Ehl-i Sünnet Olmanın Temel İlkeleri: Ceditçi Şâkircân Hamîdî’nin Görüşleri

Öz

Bu çalışma, modernleşme sürecinde İdil-Ural bölgesinde etkili olan Ceditçilik hareketinin önemli simalarından Kazanlı Şâkircân b. Esedullah Hamîdî’nin (ö.1878-1922 ?) Ehl-i Sünnet tasavvurunu ve bu doğrultuda belirlediği temel ilkeleri konu edinmektedir. Ceditçilik hareketi genellikle eğitim ve sosyal reform ekseninde ele alınsa da bu makalede hareketin teolojik sınırları ve mezhebî aidiyetinin nasıl korunduğu Hamîdî’nin İ‘tikâd ve İkti‘âd ile Secencelü’l-Fıkh adlı eserleri üzerinden incelenmiştir. Çalışmada, nitel araştırma yöntemlerinden metin analizi ve tarihsel karşılaştırma teknikleri kullanılmıştır. Müellifin Yeni Tatar Türkçesi ile kaleme aldığı birincil kaynaklar (risaleler) merkeze alınarak; bu eserlerdeki yirmi temel Ehl-i Sünnet ilkesi, dönemin büyük âlimi Şehabeddin Mercânî’nin etkileri ve klasik kelâm literatürüyle mukayese edilerek çözümlenmiştir. Ayrıca Ceditçi-Kadimci tartışmaları bağlamında "öteki" (Mu‘tezile, Şîa) üzerinden geliştirilen kimlik inşası süreci betimsel bir yaklaşımla ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mezhepler Tarihi
• Ceditçilik
• Şâkircân Hamîdî
• Ehl-i Sünnet
• Mâtürîdîlik

The Fundamental Principles of Ahl al-Sunna: The Views of the Jadidist Shākirjān Hamīdī

Öz

This study explores the theological boundaries and sectarian identity of the Jadīdism (Djadīdism) movement in the Idil-Ural region during the period of modernization through the lens of Shākirjān b. Asad Allāh Ḥamīdī (1878–1922 ?), one of its preeminent figures. While the scholarship on Jadīdism has predominantly focused on its educational and socio-political dimensions, this article addresses a significant lacuna by examining the preservation of Sunnī dogmatic identity within the movement. The research specifically analyzes Ḥamīdī’s seminal works, Iʿtiḳād wa-Iḳtiʿād and Sedjenjel al-Fiḳh, to delineate the theological limits set by the reformers. In terms of methodology, this research employs qualitative inquiry, utilizing text analysis and historical comparison. Centering on primary sources authored in the "New Tatar" Turkic vernacular, the study identifies and evaluates twenty fundamental principles (uṣūl) of Ahl al-Sunna as formulated by Ḥamīdī. These principles are systematically compared with classical Kalām literature and the intellectual legacy of Shihāb al-Dīn al-Mardjānī (d. 1889), the progenitor of religious reform in the region. Furthermore, the study elucidates the process of identity construction within the Jadīdī-Ḳadīmī dialectic, where Ḥamīdī defines the Sunnī self through a descriptive exclusion of "the Other," particularly the Muʿtazila and the Shīʿa.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Sects
• Jadīdism
• Shākirjān Ḥamīdī
• Ahl al-Sunna
• Māturīdism

Kaynakça

1. A. Mustafa, Nevin. İslâm Siyasî Düşüncesinde Muhalefet. çev. Vecdi Akyüz. İstanbul: İz Yayıncılık, 1990.
2. Akal, Emel. Müslüman Komünistler: Petrograd - Kazan (1917-1918). İstanbul: İletişim, 1. baski., 2020.
3. Akyol, Taha. “Cedîdcilik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/211-213. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
4. Alper, Hülya. “Tevfîk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/8-9. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
5. Andican, Ahat. Cedidizmden Bağımsızlığa Hariçte Türkistan Mücadelesi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2020.
6. Anonim. Makâlât. çev. Fahrettin Atar. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
7. Anonim. Mızraklı İlmihal (Miftâhu’l-Cenne), 1274. Arı, Mehmet Salih. İmamiye Şiası Kaynaklarına Göre: İlk Üç Halife. İstanbul: Düşün yayıncılık, 1. bsk., 2011.
8. Artış, Abdulaziz. “Kazan’da Cedidcilik Hareketi ve Kursavî (XIX. Yüzyıl Başları)”. Bayburt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6 (2017), 89-113.

