Mu‘tezilî Âlimler ve Kindî Düşüncesinde Tanrı ve Âlem: Düşüncenin Seyri Açısından Kelâm-Felsefe İlişkisine Bir Katkı

Öz

İslâm düşüncesinin teşekkül döneminin önemli yapı taşlarından olan Mu‘tezile ekolü ve Müslüman filozof Kindî, Tanrı ve âlem konusundaki benzer argümanlarıyla dikkat çekmiştir. Mu‘tezilî düşünürleri Kindî’yle birleştiren tevhid ilkesidir. Bilindiği gibi disiplinleri birbirinden ayıran konu ve metodolojileridir. Kullandıkları argümanlar, kavramlar ve bu kavramları kullandıkları bağlamlar da disiplinleri birbirinden ayırıcı vasfa sahiptir. Bu açıdan bakıldığında gerek Mu‘tezilî âlimlerin gerekse Kindî’nin metafiziğinde benzer kavramlar veya argümanlar kullanılsa da biri felsefî diğeri ise kelâmî yöntemle aynı amaca hizmet etmiştir. Düşünürlerin Tanrı ve âlem tasavvurunu belirleyici kavram örgüsünde, ontolojik ve epistemolojik temelde yaratma ve ilgili kavramlar önemli bir yer tutmaktadır. Bir kelâm ekolü olarak Mu‘tezile, yoktan yaratmayı kabul eder ve âlemi yaratmanın nesnesi olarak ele alır. Dolayısıyla Mu‘tezilî âlimlere göre tek ezelî olan Allah’tır. Filozoflar ise Tanrı’nın yaratıcı olduğunu kabul etmekle birlikte âlemin de ezelilîğini iddia ederler. Fakat Kindî, metafizik konusunda Mu‘tezile’ye yaklaşarak âlemin yaratmayla var olduğunu ve ezelî olmadığını savunur. Mu‘tezilî âlimler ve Kindî etkileşimi, çift yönlü olması sebebiyle, düşüncenin seyri açısından değer içerikli bir sürece işaret etmektedir. Dolayısıyla felsefe ve kelâm arasında karşılıklı etkileşimin varlığından söz edilmektedir. Bu yönüyle çalışma, yaratma ve ilişkili kavramlar temelinde ve kendi yöntemleri kapsamında, Kindî ve Mu‘tezilî âlimlerin Tanrı ve âlem tasavvurunu konu edinmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Mu‘tezile
• Kindî
• Metafizik
• Âlem

God and the Universe in Mu‘tazilī Scholars and Kindī Thought: A Contribution to the Relationship Between Kalām and Philosophy in Terms of the Development of Thought

Öz

The Mu‘tazila school, one of the important building blocks of the formation period of Islamic thought, and the Muslim philosopher al-Kindī both have attracted attention with their similar arguments on God and the universe. The principle of tawhīd is what unites the Mu‘tazila thinkers with al-Kindī. As is well known, it is their methodologies that distinguish one discipline from another. The distinctive features that separate the disciplines from one another are the arguments, concepts, and contexts in which these concepts are used. From this perspective, although the metaphysics of the Mu'tazilī scholars and Kindī are similar in terms of the concepts and arguments used, they serve different purposes: the former through philosophical methods and the latter through theological methods. In the conceptual framework that shapes thinkers' conception on God and the universe, creation and related concepts play an important role from both ontological and epistemological perspectives. As a school of theology, the Mu‘tazila accepts the idea of creation from nothing and considers the universe to be the object of creation. Therefore, the only eternal being is Allah. Philosophers accept that God is the creator, but they also claim that the universe is eternal. However, al-Kindī, approaching the Mu'tazilites on metaphysics, argues that the universe came into existence through creation and is not eternal. The two way interaction between Mu‘tezilī scholars and al-Kindī, points to a valuable process in terms of the development of thought. Therefore, the idea of mutual interaction between philosophy and kalām is discussed. In this regard, the study focuses on the conceptions of God and the universe held by al-Kindī and Mu‘tazilī scholars, as set out within their own methodologies and based on the concepts of creation and related ideas.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Mu‘tazila
• al-Kindī
• Metaphysics
• The Universe

Etik Beyan

Bu makale, VI. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi’nde (24-25 Ekim 2024) sunulan "Kindî ve Mu‘tezile Metafiziğinde Tanrı ve Âlem" isimli özet bildiriden üretilmiştir.

