From Ibn Taymiyya to ISIS: Intellectual Continuity or Historical Deviation?

Öz

This study examines how the ideas of Ibn Taymiyya (1263–1328) have been reinterpreted and instrumentalized for ideological purposes by ISIS, a contemporary radical Islamist movement. The central research question concerns the ways in which the jurist’s historical fatwas and theological positions have been refunctionalized within modern Salafi-Jihadi discourse, and how this process generates claims of legitimacy. In this context, the relationship between classical Islamic thought and contemporary radical narratives is analyzed through the dual framework of ‘intellectual continuity’ and ‘historical deviation.’ Consequently, ISIS’s emphasis on Ibn Taymiyya is interpreted not as a representation of epistemological continuity within Islamic thought, but rather as a historical distortion and ideological manipulation. Furthermore, the contrast between Ibn Taymiyya’s context-bound, defensive conception of jihad and ISIS’s decontextualized, aggressive, and absolutist rhetoric is explored within the conceptual framework of discursive reproduction and authority construction. Methodologically, Ibn Taymiyya’s major works are examined within their historical setting, followed by a comparative analysis of how ISIS selectively appropriates and reframes these views in its propaganda and discursive texts. The study’s original contribution lies in its interdisciplinary approach, which not only situates Ibn Taymiyya’s thought in its historical context but also demonstrates how contemporary radical movements transform and exploit these ideas for ideological ends. In doing so, the research develops a new perspective on the ideological uses of classical Islamic thought and offers a critical assessment of the role of historical figures in the discursive construction of radical movements.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Sects
• Ibn Taymiyya
• ISIS
• Salafizm
• Intellectual Continuity

İbn Teymiyye’den IŞİD’e: Fikrî Süreklilik mi, Tarihsel Sapma mı?

Öz

Araştırma, İbn Teymiyye’ye (1263–1328) ait düşüncelerin, çağdaş radikal İslamcı hareketlerden biri kabul edilen IŞİD tarafından nasıl yeniden yorumlandığını ve ideolojik amaçlarla nasıl araçsallaştırıldığını incelemektedir. Çalışmanın temel sorusu, düşünürün tarihsel bağlamda ortaya koyduğu fetvalarla teolojik görüşlerin, modern Selefî-Cihadî söylem içerisinde hangi yöntemlerle yeniden işlevselleştirildiği ve bu süreçte nasıl bir meşruiyet üretildiğidir. Bu bağlamda, klasik İslam düşüncesiyle çağdaş radikal söylemler arasındaki ilişki “fikrî süreklilik” ve “tarihsel sapma” ikiliği üzerinden tartışılmıştır. Bunun neticesinde IŞİD’in İbn Teymiyye’ye yaptığı vurgu, klasik İslam düşüncesinin epistemolojik sürekliliğini temsil etmekten ziyade, tarihsel bir sapma ve ideolojik manipülasyon olarak değerlendirilmiştir. İbn Teymiyye’nin konjoktürel savunmacı cihat anlayışıyla IŞİD’in bağlamından koparılmış, saldırgan ve mutlaklaştırıcı söylemi arasındaki fark, söylemsel yeniden üretim ve otorite inşası kavramları çerçevesinde incelenmiştir. Yöntem olarak İbn Teymiyye’nin temel eserleri tarihsel bağlamı içinde çözümlenmiş, ardından IŞİD’in propaganda ve metinlerinde ürettikleri söylemlerin, görüşlerinin teşekkülünde nasıl seçici biçimde yer aldığı ve yeniden çerçevelediği karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Araştırmanın özgün katkısı, onun düşüncelerini yalnızca tarihsel bağlamda incelemekle sınırlı kalmayıp, bunların çağdaş radikal hareketlerce söylemsel dönüşüme uğratılarak ideolojik amaçlarla kullanılmasını disiplinlerarası bir perspektiften ortaya koymasında yatmaktadır. Çalışma klasik İslam düşüncesinin çağdaş ideolojik kullanımlarına yeni bir perspektif geliştirmekte ve radikal hareketlerin söylem inşasında tarihsel figürlerin rolünü eleştirel bir biçimde değerlendirme imkânı sunmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mezhepleri Tarihi
• İbn Teymiyye
• IŞİD
• Selefîlik
• Fikrî Süreklilik

Kaynakça

1. Akkoyunlu, İsmail. “İbn Teymiyye’de Selef ve Selefiyye Kavramları”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 1/23 (2019), 545-562.
