Stanislav Mihayloviç Prozorov'un İslam Algısı: Yöntemsel Çerçeve

Öz

Bu çalışmada Rus oryantalist Stanislav Mihayloviç Prozorov’un (1938–) İslam’a yönelik bilimsel metodolojik yaklaşımı, tarihçilik anlayışı, Arap-İslam kaynaklarındaki isnâd zincirlerinden bilgi çıkarma ve işleme yöntemi ile İslam’a ilişkin terimlerin Rusçaya aktarımında esas aldığı ilkesel tutum sistematik biçimde incelenmektedir. Müellifin entelektüel zemininin ateist propagandaya dayanan Sovyet rejimi dönemi şartlarında oluşmasına rağmen, temel metodolojik ekseninin sonraki çalışmalarında da büyük ölçüde devamlılık gösterdiği gözlemlenmektedir Prozorov’un İslam tasavvuru, İslam’ı temel esasları ile tarihsel ve bölgesel tezahürlerini birlikte içeren ideolojik bir sistem olarak ele alma anlayışına dayanmaktadır. Bu yaklaşım, İslam’ı Kur’ânî-Peygamberî dönem, doktriner ayrışma ve çoğullaşma süreci ile bölgesel İslam evresi olmak üzere üç safhada okuyan metodolojik tasnifinin teorik temelini oluşturmaktadır. Onun bilimsel metodolojisinin İslam’ın beşer ürünü olduğu ön kabule, sekülerlik ilkesine, göreli objektiflik anlayışına ve eleştirel tarihçilik yaklaşımına dayandığı çıkarımı yapılmaktadır. Çalışmada ayrıca Prozorov’un tasvirî tarihçilik yöntemi, bağlamsal-tarih yaklaşımı ve klasik Arap-İslam kaynakları ile modern dönem Batı ve Doğu araştırma literatürüyle çalışma pratiği örnekler üzerinden eleştirel ve karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiş; bu çerçevede yönteminin güçlü ve zayıf yönlerine işaret edilmiştir. Arapça özel isim ve terimlerin Rusçaya aktarımında benimsediği metodun, St. Petersburg oryantalizm ekolünün bağlamsal çeviri yöntemiyle uyumlu bir çizgide ilerlediği ve bilhassa geç dönem çalışmalarında daha olgun bir terminolojik tutarlılığa ulaştığı kanaatine varılmıştır. Bunun yanında, müellifin Şiî tarih yazıcılığı tarihinin inşasında temel bir araç olarak kullandığı beş aşamalı yöntem ele alınmıştır. İsnâd zincirlerinden sistematik bilgi çıkarmaya dayanan bu metodolojinin, niceliksel ve niteliksel tasnif yoluyla erken dönem İslam tarihçiliğine dair birtakım meselelerin analizinde kullanılabilirliği saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mezhepleri Tarihi
• Stanislav Mihayloviç Prozorov
• St. Petersburg Oryantalizmi
• İslam Tarihçiliği Metodolojisi
• İsnâd Analizi

Etik Beyan

Bu çalışma, Erciyes Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi tarafından SDK-2022-11777 numaralı proje kapsamında desteklenen doktora tezinden üretilmiştir.

Stanislav Mikhailovich Prozorov’s Conception of Islam: A Methodological Framework

Öz

This study systematically examines the scientific methodological approach of the Russian Orientalist Stanislav Mikhailovich Prozorov (1938–) to Islam, his understanding of historiography, his method of extracting and processing data from isnād chains in Arabo-Islamic sources, and the principled stance he adopts in the translation of Islamic terms into Russian. Although Prozorov’s intellectual formation took shape under the conditions of the Soviet regime, it is observed that the core methodological axis of his scholarship exhibits a high degree of continuity in his later works. Prozorov’s conception of Islam is grounded in an understanding of Islam as an ideological system that encompasses both shared foundational principles and their historical and regional manifestations. This perspective constitutes the theoretical basis of his methodological classification of Islam into three stages: the Qurʾānic–Prophetic period, the phase of doctrinal differentiation and pluralization, and the stage of regional Islam. It is argued that his scientific methodology rests on the presupposition of Islam as a human product, the principle of secularity, a notion of relative objectivity, and a critical historiographical approach. The study further offers a critical and comparative evaluation of Prozorov’s descriptive historiographical method, his contextual-historical approach, and his engagement with classical Arabo-Islamic sources as well as modern Western and Eastern scholarship, highlighting both the strengths and limitations of his methodological framework. It is concluded that his approach to rendering Arabic proper names and technical terms into Russian follows a trajectory consistent with the contextual translation method of the St. Petersburg school of Orientalism and that his later works display a more mature level of terminological coherence. In addition, the five-stage method employed by Prozorov as a primary tool in the reconstruction of Shiʿi historiography, which is based on the systematic extraction of data from isnād chains, is examined, and its applicability to the analysis of certain issues in early Islamic historiography through quantitative and qualitative classification is determined.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Sects
• Stanislav Mihaylovich Prozorov
• Saint Petersburg Orientalism
• Methodology of Islamic Historiography
• Isnād Analysis