Kaynakça

1. Adamson, Peter. “Felsefî Teoloji”. İslâm Kelâmı. ed. Sabine Schmidtke. çev. O. Şener Koloğlu vd. 399-419. İstanbul: Küre, 2020.
2. Adamson, Peter. Al-Kindî. Oxford: Oxford University Press, 2007.
3. Adamson, Peter. “Kindî ve Mutezile: İlahî Sıfatlar, Yaratma ve Hürriyet”. çev. Ali Fikri Yavuz. Din Felsefesi Açısından Mutezile Gelen-Ek-i. 1/185-212 İstanbul: İz Yayıncılık, 2014.
4. Akın, Murat. “Reasons Which are Caused Separating Baghdad and Basra Schools’ of Mutazilite”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/2 (Aralık2014), 271-295.
5. Aristotales. Metafizik. çev. Y. Gurur Sev. İstanbul: Pinhan, 2015.
6. Aydınlı, Yaşar. “Kindî’nin Tanrı Tasavvuru Üzerine”. Diyanet İlmî Dergi 54/2 (2018): 33-52. https://doi.org/10.61304/did.444627
7. Alfred, L. Ivry. “Kindî ve Mutezile: Yeni Bir Değerlendirme”. çev. Hayrettin Nebi Güdekli. M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Dergisi 44 (2013/1): 323-337. https://doi.org/10.15370/muifd.53765
8. el-Bağdâdî, Abdülkâhir. Usûlü’d-dîn. İstanbul: Devlet Matbaası, 1928.

