Ka’bî ve Kitâbu’l-Makâlât Adlı Eseri Bağlamında Bir Kaynak ve İçerik Değerlendirmesi

Öz

Bu çalışma; hicrî III. ve IV. yüzyıllarda İslâm düşünce tarihinin önemli yazın türlerinden biri olan Makâlât geleneğinin yazım ve teşekkül sürecini, Bağdat Mu’tezilesi’nin öncü ismi olan Ka’bî ve onun Kitâbu’l-Makâlât adlı eseri bağlamında analiz etmektedir. Makale, literatürün “rivayet merkezli” kronolojik anlatıdan “tasnif merkezli” sistematik kelâmî doktrine geçiş evresini merkeze almakta ve Ka’bî’nin bu dönüşümdeki kurucu rolünü ortaya koymaya çalışmaktadır. Ka’bî’nin entelektüel biyografisinin değerlendirildiği bölümlerde, onun Belh ve Bağdat ilmî çevreleriyle etkileşimi, üstadı Hayyât’tan devraldığı Mu’tezilî birikimi ve bunu mezhepler tarihi yazıcılığına nasıl uyarladığı ele alınmaktadır. Yazarın, karşıt fırka görüşlerini aslına uygun kavramsal çerçeve ve betimleyici bir üslupla aktarma çabası, onu Makâlât geleneğinde özgün ve akademik bir konuma yerleştirmektedir. Eserin kaynak yapısı incelendiğinde; Ebû Îsâ el-Verrâk ve Zurkân gibi müelliflerin yazılı külliyatı ile sözlü gelenek arasında kurulan bağdaştırıcı bir denge gözlemlenmektedir. Ka’bî’nin bilgi aktarım nispet kalıpları (hukiye an), onun mutlak cedelci olmaktan ziyade, veriyi belirli bir ilmî süzgeçten geçiren “muhakkik” kimliğini ön plana çıkarmaktadır. Eserin içerik yapısının beş ana “fen” üzerine inşa edilmesi ilimden varlığa, sosyolojiden diyalektiğe uzanan sistematik bir nizam içermesini sağlamaktadır. Mezhepleri “hak-batıl” ikilemi üzerinden yargılayan normatif dilden uzak durarak, ihtilafları “ehl-i mille” dairesinde birer “teorik mevzi” olarak konumlandırması, sonraki dönem Sünnî fırak literatüründen ayrılan en temel özelliğidir. Bu makale, makâlât geleneğine dair kaleme alınan en erken ve en önemli eserlerden biri olan Ka’bî’nin Kitâbu’l-Makâlât adlı kitabının, sadece Mu’tezilî bir savunma metni olmayıp aynı zamanda Ebu’l-Hasan el-Eş’arî gibi mezhep kurucu isimlere kaynaklık eden ve Kelâmın bir bilim dalı olarak sistemleşmesini belgeleyen evrensel bir fikirler atlası olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Mezhepleri Tarihi
• Makâlât Literatürü
• Ebû’l-Kâsım el-Ka’bî
• Kitâbu’l-Makâlât
• Kelâmî Sistematik.

An Evaluation of Sources and Content on Ka’bî and His Kitabu’l-Maqalat

Öz

This study analyzes the writing and formation process of the Maqalat tradition, which is one of the important genres of the history of Islamic thought in the 3rd and 4th centuries AH, in the context of al-Ka’bî, the pioneering figure of the Baghdad Mu’tazila, and his work titled Kitabu’l-Maqalat. The article focuses on the transition phase of the literature from a “narration centered” chronological narrative to a “classification centered” systematic theological doctrine and reveals Ka’bî’s founding role in this transformation. In the sections where Ka’bî's intellectual biography is evaluated, his interaction between the scholarly circles of Balkh and Baghdad, the Mu'tazilite heritage he inherited from his teacher al-Khayyat, and how he adapted this heritage to the historiography of sects are discussed. The author's effort to convey the views of opposing sects with a conceptual framework faithful to the original and a descriptive style places him in a unique and academic position within the Maqalat tradition. When the source structure of the work is examined, a hybrid balance established between the written corpus and oral tradition of authors such as Abu Isa al-Warraq and Zurqan is observed. Ka’bî’s attribution patterns (hukiya 'an) highlight his identity as a “muhaqqiq” who passes data through a certain scholarly filter, rather than being an absolute polemicist. The content structure of the work being built upon five main “fann” (disciplinary sections) ensures that it contains a systematic order extending from science to existence, and from sociology to dialectics. Its most fundamental feature that distinguishes it from the later period Sunni firaq (sects) literature is that it stays away from the normative language that judges sects through the “truth-falsehood” dichotomy and positions disputes as “theoretical positions” within the circle of the “ahl al-milla”. The article proves that the work is not only a Mu'tazilite apologetic text but also a universal atlas of ideas that served as a source even for figures like al-Ash’ari and documents the systematization of kalam as a scientific discipline.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Sects
• Maqalat Literature
• Abû al-Qâsim al-Ka’bî
• Kitâb al-Maqalat
• Systematic Theology.