9. Artış, Abdulaziz. Kazanlı Âlim Kursâvî’nin eş-Şerhu’l-Cedîd ale’l-Akâidi’n-Nesefiyye Adlı Eseri ve Kelâmî Görüşleri. Ankara: İlâhiyat Yayınları, 2020.
10. Artış, Abdulaziz. “Kursavî (1776-1812)”. XIX. Yüzyıldan Günümüze İslam Düşünürleri 1. İstanbul: Divan Kitap, 2023.
11. Bağdâdî, Abdülkahir. Mezhepler Arasındaki Farklar. çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2001.
12. Bigiyef, Musa Cârullah. el-Veşîʿa fî nakzi ʿakâʾidi’ş-Şîʿa. Mektebetü’l-Hânecî: Kahire, t.y.
13. Cici, Recep. “İmamzâde, Muhammed b. Ebû Bekir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/210-211. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
14. Çelik, Recep. Rusya Cedid Hareketi ve Rızaeddin b. Fahreddin’in Fıkıh Anlayışı. Ankara: Kitabe Yayınları, 2022.
15. Devvânî, Celâdüddin ed-. Celâl (Mercânî ve Halhâlî Hâşiyeleriyel birlikte). İstanbul: Esad Efendi Matbaası, 1291.
16. Edirnevî, Mehmed Fevzi. Cemâl ale’l-Celâl. İstanbul: Dârü’t-tıbâati’l-Âmire, ts.
17. Esen, Muammer. Ehl-i Sünnet Kavramın Oluşum ve Gelişim Süreci. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2009.
18. Evkuran, Mehmet. Sünnî Paradigmayı Anlamak. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2005.
19. Gümüşhanevî, Ahmed Ziyaüddin. Ehl-i sünnet İ’tikadı (Metin ve Şerh). çev. Abdülkadir Kabakçı - Fuad Günel. İstanbul: Bedir Yayınevi, 2014.
20. Gümüşoğlu, Hasan. İslâm Akâidi ve Kelâm. İstanbul: Ensar Yayınları, 2019.
21. Gümüşoğlu, Hasan. İslam’da İmamet ve Hilafet. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1999.
22. Hamîdî, Şâkircan b. Esedullah. Hadîkatü’l-Âsâr. Kazan: Matbaa-i Kerîmiyye, 1907.
23. Hamîdî, Şâkircan b. Esedullah. Hazâinü’l-Îzân Terceme Şerâitü’l-îmân. Kazan: Matbaa-i Kerîmiyye, 1904.
24. Hamîdî, Şâkircan b. Esedullah. İbâdât-ı İslam. Kazan: Matbaa-i Kerîmiyye, 1913.
25. Hamîdî, Şâkircan b. Esedullah. İ‘tikâd ve İkti‘âd. Kazan: Matbaa-yı Kerimi, 1900.
26. Hamîdî, Şâkircan b. Esedullah. Secencelü’l-Fıkh. Kazan: Matbaa-i Kerîmiyye, 1905.
27. Hamîdî, Şâkircan b. Esedullah. Şir‘atü’l-İslâm. Kazan: Matbaa-i Kerîmiyye, 1902.
28. Hamîdî, Şâkircan b. Esedullah. Ta‘limât-ı Kur’âniyye. Kazan: Matbaa-i Kerîmiyye, 1908.
29. Hamîdî, Şâkircan b. Esedullah. Tehzîb-i ahlâki’s-sıbyân bi-miyâhi’l-İlm ve’l-İrfân. Kazan: Matbaa-i Kerîmiyye, 1906.
30. Hamîdî, Şâkircan b. Esedullah. Ulemâ tarihi. Kazan: Matbaa-i Kerîmiyye, 1907.
31. Kanlıdere, Ahmet. “Mercânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/169-172. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
32. Kanlıdere, Ahmet. “Rusya Türklerinin Osmanlı Fikir Hayatındaki Etkileri: Dinî Islah Düşüncesi ve Türkiye’deki Yankıları”. Osmanlı: Düşünce VII (1999), 510-516.
33. Kanlıdere, Ahmet. “Sovyet ve Türk Tarih Yazıcılığında Rusya Müslümanlarının Düşünce Tarihi”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi II/1 [Türk Siyaset Tarihi (Tanzimat’tan Günümüze) Sayısı] (2004), 149-181.
34. Kârî, Ali el-. Ferâidü’l-kalâid alâ ehâdisi Şerhi’l-akâid. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1990.
35. Karpat, Kemal H. İslâm’ın Siyasallaşması: Osmanlı devleti’nin Son Söneminde Kimlik, Devlet, İnanç ve Cemaatin yeniden Yapılandırılması. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 4. baskı., 2010.