9. el-Belhî, Ebü’l-Kāsım Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd el-Ka‘bî. Kitâbü’l-Makālât ve meahû Uyûnü’l-mesâil ve’l-cevâbât. thk. Hüseyin Hansu, Râcih Kurdî, Abdul-Hamîd Kurdî. İstanbul-Amman: Kuramer ve Dârû’l-Feth, 2018.
10. Bulgen, Mehmet. Klasik İslâm Düşüncesinde Atomculuk Eleştirileri. İstanbul: İFAV, 2021.
11. Bulut, Halil İbrahim. “Mu‘tezile Mezhebi”. İslâm Mezhepleri Tarihi. Ankara: DİB Yayınları, 2016.
12. De Boer, Tjitze J. İslâm’da Felsefe Tarihi. çev. Yaşar Kutluay. İstanbul: Anka Yayınları, 2001.
13. el-Câhiz, Ebû Osman Amr b. Bahr. Kitâbü’l-Ḥayevân. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Beyrût: Dârü’l-Cîl, 1996.
14. el-Câhiz, Ebû Osman Amr b. Bahr. Kitâbü’l-Buḫalâʾ. nşr. Ahmed el-Avamiri Beg - Ali el-Cazim Beg. Beyrut: 1983.
15. Corbin, Henry. İslâm Felsefesi Tarihi: Başlangıçtan İbn Rüşd’ün Ölümüne. çev. Hüseyin Hatemi. İstanbul: İletişim, 2013.
16. Dhanani, Alnoor. “V./XI. Yüzyıl Kelâm Fiziğinin Problemleri”. çev. Mehmet Bulğen. Kelam Araştırmaları Dergisi 13/2 (2015): 862-885. https://doi.org/10.18317/kader.34049
17. Ebû Rîde, Muhammed Abdülhâdî. "Mukaddime". Resâil el-Kindî el-Felsefiyye. Kâhire: Dâru’l-fikri’l-Arabî, 1950.
18. el-Ehwany, Ahmad Fouad. “Kindi”. çev. Emrullah Yüksel. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (1990): 22-39.
19. Erdem, Engin. İlâhî Ezelîlik ve Yaratma Sorunu. Ankara: A.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
20. Erdem, Engin – Pehlivan, Necmettin. “Varlığın ve Yokluğun Ötesi: Kemalpaşazâde’nin “Leys ve Eys’in Anlamının İncelenmesine Dair Risâle”si”. İslâm Araştırmaları Dergisi 27 (2012): 87-116.
21. Erdoğan, Ömer Faruk. “Kindî’de Hulfî Kıyas/İmkânsıza İndirgeme’nin Kullanımı”. Diyanet İlmî Dergi 54/2 (2018), 223-252
22. el-Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. Makālâtu’l-İslâmiyyîn ve ihtilafu’l-musallîn: İlk Dönem İslâm Mezhepleri. çev. Mehmet Dalkılıç-Ömer Aydın. İstanbul: Kabalcı, 2005.
23. Fazlur Rahman. İslâm Felsefesi ve Problemleri. çev. Ömer Ali Yıldırım-Mehmet Ata Az. Ankara: Otto, 2015.
24. Gardet, Louis & Anawati, Georges. İslam Teolojisine Giriş. çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Ayrıntı, 2015.
25. el-Gazzâlî. Filozofların Tutarsızlığı/Tehâfütü’l-Felâsife. trc. Mahmut Kaya – Hüseyin Sarıoğlu. 6. Basım. İstanbul: Klasik, 2014.
26. Görkaş, İrfan. "Kindî Metafiziğinin Temel Kavramları". Erdem 81 (2021): 41-62. https://doi.org/10.32704/erdem.2021.81.041
27. Görkaş, İrfan. “Kindi’de Oluş-Bozuluş Yahut Nizam Delili” International Journal of Social Science. 6/6 (2013): 1061-1070. http://dx.doi.org/10.9761/JASSS1618
28. Günal, Tuğba. “Vahyin Ontolojik Temeli”. Mahiyet ve Hakikat Bağlamında Vahiy Olgusu. Konya: Selçuk Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Yayınları, 2022.
29. el-Hayyât, Ebü’l-Hüseyn. el-İntisâr ve’r-red ala İbnû’r-Râvendî el-Mülhid. Kâhire, tsz.
30. İbnü’l-Melâhimî. Kitâbü’l-Fâik fî usûli’d-dîn. thk. ve mukaddime Wilferd Madelung ve Martin McDermott. Tahrân, 1386.
31. İbnü’l-Melâhimî. Tuhfetü’l-mütekellimîn fî redd ale’l-felâsife. nşr. Hassan Ansari & Wilferd Madelung. Tahran: Iranian Institute of Philosophy& Institute of Islamic Studies Free University of Berlin, 2008.
32. İbn Metteveyh, Ebû Muhammed el-Hasan b. Ahmed el-Bahrânî. et-Teẕkire fî aḥkâmi’l-cevâhir ve’l-aʿrâż. nşr. Sâmî N. Lutf & Faysal B. Avn. Kâhire: Dârû’s-Sakâfe li’t-Tıbâa ve’n-Neşr, 1975.
33. İbn Nedîm. el-Fihrist: İlk Dönem İslâm Kültür Atlası. ed. Mehmet Yolcu. İstanbul: Çıra Yayınları, 2017.
34. İğde, Sıbğatullah. Kindî’nin Meşşâîlik ve Mu‘tezile’ye Fikirsel Aidiyetinin Tahlili. Gaziantep: Özgür Yayınları, 2024.
35. el-İsfehânî, Rağıb. Müfredât: Kur’an Kavramları Sözlüğü. çev. Mustafa Yıldız. İstanbul: Çıra Yayınları, 2017.
36. Kādî Abdülcebbâr. Fazlü’l-i‘tizâl ve tabakâtü’l-Mu’tezile. nşr: Fuad Seyyid. Tunus, 1974.
37. Kādî Abdülcebbâr. el-Mecmû‘ fî’l muhît bi’t-teklîf. düzenleyen: J. J. Houben. Beyrût: el-Matbaatü'l-Kasulikiyye, 1962.
38. Kādî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-‘adl. thk. İbrahim Medkûr, tsz.
39. Kādî Abdülcebbâr. Şerhu’l-Usûli’l-hamse. thk. Abdulkerim Osman. Kahire, 1988.
