es-Sevâdü’l-A‘ẓam Bağlamında Mâverâünnehir Hanefiliğinde İmamet ve Siyaset Anlayışı

Öz

es-Sevâdü’l-a‘ẓam, Emîr İsmâil b. Ahmed’in talebiyle, Mu‘tezile, Şîa ve Hâricîlik gibi fırkalara karşı toplumsal birlik ve siyasî istikrarı korumak amacıyla telif edilmiş bir akide metnidir. es-Sevâdü’l-aʿẓam’da imamet meselesi, toplumsal düzenin sağlanması, fitnenin önlenmesi ve şer‘î hükümlerin uygulanması açısından gerekli olan dünyevî bir kurum olarak ele alınır. Bu yaklaşım, imameti ilâhî nas ve tayine dayandıran Şiî anlayış ile siyasal otoriteyi dinî zorunluluk saymayan Hâricî eğilimler arasında Sünnî dengeyi temsil eder. Makalede, es-Sevâdü’l-a‘ẓam bağlamında Mâverâünnehir Hanefîliğinin imamet anlayışı ve devlet başkanına itaati temellendirme biçimi, Mâtürîdî gelenekle mukayeseli ve metin merkezli olarak incelenmiştir. Bu çalışma sonucunda, es-Sevâdü’l-aʿẓam’da ortaya konulan imamet anlayışının, Hanefî-Mâtürîdî düşünce geleneğiyle uyumlu biçimde imameti, dinin aslî bir rüknü yerine; toplumsal düzeni ve siyasal istikrarı korumaya yönelik dünyevî bir kurum olarak değerlendirdiği tespit edilmiştir. Ayrıca eserin, özellikle Sâmânîler dönemindeki mezhebî ve siyasî kriz ortamında, sevâd-ı aʿẓam düşüncesi etrafında toplumsal birlik ve otoriteye itaati merkeze alan güçlü bir Sünnî siyaset tasavvuru inşa ettiği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mezhepler Tarihi
• İmamet
• Siyaset
• Mâverâünnehir Hanefiliği
• es-Sevâdü’l-a’ẓam

The Understanding of Imamate and Politics in Transoxanian Hanafism in the Context of al-Sawād al-Aʿẓam

Öz

al-Sawād al-Aʿẓam is a creedal text composed at the request of Amīr Ismāʿīl b. Aḥmad with the aim of preserving social unity and political stability in the face of sectarian movements such as the Muʿtazila, Shīʿa, and Khārijites. In al-Sawād al-Aʿẓam, the issue of the imamate is addressed as a worldly institution that is necessary for maintaining social order, preventing fitna, and implementing sharʿī rulings. This approach represents the Sunnī middle position between the Shīʿī understanding, which grounds the imamate in divine designation and explicit textual appointment, and the Khārijite tendency, which does not regard political authority as a religious necessity.This article examines, within the framework of al-Sawād al-Aʿẓam, the conception of the imamate in Transoxanian Hanafism and its justification of obedience to political authority through a text-centered analysis and a comparative evaluation of the Māturīdī tradition. The study concludes that the conception of the imamate articulated in al-Sawād al-Aʿẓam, in accordance with the Ḥanafī-Māturīdī intellectual tradition, regards the imamate not as an essential pillar of religion but rather as a worldly institution intended to preserve social order and political stability. Furthermore, it argues that the work constructed a powerful Sunnī political vision centered on social unity and obedience to authority through the concept of al-sawād al-aʿẓam, particularly in response to the sectarian and political crises of the Sāmānid period.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Sects
• Imamate
• Politics
• Transoxanian Hanafism
• al-Sawād al-A'ẓam

Kaynakça

1. Ak, Ahmet. Büyük Türk Alimi Mâturîdî ve Mâturîdîlik. İstanbul: Ensar Neşriyat, 3. Basım, 2019.
2. Ak, Ahmet. İtikadi İslam Mezhepleri Tarihi 1 Giriş ve Ehl-i Sünnet. İstanbul: Hikmetevi, 2022.
3. Ak, Ahmet. “Matüridiliğin Temel Kaynakları”. İmam Matüridi ve Matüridiyye Geleneği Tarih Yöntem ve Doktrin. ed. Hülya Alper. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları, 2018.
4. Akın, Murat. “Hakîm es-Semerkandî’nin ‘es-Sevâdü’l-A‘zam’ İsimli Eseri Bağlamında Mâtüridî Akâid Eserlerinde Fıkhî Konulara Yer Verilmesinin Muhtemel Nedenleri”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 47 (2017), 103-118.