2. Akkoyunlu, İsmail. İbn Teymiyye’nin Şia’ya Reddiyesi. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
3. Arpa, Enver. İbn Teymiyye’nin Kur’an Anlayışı. Ankara: Fecr Yayınları, 2002.
4. Aycan, İrfan - Söylemez, M. Mahfuz. İdeolojik Tarih Okumaları. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1999.
5. Azzam, Abdullah. Defence of the Muslım Landsthe First Obligation After Iman, 2002. https://english.religion.info/2002/02/01/document-defence-of-the-muslim-lands/
6. Binmansour, Abdullah. The Relıgıous and Polıtıcal Belıefs of ISIS. Chico: Faculty of California State University, Yüksek Lisans, 2016.
7. Bozkurt, İhsan. Daeş Terör Örgütünün İdeolojisi ve Yöntemi. Ankara: Polis Akademisi, Doktora Tezi, 2019.
8. Buhârî, Muhammed b. İsmail. Sahîhu’l-Buhârî. Dımaşk: Daru İbnu Kesîr, 2002.

9. Clot, Andre. Kölelerin İmparatorluğu, Memlüklerin Mısır’ı. çev. Turhan Ilgaz. İstanbul: Epsilon Yayınları, 2005.
10. Dalkılıç, Mehmet. İslam Mezhepleri Tarihi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2010.
11. Duderija, Adis. “Constructing the religious Self and the Other: neo-traditional Salafi manhaj”. Islam and Christian–Muslim Relations 21/1 (2010), 75-93.
12. Ebu Zehra, Muhammed. İslam’da İtikadî, Siyasî ve Fıkhî Mezhepler Tarihi. çev. Sıbğatullah Kaya. İstanbul: Çelik Yayınevi, 2013.
13. Ebü’l-Fidâ, el-Melikü’l-Müeyyed İmadüddin İsmail b. Ali. el-Muhtasar fî Ahbâri’l-Beşer, Târîhu Ebî’l-Fidâ. thk. Muhammed Azab. 4 Cilt. Kahire: Daru’l-Maarif, 1999.
14. Ekici, Süleyman vd. “Terörizm Kapsamında Dinin Suistimali: IŞİD Örneği”. Akademik Yaklaşımlar Dergisi 14/1 (2023), 28-53.
15. Erdem, Büşra. “İbn Teymiyye’nin Moğol İlhanlı Devleti Adına Vermiş Olduğu Fetvaların Radikal Örgütler Tarafından Güncellenmesi”. 12. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi Bildiriler Kitabı - III (Hukuk - İktisat - Siyaset - Uluslararası İlişkiler). ed. Talha Erdoğmuş - Şeyda karabatak. Yalova: İLMİ ETÜDLER DERNEĞİ (İLEM), 2024.
16. Eryiğit, Adem. İbn Teymiyye’nin Siyaset Düşüncesi ve Cihat Doktrini. İstanbul: Çıra Yayınları, 2020.
17. Fadl, Khaled Abou el. The Great Theft Wrestling Islam from the Extremists. 2005: HarperCollins Publishers, ts.
18. FBIS Report. Compilation of Usama Bin Ladin Statements 1994-January 2004 (ts.). chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://icct.nl/sites/default/files/import/publication/ubl-fbis.pdf
19. Freidland, Elliot. Special Report: Islamic State. The Clarion Project. Washington, 2014.
20. Güngörmez, Cengiz. Çağdaş Harici Akımlar: El-Kaide ve Işid Örneği. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2023.
21. Güzel, Asya. İlhanlı-Memlûklü Çatışmasında Takıyüddin İbn Teymiyye ve Reşîdüddin Fazlullah-I Hemedânî’nin Aklı. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2022.
22. Hökelekli, Kadriye. İbn Kayyım el-Cezviyye ve Kur’an Anlayışı. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2014.
23. İbn Abdilvehhab, Muhammed. Tevhid Risaleleri-1. İstanbul: Muvahhid Yayınları, 2013.
24. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali Ebu’l-Fadl. ed-Dürerü’l-Kâmine fî A’yâni’l-Mieti’s-Sâmine. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ceyl, 1993.
25. İbn Kesir, Ebü’l-Fidâ İmadüddin İsmail b. Şihabüddîn Ömer. el-Bidâye ve’n-Nihâye. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 21 Cilt. Cezîre: Daru’l-Hicr, 1999.
26. İbn Teymiyye. Bid’atler. çev. Heyet. İstanbul: Tevhit Yayınları, 1996.
27. İbn Teymiyye. es-Sârimu’l-Meslûl alâ Şâtimi’r-Rasûl. thk. Abdullah Yıldırım. Konya: Neda Yayınları, 2018.
28. İbn Teymiyye. İman Üzerine. çev. Salih Uçan. İstanbul: Pınar Yayınları, 1994.
29. İbn Teymiyye. Mecmû’u’l Fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muhammed b. Kasım. 37 Cilt. Medine: Mektebetu’l-Muluk, 2004.
30. İbn Teymiyye. Mecmû’u’l Fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muhammed b. Kasım. 37 Cilt. Medine: Mektebetu’l-Muluk, 2004.
31. İbn Teymiyye. Mecmû’u’l Fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muhammed b. Kasım. 37 Cilt. Medine: Mektebetu’l-Muluk, 2004.
32. İbn Teymiyye. Mecmû’u’l Fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muhammed b. Kasım. 37 Cilt. Medine: Mektebetu’l-Muluk, 2004.
33. İbn Teymiyye. Mecmû’u’l Fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muhammed b. Kasım. 37 Cilt. Medine: Mektebetu’l-Muluk, 2004.
34. İbn Teymiyye. Mecmû’u’l Fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muhammed b. Kasım. 37 Cilt. Medine: Mektebetu’l-Muluk, 2004.
35. İbn Teymiyye. Mecmû’u’l Fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muhammed b. Kasım. 37 Cilt. Medine: Mektebetu’l-Muluk, 2004.
36. İbn Teymiyye. Mecmû’u’l Fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muhammed b. Kasım. 37 Cilt. Medine: Mektebetu’l-Muluk, 2004.
37. İbn Teymiyye. Mecmû’u’l Fetâvâ. thk. Abdurrahman b. Muhammed b. Kasım. 37 Cilt. Medine: Mektebetu’l-Muluk, 2004.
38. İbn Teymiyye. Müslümanların Kafirlerle Olan İlişkileri. İstanbul: Tevhit Yayınları, 1996.
39. İbn Teymiyye. Sırât-ı Müstakîm. çev. Salih Uçan - Abdi Keskinsoy. İstanbul: Pınar Yayınları, 2006.
40. İbn Teymiyye. Şer’i Siyaset -Es-Siyasetü’ş-Şer’iyye fi ıshari’r-raî ve’r-ra’iyye-. çev. Soner Duman. İstanbul: Timaş Yayınları, 2021.
41. İbn Teymiyye. Tevhid Risalesi -er-Risâletü’t Tedrümiyye-. çev. Ulvi Murat Kılavuz. İstanbul: İz Yayıncılık, 2019.
42. İbrahimoğlu, Yunus. “IŞİD Örgütünün İdeolojik Alt Yapısındaki Harici Yansımalar: Konstantiniyye Dergisi Örneği”. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 10/1 (2025), 217-239.
43. İşcan, Mehmet Zeki. “Selefîliğin Temel Esasları ve Sosyo-Politik Arka Planı”. Tarihte ve Günümüzde Selefîlik. İstanbul, 2014.
44. İşcan, Mehmet Zeki. Selefilik İslami Köktenciliğin Tarihi Temelleri. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2014.
45. Kamolnick, Paul. The Al-Qaeda Organization and The Islamic State Organization: History, Doctrine, Modus Operandi, and U.S. Policy to Degrade and Defeat Terrorism Conducted in the Name of Sunni İslam. Carlisle: U.S. Army War College Press, 2017.
46. Karabağ, Metin Kasım. Günümüz Radikal İslami Akımların Temelleri. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2012.
47. Karen, Furkan. İslami Köktencilik ve Taliban’ın Teopolitk Analizi. Samsun: Samsun Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2023.