Kaynakça

1. Akın, Murat. Basra ve Bağdat Mu‘tezile Ekollerinin Görüş Ayrılıkları. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2013.
2. Arıkan, Adem. "Kitâbu’l-Makâlât ve Maahu Uyûnu’l-Mesâil ve’l-Cevâbât / Ebu’l-Kâsım el-Belhî (el-Ka’bî)". e-makâlât Mezhep Araştırmaları Dergisi 11/2 (Güz 2018), 497-506.
3. Arpaguş, Hatice Kelpetin. "Bağdat Mu‘tezile Ekolü: Kâ‘bî Örneği". İslam Medeniyetinde Bağdat (Medînetü’s-Selâm) Uluslararası Sempozyumu. 157-187. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2008.
4. Aydınlı, Osman. İslam Mezhepleri Tarihi, Hititkitap Yayınevi, Ankara 2019/97.
5. Aydınlı, Osman. "Mu’tezile Ekolü: Teşekkülü, İlkeleri ve İslâm Düşüncesine Katkıları". marife 3/3 (Kış 2003), 27-54.
6. Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkāhir b. Tâhir b. Muhammed. el-Farḳ beyne’l-firaḳ. thk. Muhammed Osman el-Haşt. Kahire: Mektebetü İbn Sînâ, 1988.
7. Bağdâdî, Abdülkāhir. Uṣûlü’d-dîn, (Dârü'l-Kütübi'l-İlmiyye), Beyrut 1401/1981, s. 5.
8. Bağdâdî, Hatîb, Ebû Bekr Ahmed b. Ali b. Sâbit. Târîhu Medîneti’s-Selâm (Târîhu Bağdâd) ve Zeyluhu ve’l-Mustefâd, (thk: Beşşâr Avvâd Marûf), Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, Beyrut, 1422/2001, 14/299.