5. Altıntaş, Ramazan. “İmam-ı Mâturîdî’de Din-Siyaset İlişkileri”. Milel ve Nihal 7/2 (2010).
6. Arıkan, Adem. “Es-Sevâdu’l-Azam’ın Farklı Nüshaları ve Müellifleri Üzerine”. 23-37. Türkistan, 2019.
7. Aruçi, Muhammed. “es-Sevâdü’l-A‘zam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/578-579. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
8. Ateşyürek, Ahmet. “3. ve 4. Yüzyıllar Arası Mu‘tezile ve Mâverâünnehir Hanefîliği İlişkisi”. Tokat İlmiyat Dergisi 8/1 (2020), 382-401. https://doi.org/10.5281

9. Ateşyürek, Ahmet. Ebû Mansûr el-Mâturîdî’nin Fikri Arka Planı. Ankara: Sonçağ Akademi, 2020.
10. Aydınlı, Osman. Fethinden Samanilerin Yıkılışına Kadar Semerkant Tarihi. Ankara: TDV Yayınları, 2. Basım, 2018.
11. Aydınlı, Osman. “Horasan Maveraünnehir Bölgesi Alimlerinden Hakîm es-Semerkandî’nin Mu’tezile’ye Yönelik Eleştirleri”. Prof. Dr. Fuat Sezgin Anısına Geçmişten Günümüze Türkistan: Tarih, Kültür ve Medeniyet Sempozyumu. 505-518, 2019.
12. Aydınlı, Osman. Mu’tezilî İmamet Düşüncesinde Farklılaşma Süreci. Ankara: Araştırma Yayınları, 1. bs., 2003.
13. Bağdâdî, Abdülkāhir el-. Usûlü’d-dîn. İstanbul: İstanbul Dârülfünunu İlahiyat Fakültesi, 1346/1928.
14. Bağdatlı İsmâil Paşa. Hediyyetü’l-ʿârifîn, esmâʾü’l-müʾellifîn ve âs̱ârü’l-muṣannifîn. 2 Cilt. Tahran: Mektebetü’l-İslamiyye ve el-Cağferî Tebrizî, 3. Basım, 1387/1967.
15. Barthold, Vasilij Viladimiroviç. İslam Medeniyeti Tarihi. çev. Fuad Köprülü. Ankara: DİB Yayınları, 6. Basım, 1984.
16. Barthold, Vasilij Viladimiroviç. Turkestan Down to The Mongol Invasion. London: Oxford Universty Press, 2. Basım, 1928.
17. Barthold, Vasilij Viladimiroviç. Turkestan v Epoxu Mongolsko Naşestviya. St. Peterburg: Çast Prevaya Textu, 1898.
18. Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî el-. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. 11 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kutubi’l-’ılmiyye, 3. Basım, 1424/2003.
19. Brockelmann, Carl. Geschichte der arabischen Litteratur. 2 Cilt. Leiden: Brill, 1938.
20. Cürcânî, Seyyid Şerîf. Şerhu’l-Mevâkıf. thk. Mahmut Ömer Dimyâtî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Ilmiyye, 1988.
21. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf el-. eş-Şâmil fî uṣûli’d-dîn. thk. Ali Sâmi en-Neşşâr vd. İskenderiye: Menşeetü’l-Maârif, 1969.
22. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf el-. Ġıyâs̱ü’l-ümem fî iltiyâs̱i’ẓ-ẓulem. thk. Abdüazîm Mahmud ed-Dîb. Dâru’l-menhec, 1432/2011.
23. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf el-. Kitâbü’l-İrşâd ilâ ḳavâṭıʿi’l-edille fî uṣûli’l-iʿtiḳād. thk. Ahmed Abdürrahim es-Sâyih - Tevfik Ali Vehbe. Kahire: Mektebetü’s-Sekafeti’d-Diniyye, 1430–2009.
24. Çeti̇n, Maksut. İslamda Din-Siyaset İlişkisi (Mâturidilik Ekseninde). Ankara: Gece Akademi, 2018.
25. Çeti̇n, Maksut. “Mu ’tezile’nin Siyaset Anlayışı”. Ekev 18/58 (ts.), 347-374.
26. Çınar, Bayram. “İslâm Kültür Geleneğinde ‘Savâdu’l-A‘zâm’”. Kafkas Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 8/15 (2021), 873-899. https://doi.org/Doi:10.17050/kaüifd.T.2021-21-937106
27. Demircan, Adnan. Hâricîlerin Siyasî Faaliyetleri. İstanbul: Beyan Yayınları, 2. Basım, 2015.
28. Ebu Mansûr el-Mâtürîdî. Kitâbü’t-Tevhid. thk. Bekir Topaloğlu, Muhammed Arûçi. Beyrut: Dâr Sadr, 1422/2001.
29. Ebu Mansûr el-Mâtürîdî. Teʾvîlâtü Ehli’s-sünne. thk. Fâtıma Yusuf el-Haymî. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-risâleti nâşirûn, 1425–2004.
