İbâziyye’de Rüstâkiyye ve Nizvâniyye Ayrışması

Öz

Bu çalışmada, İbâziyye’nin Uman’da siyasî çekişmeler neticesinde Rüstâkiyye ve Nizvâniyye şeklindeki ayrışmasını ve bu iki ekol arasındaki temel görüş farklılıklarını ortaya koymak amaçlanmaktadır. İbâziyye’nin Rüstâkîler ve Nizvanîler şeklinde iki farklı ekole ayrılmasına sebebiyet veren temel unsur, Salt b. Mâlik el-Harûsî’nin (öl. 275/888) görevden azledilmesi olayıdır. Rüstâkîler, söz konusu azil sürecinde Salt b. Mâlik’e karşı tavır alanlardan veya bu konuda çekimser kalanlardan teberrî etmişlerdir. Buna karşılık Nizvânîler, azil hadisesinin üzerinden uzun yıllar geçtiğini ve konuya ilişkin çeşitli şüphelerin bulunduğunu ileri sürerek azli gerçekleştirenler için mazeretler öne sürmüş, bu bağlamda meseleyi kapsamlı tartışmalara taşımaktan kaçınmışlardır. Çalışma, hicrî 3./9. yüzyılda erken dönem Umân İbâziyyesinde ortaya çıkan söz konusu ayrışma ile sınırlı tutulmuştur. Bu bağlamda araştırma, Rüstâkî ve Nizvânî İbâzîlerin özellikle imâmet meselesi başta olmak üzere ayrıştıkları ve hemfikir oldukları görüşlerini incelemekle sınırlandırılmıştır. Çalışmada İbâziyye’nin Uman’da Rüstâkiyye ve Nizvâniyye şeklindeki siyasî ayrışması ve temel görüşleri mukayese edilerek deskriptif ve analitik yöntemle ele alınacaktır. Her iki ekol rasındaki ihtilafın temelinde şahsî veya kabilesel rekabetten ziyade imamet kurumunun meşruiyetine dair ilkesel tartışmaların yer aldığı, Rüstakiyye’nin bu hususta katı duruşuna karşılık Nizvaniyye’nin daha ılımlı ve müsamahakar davrandığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• İbâziyye
• Rüstâkiyye
• Nizvâniyye
• İmâmet

The Rustāqiyya and Nizwāniyya Separation in Ibādiyya

Öz

This study aims to reveal the division of the Ibādiyya into the Rustāqiyya and Nizwāniyya branches in Oman as a result of political conflicts, and the fundamental differences in views between these two schools. The Ibādiyya split into Rustāqis and Nizwānīs as a result of Salt b. Mālik’s dismissal. Rustāqis disassociated themselves from those who took a stance against Salt b. Mālik during the dismissal, or from those who remained neutral. In contrast, Nizwānīs cited elapsed time, expressed doubts, excused dissenters, and avoided prolonged theological and political disputes. This study is limited to the schism that emerged in the early Omanī Ibadiyya during the 3rd/9th century AH. In this context, the research is restricted to examining the points on which the Rustāqī and Nizwani Ibadīs differed, particularly regarding the issue of imamate, and the points on which they shared common views. The study will comparatively and analytically examine the political schism of the Ibadiyya in Oman, specifically the Rustāqī and Nizwani branches, and their fundamental views. It has been concluded that the disagreement between the two schools of thought stemmed not from personal or tribal rivalry, but rather from principled debates regarding the legitimacy of the institution of imamate; while the Rustakiyya took a strict stance on this issue, the Nizvaniyya adopted a more moderate and tolerant approach.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Ibādiyya
• Rustāqiyya
• Nizwāniyya
• Imamate

