Mâturîdiliğin Yayılışı ve Türkler”. Trc. Muzaffer Tan. İmam Mâturîdî ve Mâturîdilik. Haz. Sönmez Kutlu. 325-390. Ankara: Otto Yayınları, 2011.
34. Makdisi, George. “al-Kundurī”. The Encyclopaedia of Islam. 5/387-388. Leiden: Brill, ts.
35. Makdisi, George. The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1981.
36. Nizâmülmülk. Siyâsetnâme. Haz. Mehmet Altay Köymen. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2018.
37. Nüveyrî, Şihâbüddîn Ahmed b. Abdilvehhâb. Nihâyetü’l-Ereb fî Fünûni’l-Edeb. 26-27 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
38. Ocak, Ahmet. “Osmanlı Medreselerinde Eş‘arî Geleneğinin Oluşmasında Selçuklu Medreselerinin Tesirleri”. XIII. Türk Tarih Kongresi Bildirileri Cilt III/II. 763-776. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2002.
39. Ocak, Ahmet. “Nizâmülmülk’ün Dinî ve Fikrî Hayatı”. Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi 8 (2018), 32-52.
40. Özaydın, Abdülkerim. “Kündürî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/554-555. İstanbul: TDV Yayınları, 2002.
41. Pırlanta, İsmail. “Büveyhilerin Din Siyaseti Bağlamında Eş‘arîlik’in Gelişimine Katkıları”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/14 (2018), 167-191.
42. Râvendî, Ebû Bekr Necmüddîn Muhammed b. Alî. Râhâtü’s-Sudûr ve Âyetü’s-Surûr. Thk. Ahmet Ateş. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2020.
43. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. Aybek. el-Vâfi bi’l-vefâyât. 4 Cilt. Thk. Muhammed ibn Ubeydullah-Muhammed b. Mahmut. Beyrut: Dâr Sâdir, 1974.
44. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. Aybek. el-Vâfi bi’l-vefâyât. 5 Cilt. Thk. Muhammed b. Mahmut-İbrahim b. Süleyman. Beyrut: Dâr Sâdir, 1991.
45. Sevim, Ali. Anadolu’nun Fethi: Selçuklular Dönemi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2020.
46. Sevim, Ali - Merçil, Erdoğan. Selçuklu Devletleri Tarihi: Siyaset, Teşkilât ve Kültür. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
47. Sıbt İbnü’l-Cevzî. Mir’âtü’z-Zamân fî Târîhi’l-Ayân’da Selçuklular. Trc. Ali Sevim. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2011.
48. Sübkî, Tâcuddîn ‘Abdülvehhâb b. Takıyyüddîn. Tabâkâtü’ş-Şafi’iyyeti’l-Kübra. 3 Cilt. Thk. Mahmûd M. et-Tanâhî - Abdülfettâh M. el-Hulv. Kahire: Dârü’l-Ma‘rife, 1383-96.
49. Sübkî, Tâcuddîn ‘Abdülvehhâb b. Takıyyüddîn. Tabâkâtü’ş-Şafi’iyyeti’l-Kübra. 4 Cilt. Thk. Ahmet ibn Abdulkerim el-Kadiri el- Hasani el Mağribi el-Fasi. Mısır: Hüseyniye Matbaası, 1973.
50. Sübkî, Tâcuddîn ‘Abdülvehhâb b. Takıyyüddîn. Tabâkâtü’ş-Şafi’iyyeti’l-Kübra. 5 Cilt. Kahire: Dârü’l-Ma‘rife, 1323-24.
51. Şerefeddin, Mehmed. “Selçûkîler Devrinde Mezâhib”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 2/2 (2002), 265-276.
52. Turan, Osman. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2008.
53. Uludağ, Süleyman. “Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 26/473-475. İstanbul: TDV Yayınları, 2002.
54. Yavuz, Abdullah Ömer. “Büyük Selçuklu Devleti’nin Kuruluş Devrinde Mezhep Politikaları”. Bilimname 34 (2017), 511-532.
55. Yavuz, Yusuf Şevki. “İbn Fûrek”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/495-498. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
56. Yıldırım, Ömer Ali. “Mutezile ve Nîşâbûr Fitnesi: Mihnetü Eşâ‘ire”. Din Felsefesi Açısından Mutezile Gelen-Ek-i: Klasik ve Çağdaş Metinler Seçkisi (II). ed. Recep Alpyağıl. 696-713. İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.
57. Yılmaz, Edip - İşcan, Mehmet Zeki. “Tarihsel ve Politik Bağlamda Eş‘arîlik Mu‘tezile İlişkisi”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 18/1 (Haziran 2025), 85-109.
58. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru A‘lâmi’n-Nübelâ’. 18 Cilt. Thk. Şuayib el-Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1984.
59. Ziriklî, Muhammed Hayrüddîn. el-A‘lâm: Kâmûsû Terâcim li-Eşheri’r-Rical Kamûsû ve’n-Nisâ mine’l-Arab ve’l-Müşteşrikîn. 1 Cilt. Beyrut, 1998.