40. Kādî Abdülcebbâr. Tesbîtu delâili’n-nübüvve. ed. Hüseyin Hansu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2023.
41. Kaya, Mahmut. “Kindî ve Felsefesi”. Felsefî Risâleler. mlf. Kindî. İstanbul: Klasik, 2002.
42. Kaya, Mahmut. “Sûret”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. c. 37. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
43. Kindî. “Âlemin Sonluluğu Üzerine”. Felsefî Risâleler. çev. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik, 2002.
44. Kindî. “Âlem Sonludur”. Felsefî Risâleler. çev. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik, 2002.
45. Kindî. “Aristoteles’in Kitaplarının Sayısı Üzerine”. Felsefî Risâleler. çev. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik, 2002.
46. Kindî. “Gerçek ve Mecâzî Etkin Üzerine”. Felsefî Risâleler. çev. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik, 2002.
47. Kindî. “İlk Felsefe Üzerine”. Felsefî Risâleler. çev. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik, 2002.
48. Kindî. “Oluş ve Bozuluşun Yakın Etkin Sebebi Üzerine”. Felsefî Risâleler. çev. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik, 2002.
49. Kindî. “Sonsuzluk Üzerine”, Felsefî Risâleler. çev. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik, 2002.
50. Kindî. “Tarifler Üzerine”. Felsefî Risâleler. çev. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik, 2002.
51. Kindî, Yakub b. İshak. Resâil el-Kindî el-Felsefiyye. thk. Muhammed Abdulhadi Ebû Rîde. Kâhire: Dârü’l-Fikri’l-Arabî, 1950.
52. Koç, Zeynep Hümeyra. Ebu’l-Kāsım el-Belhî’de Bilgi. Ankara: Ankara Okulu, 2023.
53. Koçak. İsmail. Felsefi ve Kelami Açıdan Tanrı-Âlem İlişkisi: İbn Sîna ve Kādî Abdülcebbar Örnekliğinde. Ankara: İlahiyat, 2024.
54. Koloğlu, Orhan Ş. Mu’tezile’nin Felsefe Eleştirisi: Harezmli Mutezilî İbnü’l-Melâhimî’nin Felsefeye Reddiyesi. Bursa: Emin Yayınları, 2010.
55. el-Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevhîd. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: İSAM, 2015.
56. Mutluel, Osman. “Plotinus ve Kindi Düşüncesinde “Bir” Kavramı”. Turkish Studies. 13/25 (2018), 305-317. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.14276
57. en-Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed. Tebsıratü’l-edille fî usûli’d-dîn, 1. cilt. thk. Hüseyin Atay-Şaban Ali Düzgün. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2003.
58. en-Nîsâbûrî, Ebû Reşîd. el-Mesâil fî’l-hilâf beyne’l-Basriyyîn ve’l-Bağdâdiyyîn. thk. Ma‘n Ziyad. Beyrût: Ma‘hedü’l-Inmail Arabi, 1979.
59. Plotinus. Dokuzluklar (Enneades), çev: Zeki Özcan. Ankara: Birleşik Dağıtım Kitabevi, 2011.
60. Şulul, Cevher. Kindî’nin Âlem Görüşü. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1990.
61. Şehristânî. Milel ve Nihal. çev. Mustafa Öz. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2011.
62. Şehristânî. Nihâyetü’l-İkdâm. Kâhire: Mektebetu Sekâfeti’d-Dîniyye, 2009.
63. Tüfenkci, Semra. “Kindî'de Tanrı-âlem İlişkisinin Madde, Hareket ve Zaman Kavramları Bağlamında Yorumlanması”. Turkish Studies Religion 18/3 (2023), 391-402. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.71445
64. Türker, Ömer. “Kindî Metafiziği”. Diyanet İlmi Dergi. 54/2 (2018), 53-66. https://doi.org/10.61304/did.444645
65. Van Ess, Josef. “The Logical Structure of Islamic Theology”. Logic in Classical Islamic Culture. ed. Gerhard E. von Grunebaum. Wiesbaden: Otto Harrassowitz,1970.
66. Walzer, Richard. “New Studies on al-Kindī”. Greek into Arabic: Essays on Islamic Philosophy. Oriental Studies. 175-205. Oxford: Bruno Cassirer, 1962.
67. Wisnovsky, Robert. İbn Sînâ Metafiziği. çev. İbrahim Halil Üçer. İstanbul: Klasik, 2010.
68. Wolfson, H. Austryn. Kelâm Felsefeleri. çev. Kasım Turhan. İstanbul: Kitabevi, 2001.
69. Yavuz, Yusuf Şevki. “Adem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1/356-357. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
70. Zemahşerî, Cârullah Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf an hakâiki gavâmidi’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîli fî vucûhi’t-te’vîl. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.