36. Kâsımov, Begali - Yelok, Veli Savaş. “Ceditçilik (Bazı Mülahazalar) = Jedidism”. Gazi Türkiyat Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi = Journal of Turkology Research 6 (2010), 335-361.
37. Kılavuz, Ulvi Murat. “İnsan mı Melek mi? Türlerarası Efdaliyyet Tartışmasına Bir Bakış”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi [AÜİFD] LVI/1 (2015), 1-32.
38. Küleynî, Ebû Cafer Sikatü’l-İslâm Muhammed b. Yakub b. İshak. el-Usûl mine’l-Kâfî. Tahran: el-Mektebetü’l-İslamiyye, 1382.
39. Lapidus, Ira Marvin. İslam Toplumları Tarihi. çev. Yasin - Mevlüde Ayyıldızoğlu Aktay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2010.
40. Lapidüs, M. Ira. Modernizme Geçiş Sürecinde İslam Dünyası. çev. İ. Safa Üstün. İstanbul: İFAV Yayınları, 1996.
41. Maraş, İbrahim. “Kazan Bölgesinde Misyonerlik Faaliyetleri”. Dinler Tarihi Araştırmaları (Sempozyum), 237-246.
42. Maraş, İbrahim. Türk Dünyasında Dinî Yenileşme: 1850 - 1917. İstanbul: Ötüken, 2002.
43. Maraş, İbrahim. Türk dünyasında dinî yenileşme: 1850 - 1917. Beyoğlu, İstanbul: Ötüken, 2002.
44. Matüridi, Ebu Mansur el-. Kitabü’t-Tevhid. çev. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. İsam / İslam Araştırmaları Merkezi, 2003.
45. Mercânî, Şihâbeddin. el-Hikmetü’l-bâliğatü’l-cinniyye fî şerhi’l-ʿAkâʾidi’l-Hanefiyye. Tunus: Dârü’l-Mâlikiyye, 2024.
46. Mustafa Sabri Efendi. Yeni İslam Müctehitlerinin Kıymet-i İlmiyesi. Dârülhilâfetilaliyye: Evkaf-ı İslamiyye Matbaası, 1335.
47. Nesefî, Ebü’l-Muin en-. Bahrü’l-Kelam. çev. Ramazan Biçer. Gelenek Yayıncılık, 2010.
48. Nesefî, Ebü’l-Müîn en-. Tevhidin Esasları: Kitâbü’t- Temhîd li- Kavâidi’t- Tevhîd. İstanbul: İz Yayıncılık, 2. bs., 2010.
49. Özalp, Ömer Hakan. Rızaeddin bin Fahreddin Kazan’la İstanbul Arasında Bir Âlim. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2001.
50. Pezdevî, Ebu Yüsr. Ehl-i Sünnet Akaidî. çev. Serafettin Gölcük. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1980.
51. Remzî, M. Murad. Telfîku’l-ahbâr ve telkîhu’l-âsâr fî vekâ’i Kazan ve Bulgâr ve mülûki’t-Tatar. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l- Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
52. Sabri, Mustafa. Dinî Müceddidler. İstanbul: Sabil Yayınları, 1994.
53. Sıddıkî, Mazharuddin. İslâm dünyasında modernist düşünce. çev. Murat Fırat - Göksel Korkmaz. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1990.
54. Taceddin, Troyskili Ahmed. “Kazan’da İni’kad Eden Misyonerler Kongresi Münasebetiyle”. Tearüf-i Müslimin I/9 (22 Temmuz 1326), 148-151.
55. Teftâzânî, Sadeddin Mesud b. Ömer. Şerhu’l-͑Aḳāid,. İstanbul: Eser Kitabevi, 1966.
56. Uçan, Mehtap - Demirtaş, Bahattin. “Cedidçilik ve Rusya Türkleri’nin Bağımsızlık Hareketine Etkisi = Cedidism and its Influence on the Independence Movement of the Turks of Russia”. Near East Historical Review XII/2 (2022), 107-124.
57. Ünal, İsmail Hakkı. “Bir Değişim Risâlesi: ‘Teşâdüfü’ş-Şer’i ve’z-Zemân...’” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi LX/1 (2019), 133-183.
58. Zekvan, Salim b. Es-Sire & Bir Harici -İbadi Klasiği - Salim B. Zekvan |. çev. Harun Yıldız. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.
59. “Alem-i İslam: Kazan Müslümanları”. Hikmet I/7 (1326), 5-6.
60. “Kazan Misyoner İctimaının Kararı”. Tearüf-i Müslimin I/8 (08 Temmuz 1326), 136.