48. Kaşıkçı, Tamer - Bülbül, Gözde Deniz. “Selefi-Cihadi Örgütlerin Karşılaştırmalı Analizi: El-Kaide ve IŞİD Örneği”. Türkiye Ortadoğu Çalışmaları Dergisi 9/2 (2022), 89-134.
49. Kavsi, Müfrih bin Süleyman el-. Selefîlik: Tanımı, Tarihi, Alanları, İlkeleri ve Özellikleri. İstanbul: Guraba Yayıncılık, 2010.
50. Koca, Ferhat. İslam Düşüncesinde Selefilik Genel Karakteristiği ve Günümüzdeki Motivasyonlan. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.
51. Koşar, Salih Muratcan. “İbn Teymiyye’nin Kelamcılara Olan Eleştirisi”. İlahiyat Araştırmaları IV. ed. Osman Eyüpoğlu - Muhyettin Düzenli. 277-321. Samsun: Üniversite Yayınları, 2023.
52. Kutup, Seyyid. Yoldaki İşaretler. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2013.
53. Kuyaksil, Ali. “Terör Örgütlerinin İdeoloji Unsuru Olarak Kullandığı Bazı Dinî Kavramlar”. Assam Uluslararası Hakemli Dergi 1 (2014), 79-114.
54. Laoust, Henry. İbn Teymiyye’nin Sosyal ve Siyasal Görüşleri Üzerinde Bir Deneme. çev. Yusuf Emiroğlu. 2 Cilt. İstanbul: Memfis yayınları, 2021.
55. Lister, Charles. Profiling the Islamic State. Katar: Brookings Doha Center, 2014.
56. Makrîzî, Ebü’l-Abbas Takıyyüddin Ahmed b. Ali b. Abdülkadir. Kitâbü’s-Sülûk li-Maˊrifeti Düveli’l-Mülûk. thk. Muhammed Mustafa Ziyade-Said Abdülfettah Ȃşûr. 4 Cilt. Kahire: Matbaatü Dari’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1934.
57. Mevdûdî, Ebû’l-Â’lâ. Gelin Müslüman Olalım. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2013.
58. Mevdûdî, Ebû’l-Â’lâ. Kur’an’a Göre Dört Terim. İstanbul: Beyan Yayınları, 2005.
59. Nedvî, Ebu’l-Hasan en-. Ricâlü’l-Fikiri ve’d-Da’veti fi’l-lslâm, el-Hafız Ahmed b. Teymiyye. Küveyt: Dâru’l-Kalem, 1993.
60. Okumuş, Beyza. Daiş’in Müslüman Gruplara Yönelik Eylemlerini Meşrulaştırma Stratejisi. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2017.
61. Özel, Ahmet. “Klasik İslâm Devletler Hukukunda Ülke Kavramı ve Günümüzdeki Durum: İbn Teymiyye’nin Mardin Fetvası ile Benzeri Diğer Bazı Fetvalar”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/43 (2012), 41-64.
62. Özervarlı, M. Sait. İbn Teymiyye’nin Düşünce Metodu Ve Kelâmcılara Eleştirisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2023.
63. Rahman, Fazlur. İslâmî Yenilenme Makaleler III. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
64. Sağlam, Ahmet. “İlhanlı Hükümdarı Gazan Han’ın Suriye İşgali Sürecinde İbn Teymiyye’nin Siyasi ve Dini Mücadelesi”. International Journal of Social and Educational Sciences – Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi 3/6 (2016), 35-55.
65. Sivrioğlu, Ulaş Töre - Yılmaz, Muzaffer Ercan. “Bir İslam Düşünürü ve Siyasal Teorisyen Olarak ‘İbn Teymiyye’”. Akademik Bakış Dergisi 37 (2013), 1-16.
66. Şahin, Hanifi. “Dabıq Dergisi Bağlamında IŞİD’in Şiîlik Algısı”. Turkish Journal of Shiite Studies 1/2 (2019), 183-214.
67. Şahin, Hanifi. “İbn Teymiyye’nin Siyaset Anlayışı” 6/3 (2013), 615-638. Şahin, Hanifi. İlhanlılar Döneminde Şiilik. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2010.