Etik Beyan

This study is derived from a PhD dissertation supported by the Scientific Research Projects Unit of Erciyes University (Project No. SDK-2022-11777).

Kaynakça

1. Abdullaev, Abdullazhon. “Rus Oryantalist S.M. Prozorov’un (1938– ) Hayatı ve Entelektüel Kişiliği”. 10th International New York Academic Research Congress on Social, Humanities, Administrative, and Educational Sciences Proceedings Book. 859-869. Türkiye: BZT Turan Publishing House, 2024. https://doi.org/10.5281/zenodo.12734922
2. Alikberov, Alikber Kalabekoviç. “Rossiyskoye islamovedeniye, yego predmet i mesto v sisteme gumanitarnıh znaniy (Po sledam odnoy nauçnoy diskussii)”. Ars Islamica: v çest Stanislava Mihayloviça Prozorova (Ars Islamica: in honor of Stanislav Mikhailovich Prozorov). ed. Mihail Borisoviç Piotrovskiy - Alikber Kalabekoviç Alikberov. 51-76. Moskva: Nauka, 2016.
3. Bağdadi, Abdülkahir el-. el-Fark Beyne’l-Fırak (Mezhepler Arasındaki Farklar). çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: TDV Yayınları, 9. Basım, 2018.
4. Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkāhir b. Tâhir b. Muhammed et-Temîmî el-. Kitabu Uṣûlü’d-dîn. İstanbul: İstanbul Dârülfünunu İlâhiyat Fakültesi, 1. Basım, 1928.
5. Boyko, Konstantin Alekseyeviç. Arabskaya istoriçeskaya literatura v İspanii (VIII — pervaya tret XI v.). ed. Pyotr Afanasyeviç Gryazneviç. Moskova: Nauka (GRVL), 1977.
6. Boyko, Konstantin Alekseyeviç. Arabskaya istoriçeskaya literatura v Yegipte (IX-X vv.). ed. Pyotr Afanasyeviç Gryazneviç. Moskova: Nauka (GRVL), 1991.
7. Boyko, Konstantin Alekseyeviç. Arabskaya istoriçeskaya literatura v Yegipte (VII-IX vv.). ed. Pyotr Afanasyeviç Gryazneviç. Moskova: Nauka (GRVL), 1983.
8. Büyükkara, Mehmet Ali. “Bir bilim dalı olarak İslam mezhebleri tarihi ile ilgili metodolojik problemler”. İslâmî ilimlerde metodolji/usûl mes’elesi: tartışmalı ilmî ihtisas toplantıları. 441-491. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1. basım., 2005.