Kaynakça

1. Abdulhalîm, Recep Muhammed. el-Umâniyyûn ve’l-milâhe ve’t-ticâre ve’n-neşri’l-İslâm münzü zühûrihi ilâ kudûmi’l-Purtugâliyyîn. Maskat: Mektebetu’l-Müsteşâri’l-Hâs licelâleti’s-Sultân li’ş-Şu’uni’d-Diniyye ve’t-Târîhiyye, 2. Basım, 2010.
2. A‘veşt, Bekir b. Said el-. Dırâsâtu’l-İslâmiyye fi’l-usûli’l-İbâziyye. b.y, 4. Basım, 1988,
3. Abdulhalîm, Recep Muhammed. el-Umâniyyûn ve’l-milâhe ve’t-ticâre ve’n-neşri’l-İslâm münzü zühûrihi ilâ kudûmi’l-Purtugâliyyîn. Maskat: Mektebetu’l-Müsteşâri’l-Hâs licelâleti’s-Sultân li’ş-Şu’uni’d-Diniyye ve’t-Târîhiyye, 2. Basım, 2010.
4. Bâcû, Mustafa Sâlih. “Mukaddime”. el-Musannef. Maskat: Vizâretu’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’d-Dîniyye, 2016.
5. Bisyevî, Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed el-. Câmi’u Ebi’l-Hasan el-Bisyevî. thk. Süleyman b. İbrahim Bbziz el-Vercelânî - Davud b. Ömer Babziz el-Vercelânî. 4 Cilt, ts.
6. Bisyevî, Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed el-. Muhtasaru’l-Bisyevî. thk. Seyf b. Sâlim el-Hâdî. Menşûratu Mevki’i Basîratu’l-Elektroniye, 1436.
7. Efevî, Muhammed b. Amir b. Râşid el-Mua’vlî el-. Kısasun ve ahbârun cerat fî Uman. thk. Saîd b. Muhammed b. Saîd el-Hâşimî. Vizâretü’t-Tür’asi’l-Kavmî ve’s-Sekâfe, 2. Basım, 2014.
8. Eğberî, İsmail b. Sâlih b. Hemdân el-. el-Medhal ile’l-fıkhi’l-İbâziyye. İrbid: Yermük Üniversitesi, 2002.