68. Şahin, Hanifi. Olgu ile Algı Arasında İbn Teymiyye. İstanbul: Mana Yayınları, 2021.
69. Şahin, Hanifi. “Radikalleşmenin Meşruiyet Payandası Olarak Tekfirci Söylem: Işid Örneği”. Bayburt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/16 (2022), 49-75.
70. Şebl, Ali b. Abdulaziz b. Ali eş-. el-İsbât fî Mahtûtâti’l-Eimme Şeyhulislam İbn Teymiye ve’l- Allâme İbni’l-Kayyım ve’l-Hâfız İbn Receb. Riyad: Mektebetu’l-Melik Fahd, 2002.
71. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre et-. Sünen et-Tirmizî. thk. Muhammed Nasır Albanî. Riyad: Mektebetu’l-Maarif, 1417.
72. Ukayli, İbrahim. Tekamülü’l-Menheci’l -Ma’rifi İnde İbn Teymiyye. Virginia: el-Ma’hadu’l Alemi lil-fikri’l-İslamî, 1994.
73. Voll, John. “Muhammed Hayyâ el-Sindî ve Muhammed İbn Abdülvahhâb: 18. Yüzyıl Medinesi’nde Entelektüel Bir Grubun İncelemesi”. Vahhâbîler: Teori, Doktrin ve Tarih I. ed. Onur Özatağ. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2022.
74. Yazıcı, Muhammet. İbn Teymiyye’nin Mecmû’u Fetâvâ İsimli Eserinde Ehl-i Bid’at Fırkalarına Bakış. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1998.
75. Yeşilyurt, Temel. “Ben’in ’Öteki’leşmesi ya da Söylemin Ayrılığa Dönüşümü: Çatışma Teolojisinden Uzlaşı Teolojisine”. İslamiyat 7/3 (2004), 149-162.
76. Yuvalı, Abdulkadir. İlhanlı Tarihi. İstanbul: Bilge Kültür Sanat yayınevi, 2019.
77. Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osman b. Kaymaz Et-Türkmânî ez-. Zeylu Târîhi’l-İslâm ve Vefeyâtu’l-Meşâhîri ve’l-A’lâm. thk. Ömer Abdusselam Tedmurî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 2004.
78. Zehebî, Şemsüddîn Ebî Abdillah Muhammed b. Ahmed b. Osman ez-. Tezkiretü’l-Huffâz. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 1958.
79. “Dabıq no:1”. Dabıq Dergisi 1 (1435).
80. “Dabıq no:2”. Dabıq Dergisi 2 (1435).
81. “Dabıq no:4”. Dabıq Dergisi 4 (1435).
82. “Dabıq no:11”. Dabıq Dergisi 11 (1436).
83. “Dabıq no:12”. Dabıq Dergisi 12 (1437).
84. “Dabıq no:13”. Dabıq Dergisi 13 (1437).
85. “Konstantiniyye”. Konstantiniyye Dergisi 1 (Saban 1436).
86. “Konstantiniyye”. Konstantiniyye Dergisi 2 (Sevval 1436).
87. “Konstantiniyye”. Konstantiniyye Dergisi 3 (Zilhicce 1436).
88. “Konstantiniyye”. Konstantiniyye Dergisi 5 (Rebiülahir 1437).
89. “Konstantiniyye”. Konstantiniyye Dergisi 6 (Recep 1437).
90. “Konstantiniyye”. Konstantiniyye Dergisi 7 (Zilkade 1437).
91. “Rumiyah no:1”. Rumiyah Dergisi 1 (Zilhicce 1437).
92. “Rumiyah no:2”. Rumiyah Dergisi 2 (Muharrem 1438).
93. “Rumiyah no:3”. Rumiyah Dergisi 3 (Muharrem 1438).
94. “Rumiyah no:4”. Rumiyah Dergisi 4 (Rebiulevvel 1438).
95. “Rumiyah no:7”. Rumiyah Dergisi 7 (Cemaziyelahir 1438).
96. “Rumiyah no:8”. Rumiyah Dergisi 8 (Recep 1438).
97. “Rumiyah no:11”. Rumiyah Dergisi 11 (evval 1438).
98. “Rumiyah no:12”. Rumiyah Dergisi 12 (Zilkade 1438).