30. Ebu Mansûr el-Mâtürîdî. Teʾvîlâtü’l-Ḳurʾân. 17 Cilt. İstanbul: Dârü’l-mizan, 2005.
31. Ettafeyyiş, Muhammed b. Yûsuf. Şerḥu Kitâbi’n-Nîl ve şifâʾi’l-ʿalîl. 18 Cilt. Cidde: Mektebetü’l-irşâd, 3. Basım, 1405/1985.
32. Fârukî, İsmail Râci - Fârukî, Luis Lâmia. İslam Kültür Atlası. çev. Mustafa Okan Kibaroğlu. İstanbul: Yeni Şafak, 1991.
33. Gazzâlî, Ebu Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-İktisâd fi’l-İ’tikâd. Beyrut: 1998, ts.
34. Hakîm es-Semerkandî, Ebü’l-Kāsım İshâk b. Muhammed b. İsmâîl el-Kādî. es-Sevâdü’l-a’zam Tercümesi. çev. Aynî Efendi, ts.
35. Hakîm es-Semerkandî, Ebü’l-Kāsım İshâk b. Muhammed b. İsmâîl el-Kādî. Kitâbü’s-sevâdü’l-a’ẓam. thk. Mahir Cerrâr. Beyrut: Gorgias Press, 2023.
36. Hakîm es-Semerkandî, Ebü’l-Kāsım İshâk b. Muhammed b. İsmâîl el-Kādî. Terceme-i es-Sevâdü’l-a’zam. nşr. Abdulhay Habibi. Tahran: İmarâtü Bonyâd Fargan İran, 1348/1969.
37. Hatipoğlu, Mehmet Sait. Hilafetin Kureyşliliği. Ankara: Otto Yayınları, 2016.
38. Hitti, Philip. Siyasal ve Kültürel İslam Tarihi. çev. Salih Tuğ,. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1989.
39. İbâdî, İbn Sellam el-. Kitabün fihi Bed’ü’l-İslam,. çev. Mehmet Nurullah Aydın-, Selim Yılmaz. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2019.
40. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdilazîz. Reddü’l-muḥtâr ʿale’d-Dürri’l-muḫtâr. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavvaz. 14 Cilt. Riyad: Dâru’l-’Âlemi’l-Kutub, 1423/2003.
41. İbn Asâkir, Ebü’l-Kāsım. Târîḫu medîneti Dımaşḳ. thk. Muhibbüddin Ebû Saîd Ömer b. Garâme el-Amravî. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1415-1421/1995-2001.
42. İbn Hallikân. Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân mimmâ s̱ebete bi’n-naḳl evi’s-semâʿ ev es̱betehü’l-’ayân. thk. İhsan Abbâs. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Sadr, 1968.
43. İbn Zekvân, Sâlim. es-Sîre. çev. Harun Yıldız. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.
44. İbnü’l-Esîr, İzzeddin. el-Kâmil fi’t-târîḫ. thk. Ebü’l-Fidâ. 11 Cilt. Dâru’l-Kütübi’l-Ilmiyye, 1407/1987.
45. İbnü’l-Hümâm. el-Müsâyere fi’l-ʿaḳāʾidi’l-münciye fi’l-âḫire. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü el-Ezheriyyeti li’t-Türâs, 1347.
46. İbnü’l-Murtazâ, Ahmed b. Yahyâ. Ṭabaḳātü’l-Muʿtezile. thk. Susanna Diwald-Wilzer. Beyrut: Dâr Mektebet’il-Hayat, 1380/1961.
47. İbnü’n-Nedîm. el-Fihrist. Beyrut: Dârü’l-Mârife, ts.
48. Ḳādî Abdülcebbâr. el-Muġnî fî ebvâbi’t-tevḥîd ve’l-ʿadl. thk. İbrahim Meşkûr - Tâhâ Hüseyin. 20 Cilt. Riyad: Dâru’l-’Âlemi’l-Kutub, 3. Basım, 1417/1997.
49. Kādî Abdülcebbâr vd. Fazlü’l-i’tizâl. thk. Fuâd Seyyid. Beyrut: Dâru’l-Farâbî, 1439*2017.
50. Ḳādî Abdülcebbâr. Şerhû’l-Usûli’l-hamse. thk. Abülkerîm ‘Usman. Kahire: Mektebetü’l-Vehbe, 1408/1988.