9. Dolinina, Anna Arkadyevna. “Russkiye perevodı Korana v XX veke: kratkaya harakteristika”. Uçyonıye zapiski Kazanskogo universiteta 155/3(2) (2013), 7-17.
10. Gökçe, Ferhat. İsnâdlarda Saklı Eserler -Humeyd b. Zencûye’nin (ö. 251/868) Kitâbu’t-Tergîb’inin Yeniden İnşâsı-. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 1. Basım, 2019.
11. Gryazneviç, Pyotr Afanasyeviç. “Ot redaktora”. Arabskaya istoriçeskaya literatura v İspanii (VIII — pervaya tret XI v.). kitap editörü Konstantin Alekseyeviç Boyko, 6-7. editör Pyotr Afanasyeviç Gryazneviç. Moskova: Nauka, 1977.
12. Jansen, Hanna E. - Kemper, Michael. “Hijacking Islam The Search for a New Soviet Interpretation of Political Islam in 1980”. The Heritage of Soviet Oriental Studies. ed. Michael Kemper - Stephan Conermann. 124-144. Routledge Contemporary Russia and Eastern Europe Series 25. London: Routledge, 2011.
13. Korkmaz, Sıddık. Tarihin tahrifi: İbn Sebe meselesi. Ankara: Araştırma Yayınları, 1. basım., 2005.
14. Kutlu, Sönmez. Mezhepler tarihine giriş. ed. Necdet Subaşı vd. İstanbul: DEM, Değerler Eğitimi Merkezi, 3. basım., 2013.
15. Kutlu, Sönmez. Türklerin İslamlaşma Sürecinde Mürcie ve Tesirleri. Ankara: TDV Yayınları, 4. Basım, 2018.
16. Madelung, Wilferd. “Bemerkungen zur imamitischen Firaq-Literatur”. Der Islam 43/1-2 (1967). https://doi.org/10.1515/islm.1967.43.1-2.37
17. Matoçkina, Anna - Stetskeviç, Mihail. “Stanovleniye rossiyskogo islamovedeniya: mejdu konfessionalizmom i nauçnoy obyektivnostyu (vtoroy polovina XIX-naçalo XX v.)”. Gosudarstvo, religiya, Tserkov v Rossii i za rubejom 36/1 (2018), 82-106. https://doi.org/10.22394/2073-7203-2018-36-1-82-106
18. Onat, Hasan. Emeviler Devri Şiî Hareketleri ve Günümüz Şiîliği. Ankara: TDV Yayınları, 1. Basım, 1993.
19. Onat, Hasan - Kutlu, Sönmez. “İslam Mezhepleri Tarihi’ne Giriş”. İslam Mezhepleri Tarihi El Kitabı. ed. Hasan Onat - Sönmez Kutlu. 19-60. Ankara: Grafiker Yayınları, 7. Basım, 2018.
20. Piotrovskiy, Mihail Borisoviç - Stanislav Mihayloviç Prozorov (ed.). İslam: Slovar ateista. Moskova: Politizdat, 1988.
21. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. al-Hasan ibn Mûsâ an-Naubahtî, Şiitskiye sektı (Firak aş-Şia): Per. s arab., issled. i komment. S.M. Prozorova. Moskova: Nauka, 1973.
22. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. “Arabo-islamskiy terminologiçeskiy slovar rossiyskogo akademiçeskogo islamovedeniya (proyekt)”. Pismennıye pamyatniki Vostoka 17/3(42) (2020), 34-67.
23. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. Arabskaya istoriçeskaya literatura v İrake, İrane i Sredney Azii v VII-seredine X v. Şiitskaya istoriografiya. ed. Pyotr Afanasyeviç Gryazneviç. Moskova: Nauka, 1980.
24. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. “Duhovnıye tsennosti sufiyev v nadpisyah na liçnıh veşah (po materialam arabskoy rukopisi soçineniya po sufizmu ’Azizi Şayzalı, um. v 494/1100”. Pismennıye pamyatniki Vostoka 1(20) (2014), 114-125.
25. Prozorov, Stanislav Mihayloviç (ed.). Hrestomatiya po islamu: perevody s arabskogo, vvedeniya i primeçaniya. Moskova: Nauka (Vostoçnaya literatura), 1994.
26. Prozorov, Stanislav Mihayloviç vd. (ed.). İslam: Entsiklopediçeskiy slovar. Moskova: Nauka (Vostoçnaya literatura), 1991.
27. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. İslam kak ideologiçeskaya sistema. Moskova: Nauka (Vostoçnaya literatura), 2004.
28. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. İslam kak ideologiçeskaya sistema II. Moskova: Nauka (Vostoçnaya literatura), 2016.
29. Prozorov, Stanislav Mihayloviç (ed.). İslam na territorii bıvşey Rossiyskoy imperii (Entsiklopediçeskiy slovar) -1-. Moskova: Nauka (Vostoçnaya literatura), 1998.
30. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. “İstoki, problemı i zadaçi rossiyskogo akademiçeskogo islamovedeniya”. Pismennıye pamyatniki Vostoka 16/4(39) (2019), 18-33.
31. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. “İstoriya islama v srednevekovoy musulmanskoy yeresiografii”. İslam: Religiya, obşestvo, gosudarstvo. ed. Pyotr Afanasyeviç Gryazneviç - Stanislav Mihayloviç Prozorov. 83-86. Nauka, 1984.
32. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. “K istorii musulmanskoy dogmatiki: murdjiitı”. ed. İ. M. Smilyanskaya - S. H. Kyamilev. İslam v istorii narodov Vostoka (sbornik statey), 19-24.
33. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. “K voprosu o «pravoverii» v islame: ponyatiye ahl as-sunna (sunnitı)”. Problemı arabskoy kulturı, 213-218.
34. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. Klassiçeskoye islamovedeniye (Vvedeniye v islamovedeniye). Sankt Peterburg: Vostoçnıy fakultet SPbGU, 2009.
35. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. “Metodologiçeskiye podhodı k perevodu Korana na russkiy yazık”. Materialı mejdunarodnoy nauçnoy konferentsii. 73-76. Kazan: İnstitut istorii AN Tateristana, 2008.
36. Prozorov, Stanislav Mİhayloviç. Muhammad ibn ’Abd al-Karîm aş-Şahrastânî, Kniga o religiyah i sektah (Kitab al-milal va-n-nihal, Çast pervaya: İslam): Perevod s arabskogo, vvedeniye i kommentariy S.M. Prozorova. Moskva: Nauka, 1984.
37. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. “Nauçnoye islamovedeniye v kontekste islamskogo obrazovaniya v Rossii”. Pismennıye pamyatniki Vostoka 1(14) (2011), 270-278.
38. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. “Nekotorıye ştrihi k portretu verhovnogo sudyi Bagdada Abu Yusufa (um. v 798 g.) (po materialam unikalnoy rukopisi biografiçeskogo slovarya al-Andarasbani, sostavlennogo do 1169 g.)”. Pismennıye pamyatniki Vostoka 1(8) (2008), 165-169.
39. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. “Predisloviye”. Ali bin Muhammad al-Fahri, Kratkoye razyasneniye k pereçnyu posledovateley raznıh ver (Kitâb talhîsi al-bayân fî zikr firak ahl al-adyân) Faksimile rukopisi: izdaniye teksta, predisloviye, kratkoye izlojeniye soderjaniya ve ukazateli S.M. Prozorova. ed. Mihail Borisoviç Piotrovskiy. 7-16. Moskova: Nauka, 1988.
40. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. “Rol akademiçeskogo islamovedeniya v sfere islamovedçeskogo obrazovaniya i prosveşeniya”. Ex Oriente lux: Sbornik statey k 75-letiyu Mihaila Borisoviça Piotrovskogo. 170-195. Sankt-Peterburg: İzdatelstvo Gosudarstvennogo Ermitaja, 2019.
41. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. “The Leningrad/St. Petersburg School of Scientific Islamology”. The Heritage of Soviet Oriental Studies. ed. M. Kemper - S. Conermann. 112-123. Londra, New York: Routledge, 2011.
42. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. “Uçeniya şiitov ob imamate v trude al-Hasana an-Naubahti (konets IX v.)”. Pismennıye pamyatniki Vostoka. İstoriko-filologiçeskiye issledovaniya. Yejegodnik 1970, 83-107.
43. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. “Vmesto vvedeniya: Avtobiografiya, Spisok nauçnıh trudov”. Ars Islamica: v çest Stanislava Mihayloviça Prozorova (Ars Islamica: in honor of Stanislav Mikhailovich Prozorov). ed. Mihail Borisoviç Piotrovskiy - Alikber Kalabekoviç Alikberov. Moskva: Nauka, 2016.
44. Prozorov, Stanislav Mihayloviç. “Zametki ob islame”. İslamovedeniye 1(7) (2011), 73-83.
45. Prozorov, Stanislav Mihayloviç - İbragim, Taufik Kamel. “Allah ili Bog? Diskussiya S.M. Prozorova i Taufik Kamela İbragima”. Minaret 1(008) (2006), 8-15.
46. Prozorov, Stanislav Mihayloviç - Romanov, Maksim Gennadyeviç. “Metodika izvlecheniya i obrabotki informatsii iz arabskih istoçnikov (na materiyale istoriko-biografiçeskoy literaturı)”. Vostok/Oriens 4 (2003), 117-127.
47. Van Ess, Josef. “Das Kitab Al-Irga’ Des Hasan B. Muhammad B. Al-Hanafiyya”. Arabica 21/1 (1974), 20-52. https://doi.org/10.1163/157005874X00030
48. Vloten, G. Van. “Irdja”. Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 45 (1891).