9. Fığlalı, Ethem Ruhi. “Abdullah b. Vehb er-Râsibî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 1. TDV Yayınları, 1988.
10. Göksün, Ahmet Faruk. İbâzî Fıkhının Tarihsel Gelişimi: Umman Örneği. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, 2021.
11. Hârisî, Râşid b. Ali b. Abdillah el-. “İhtilâfâtu’l-fıkhiyye beyne’l-medreseteyn en-Nizvâniyye ve’r-Rüstâkiyye”. A’mâlu nedveti tetavvuri’l-ulûmi’l-fıkhiyye. ed. Vizâretu’l-Evkâf ve’ş-Şuûnu’d-Dîniyye. 87-71. Maskat: Vizâretu’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’d-Dîniyye, 2012.
12. İbn Berke, Ebû Abdillah b. Muhammed es-Süleymî el-Behlevî el-Ezdî. Kitâbu’t-Te’aruf. Maskat: Vizâretu’t-Turasi’l-Kavmî ve’s- Sekâfe, 1998.
13. İzkevî, Ebu Cabir Muhammed b. Cafer el-. el-Cami‘. Maskat: Vizâretü’t-Tür’asi’l-Kavmî ve’s-Sekâfe, 3. Basım, 2018.
14. Kâşif, Seyyide İsmail. “Mukaddime”. Kitâbu’l-İhtidâ ve’l-müntehab min siyeri’r-Resûl aleyhi’s-salâtu ve’s-selâm eimmeti ve ulemâi Uman. Maskat: Vizaretu’t-Turasi’l-Kavmî ve’s-Sekâfe, 1975.
15. Kindî, Ahmed b. Yahya el- vd. “el-İmâm Ebû Saîd el-Kudemî ve devruhu fî neş’eti’l-medreseti’n-Nizvâniyye ve tetavurruha”. et-Tecdîd 29/57 (2025).
16. Kindî, Muhammed b. İbrahim el-. Beyânu’ş-şer‘. Maskat: Vizâretü’t-Tür’asi’l-Kavmî ve’s-Sekâfe, 1984.
17. Kudemî, Ebû Saîd Muhammed b. Saîd el-. el-İstikâme. 3 Cilt. Maskat: Vizâretü’t-Tür’asi’l-Kavmî ve’s-Sekâfe, 1985.
18. Kudemî, Ebû Saîd Muhammed b. Saîd el-. el-Mu’teber. Maskat: Vizâretü’t-Tür’asi’l-Kavmî ve’s-Sekâfe, 1984.
19. Makdisî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. Ahsenü’t-tekasim fî ma’rifeti’l-ekalim. thk. nşr.: M. J. de Goeje. Leiden: E.J. Brill, 1906.
20. Müslim, Ebu’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. Sahîh-i Müslim. Riyad: Beytü’l-Efkâri’d-Devliyye, 1998.
21. Nizvânî, Ebubekir Ahmed b. Abdillah b. Mûsâ el-Kindî en-. el-Cevheru’l-muktasar. thk. Seyyide İsmail Kâşif. Maskat: Vizâretu’t-Turasi’l-Kavmî ve’s-Sekâfe, 1983.
22. Nizvânî, Ebubekir Ahmed b. Abdillah b. Mûsâ el-Kindî en-. el-Musannef. thk. Mustafa Sâlih Bâcû. 24 Cilt. Maskat: Vizâretu’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’d-Dîniyye, 2016.
23. Nizvânî, Ebubekir Ahmed b. Abdillah b. Mûsâ el-Kindî en-. Kitâbu’l-İhtidâ ve’l-müntehab min siyeri’r-Resûl aleyhi’s-salâtu ve’s-selâm eimmeti ve ulemâi Uman. thk. Seyyide İsmail Kâşif. Maskat: Vizâretu’t-Turasi’l-Kavmî ve’s-Sekâfe, 1975.
24. Riyâmî, Ali b. Sa’îd er-. “el-Medresetu’n-Nizvâniyye en-Neş’etu ve’l-müntelikâtu’l-fikriyye”. el-Hayât 25 (2020).
25. Riyâmî, Ali b. Sa’îd er-. Kaziyyetu azli’l-İmâm Salt b. Mâlik el-Harûsî. Maskat: Beytü’l-Gaşşâm li’n-Neşr ve’t-Terceme, 2015.
26. Sâlimî, Nureddin Abdullah b. Hümeyd es-. Tuhfetu’l-a‘yân bi sîreti ehl-i Uman. 2 Cilt. Mektebetu’l-İstikâme, ts.
27. Siyâbî, Ahmed b. Suûd es-. el-Vesît fi’t-tarîhi’l-Uman. Maskat: Mektebetu’d-Dâmirî li’n-Neşr ve’t-Tevzî’, 3. Basım, 2015.
28. Siyâbî, Ahmed b. Suûd es-. Şahsiyyâtu Umâniyye. Maskat: Zâkiratu Umân, 2018.
29. Şeybânî, Sultan b. Mübârek b. Hemed eş-. Ahdü’l-İmâm es-Sâlt ilâ cündihi ilâ Sokotra. Maskat: Mahbûb li’n-Neşri’r-Rakamî, 1. Basım, 2002.
30. Tosun, Necdet. “Veysel Karani”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 43/74-75. İstanbul: TDV Yayınları, 2013. https://islamansiklopedisi.org.tr/veysel-karani
31. Wilkinson, John C. İbadism Origins and Early Development in Oman. Oxford: Oxford University Press, 2010.
32. Yoldaş, Mehmet Hanifi. Temel Görüşleri Bağlamında İbâdiyye-Mu‘tezile İlişkisi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2024.