51. Kahveci, Niyazi. “Haricilik, Şia ve Mutezile’nin İmamet Literatürü Üzerine Çalışma”. Dinî araştırmalar 8/3 (2005), 171-190.
52. Kahveci, Niyazi. “Şia ve Mutezile’nin Reddiye Literatürü Üzerine Çalışma”. Dini Araştırmalar 8/23 (01 Haziran 2005), 69-92.
53. Kara, Cahid. “Yahyâ b. Zeyd İsyanı ve Horasan’daki Etkileri”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24/2 (15 Aralık 2020), 765-787. https://doi.org/10.18505/cuid.787925
54. Kasûm, Abdurrezzak. el-İmâme ’ınde’l-Ibâziyye. 2 Cilt. Umman: Cem’îyyatu’t-turâs, 1421/2001.
55. Kâtib Çelebi. Keşfü’ẓ-ẓunûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. thk. Ekmeleddin İhsanoğlu, Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 10 Cilt. London: Merkezü dırasâti’l-mahtutâti’l-İslâmiyye, 1443/2021.
56. Keskin, Mustafa. “Hakîm es-Semerkandî’nin Hâricîlere Yönelik Eleştirileri”. Rize İlahiyat Dergisi 24 (2023), 103-116.
57. Keskin, Mustafa - Teber, Hatice. “Hicrî Dördüncü Asırda Ehl-i Sünnet ve’l-Cemâ’at’in Vasıflarının Belirlenmesinde Hanefî-Mâtürîdîliğin Etkisi: (Hakîm Es- Semerkandî Es-Sevâdü’l-A’zam Örneği)”. e-makâlât 17/1 (2024), 234-262.
58. Kûleynî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ya‘kūb b. İshâk el-. Usulu’l-Kâfî. thk. Ali Ekber el-Gaffârî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’t-teârif, 4. Basım, 1401.
59. Kummî, İbn Bâbaveyh Şeyh Sâduk el-. Risâletü’l-iʿtiḳādâti’l-İmâmiyye Şiî İmâmiyye’nin İtikâdî Esasları. çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1978.
60. Kutlu, Sönmez. “Bilinen ve Bilinmeyen Yönleriyle İmam Mâturîdî”. İmam Mâturîdî ve Maturidilik. Ankara: Otto Yayınları, 8. Basım, ts.
61. Kutlu, Sönmez. Türklerin İslamlaşma Sürecinde Mürcie ve Tesirleri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 4. Basım, 2018.
62. Makdisî el-Beşşârî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr el-Bennâ el-. Aḥsenü’t-teḳāsîm fî maʿrifeti’l-eḳālîm. thk. Muhammed Emîn Dannâvî. Beyrut: Dârü’l-kutubi’l-’ılmiyye, 3. Basım, 1424/2002.
63. Mâverdî, Ebü’l-Hasan Ali b. Muhammed el-. Edebü’d-dünyâ ve’d-dîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İslâmiyye, 1407/1987.
64. Muhammed, Kasım b. Kitabu’l-Esas li Akaidi’lEkyas. Sa’da: Mektebetü ehli’l-beyt, ts.
65. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. Kahire: y.y., 1374-75/1955-56.
66. Nâşî el-Ekber, Abdullah b. Muhammed. Mesâʾilü’l-imâme ve muḳteṭafât mine’l-Kitâbi’l-Evsaṭ fi’l-maḳālât. thk. Josef Van Ess. Beyrut, 1971.
67. Nesefî, Ebû Hafs Necmüddîn Ömer b. Muhammed b. Ahmed en-. el-Ḳand fî ẕikri ʿulemâʾi Semerḳand. thk. Yusuf Hâdî. Tahran, 1999.
68. Nesefî, Ebü’l-Berekât en-. el-ʿUmde fi’l-ʿaḳāʾid - İslam İnacının Ana Umdeleri. çev. Temel Yeşilyurt. Malatya: Kubbealtı Yayınları, 2000.
69. Nesefî, Ebü’l-Muîn en-. Baḥrü’l-kelâm. thk. Veliyuddin Muhammed Salih. Dımaşk: Dâru’l-Ferfûr, 2000.
70. Nesefî, Ebü’l-Muîn en-. et-Temhîd li-ḳavâʿidi’t-tevḥîd. thk. Abdurrahman Muhammed. Kahire: el-Mektebü’l-Ezheriyye li’t-Turâs, 2006.
71. Nesefî, Ebü’l-Muîn en-. Tebṣıratü’l-edille. thk. Hüseyin Atay. 2 Cilt. Ankara: DİB Yayınları, 1993.
72. Nizâmülmülk. Siyâsetnâme. çev. Mehmet Taha Ayar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2009.
73. Nizamü’l-mülk. Siyasetname. çev. Mehmet Taha Ayar. İstanbul: İş Bankası Yayınları, 2009.
74. Nüveyrî, Ahmed b. Abdülvehhâb en-. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. thk. Abdülmecîd Tarhînî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-’Ilmiyye, ts.
75. Onat, Hasan. Emeviler Devri Şii Hareketleri ve Günümüz Şiiliği. Ankara: TDV Yayınları, 1993.
76. Özen, Şükrü. “Mâtürîdî (Fıkıh ve Fıkıh Usulündeki Yeri)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/159-165. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
77. Pârsâ, Muhammed. Risâle Müntehabe min Akîdeti Ebi’l-Kâsım es-Semerkandî. Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, 1663, 213b-242b.
78. Pezdevî, Sadrü’l-İslâm Ebü’l-Yüsr Muhammed b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Abdilkerîm el-. Usûlü’d-dîn. thk. Hans Peter Linss. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyyetü li’l-Türâsi, 1424/2003.
79. Polat, Hatice. Mu’tezilî Düşüncenin Gelişim Süreci. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Doktora Tezi, 2021.
80. Polonskaya, Ludmila - Malashenko, Alexei. Islam in Central Asia. Lübnan, 1994.
81. Sâbûnî, Nûreddin es-. el-Bidâye fî uṣûli’d-dîn - Mâtürîdîyye Akâidi. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: DİB Yayınları, 1982.
82. Sâbûnî, Nûreddin es-. el-Kifâye fi’l-hidâye. thk. Muhammed Arûçî. Beyrut: Dâr İbn Hazm, 1434/2013.
83. Sâlim, Abdurrahman. et-Târihu’s-siyâsi li’l-Mu’tezile. Beyrut: Mektebetü’l-Arabî, 2018.
84. Seâlibî, Ebû Mansûr Abdülmelik b. Muhammed b. İsmâîl es-. Leṭâʾifü’l-maʿârif. Leiden, 1867.
85. Sezgin, Fuat. Geschichte des arabischen Schrifttums (GAS). 12 Cilt. Leiden: Brill, 1967.
86. Şehristânî, Ebü’l-Feth Tâcüddîn (Lisânüddîn) Muhammed b. Abdilkerîm b. Ahmed eş-. el-Milel ve’n-Nihal. thk. Ahmed Fahmî Muhammed. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-’Ilmiyye, 9., 1434/2013.
87. Tûsî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. el-Hasen b. Alî et-. Resâilu’l-aşr. b.y.: Mektebetü’l-fikr, 2. Basım, 1414.
88. Tûsî, Muhammed b. Hasan. el-Fihrist. thk. Cevâd Kayyûmî. Müessesetü neşri’l-fukâha, 2. Basım, 1422.
89. Ümit, Mehmet. “Zeydîyye Mezhebi, İmamet Anlayışı ve Sahabe Hakkındaki Görüşleri”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2 (15 Ocak 2015), 93-118.
90. Va’lâ, Bükeyr b. Belhâc. el-İmâme İnde’l-İbâdiyye beyne’n-Nazariyyeti ve’t-Tatbiki Mukârene mea Ehli’s-Sünne ve’l-Cemâa. Umman, ts.
91. Watt, W. Montgomery. İslam Düşüncesinin Teşekkül Dönemi. çev. Osman Demir. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2020.
92. Watt, W. Montgomery. “Kharijite Thought In the Umayyad Period”. Der Islam 36/3 (1961), 215-231.
93. Yaşaroğlu, Hasan. “Zeydiyye’nin İmamet Görüşü ve Diğer Bazı Mezheplerle İlişkileri”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/3 (2013), 113-132.
94. Yönem, Ahmet. “Haricilerin Horasan Maveraünnehir Bölgesine Geçiş Süreci”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/2 (2011), 171-197.
95. Zagga, Mücahit - Kahraman, Hüseyin. “Ebü’l-Kâsın es-Semerkandî ve Sevâdü’l-A’zam’da Geçen Hadislerin Genel Değerlendirilmesi”. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 6/5 (2019), 371-380.
96. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâ. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf - Muhyî hilâl es-Serhân. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 11. Basım, 1417/1996.
97. es-Sevâdü’l-A’zam,. Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, 3137.
98. es-Sevâdü’l-A’zam. Süleymaniye Kütüphanesi, Kasidecizade, 726.