9. Bebek, Adil. “Ka’bî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 24. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2001.
10. Bedevî, Abdurrahman. Mezâhibu’l-İslâmiyyîn (Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1997), 46.
11. Cârullah, Zühdî Hasan. el-Mu’tezile (Beyrut: el-Muessesetu’l-Arabiyye li’d-Dirâsâti ve’n-Neşr, 1990), 161.
12. Çağatay, Neşet, İbrahim Agâh Çubukçu. İslam Mezhepleri Tarihi. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1985.
13. Demir, Özlem. Makālât Geleneğinde Ebü’l-Kāsım el-Kâ‘bî ve Mezhepler Tarihindeki Yeri. ed. Osman Nuri Demir. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2022.
14. Goldziher, Ignaz. İslâm’da Fırkalar ve Mezhepler, çev. Mehmet Said Hatiboğlu (Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2001).
15. Gölcük, Şerafettin. “Hayyât, Ebül Hüseyin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. c. 17. İstanbul Türkiye Diyanet Vakfı, 1998.
16. Gömbeyaz, Kadir. “73 Fırka Hadisinin Mezhepler Tarihi Kaynaklarında Fırkaların Tasnifine Etkisi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/2 (2005): 147-160. s.150-53.
17. Hamevî, Yâkût. Ebû Abdullâh Yâkût b. Abdullâh er-Rûmî, Mu‘cemu’l-Buldân, Beyrut: Dâru Sadır, 1995, V, s. 332-340.
18. Hayyât, Ebü’l-Hüseyn Abdürrahîm b. Muhammed b. Osmân. Kitâbü’l-İntisâr ve’r-red ‘alâ İbni’r-Râvendî el-mülhid. thk. Albert Nâdir. Beyrut: el-Matbaatü’l-Kâtulîkiyye, 1957.
19. İbnu’l-Esîr, İzuddin Ali b. Muhammed. el-Kamil fi’t-Tarih, (thk.: Ebû’l-Feda Abdullah el-Kadi), Daru Kutubi’l-İlmiyye, Beyrut, 1995.
20. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd b. Hazm el-Endelüsî el-Kurtubî. el-Fasl fi’l-Milel ve’l-Ehvâʾ ve’n-Nihal. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1/1982.
21. İbnu’l-Murtazâ, Ahmed b. Yahyâ. Tabakâtü’l-Mu‘tezile. ed. thk. Susanna Diwald-Wilzer. Richard Steiner, Beyrut, 1380.
22. İbnu’n-Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. İshak. el-Fihrist. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
23. İnal, İbrahim Hakkı. "Batıda Mezhepler Tarihi Metodolojisi Çalışmaları: Keith Lewinstein Örneği". Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (2005), 55-70.
24. Ka’bî, Ebu’l-Kâsım Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd el-Belhî. Kitâbu’l-Makâlât ve Maʿahu ʿUyûnu’l-Mesâʾil ve’l-Cevâbât. ed. Hüseyin Hansû,
25. Râcih Kurdî, Abdulhamîd Kurdî. Dâru’l-Feth li’d-Dirâsâti ve’n-Neşr. İstanbul: KURAMER, 2018.
26. Ka’bî, Ebû’l-Kâsım vd. Fadlu’l-İʿtizâl ve-Tabakâtu’l-Muʿtezile. ed. nşr. Fu’âd Seyyid, haz. Eymen Fu’âd Seyyid. Beyrut: Orient-Institut Beirut, 2017.
27. Ka‘bî, Ebû’l-Kâsım Abdullâh b. Ahmed el-Belhî. Kabûlu’l-Ahbâr ve ma‘rifetu’r-ricâl. ed. thk. Ebû Amr el-Huseynî ibn Ömer ibn Abdurrahîm. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1421.
28. Kâdî Abdulcebbâr, Ebû’l-Hasen Abdulcebbâr b. Ahmed. Şerhu’l-Usûli’l-hamse. ed. thk. Abdulkerîm Osmân. Kahire: Mektebetu Vehbe, 3. Basım, 1416.
29. Kâdî Abdulcebbâr. Fazlu’l-İ’tizâl ve Tabâkâtu’l-Mu’tezile (nşr. Fuad Seyyid), Tunus,1974.
30. Keskin, Mehmet. “Ehl-i Sünnet ve Mu’tezile Makâlât Geleneği”, “el-Eş’arî ve el-Belhî Örneği”, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi = Journal of Social Sciences 27(2014).
31. Kocabıyık, Nilüfer Öztürk-Tolgonay, Adılcan Kızı-Teber, Hatice. “Ebü’l-Kasım el-Belhi’nin Makalat’ın Zeydiyye Algısı”, Turkish Academic Research Review = Türk Akademik Araştırmalar Dergisi VII/2 (2022), 449-471.
32. Kubat, Mehmet. İslam Mezhepleri Tarihi. İstanbul: Kitap Dünyası, 1. Basım, 2014.
33. Kummî, Abbas. el-Kunâ ve’l-Elkâb. I-III Cilt. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 2., 1429.
34. Kutlu, Sönmez. Mezhepler Tarihine Giriş. İstanbul: Dem, 3. Basım, 2013. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Kitâbu’t-Tevhîd. ed. thk. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. Beyrut: Dâru Sâdır. İstanbul: İrşad, 2001.
35. Musahan, Ali Yıldız. "Mutezile Ekolünün Orta Asya Temsilcisi: Ebu’l-Kasım el-Ka‘bî el-Belhî (Görüşleri, Eserleri, Etkileri)". Orta Asya’dan Anadolu’ya İlmin Yolculuğu. ed. Yakup Koçyiğit – Aiitmamat Kariev. 41-75. Karabük: Karabük Üniversitesi Yayınları, 2021.
36. Onat, Hasan, Sönmez Kutlu. İslam Mezhepleri Tarihi el Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları, 2012.
37. Öz, Mustafa. Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Yayınları, 2012.
38. Öz, Mustafa. “Hişâm b. Hakem” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (İstanbul, 1998), 18/153-154.
39. Schmidtke, Sabine. "Introduction". The Oxford Handbook of Islamic Theology. ed. Sabine Schmidtke. 1-23. Oxford: Oxford University Press, 2016.
40. Shihab, Mohammed Ahmed. Ebû’l-Kâsım el-Ka’bî’nin Makâlât’ında Şîa’yı Ele Alışı. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, 2020.
41. Soyal, Fikret. “Mutezile Âlimi Kâ’bî’nin Kelâmciliği ve Tevhîd Konusundaki Görüşleri Üzerine Bir Değerlendirme”, Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi, Yıl 5, Cilt 5, Sayı 1, Bahar 2019.
42. Şehristânî, Ebü’l-Feth Muhammed b. Abdilkerîm. el-Milel ve’n-niḥal. thk. Emîr Ali Mehnâ - Ali Hasan Fâûr. 1. Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 3. Baskı, 1414/1993.
43. Tancî, Muhammed b. Tavît. İslam Düşüncesi Üzerine Makaleler. thk. Sönmez Kutlu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
44. Teber, Ömer Faruk vd., "Hicrî Üçüncü Asırda Mezhep ve Konuları". Hicrî Üçüncü Asırda İslâmî İlimler. ed. Hidayet Aydar – Ziyad Ravaşdeh. 107-114. Ankara: İKSAD Yayınevi, 2023.
45. Tevhîdî, Ebû Hayyân. el-İmtâ‘ ve’l-mu’ânese. thk. Ahmed Emîn - Ahmed ez-Zeyn. Windsor: Hindawi Foundation, 2019.
46. Watt, Montgomery. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Süreci. çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara, 2010.
47. Watt, W. Montgomery. The Formative Period of Islamic Thought. Edinburgh: Edinburgh University Press, ts.
48. van Ess, Josef. Theologie und Gesellschaft, im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra (Berlin–New York: Walter de Gruyter, 1991), I, 50–55.
49. van Ess, Josef. “Abu’l-Qāsem Kaʿbī”, Encyclopædia Iranica, ts., I/4/359-362.
50. Yoldaş, Mehmet Hanifi. “Mihne Sürecinde Basra ve Bağdat Ekollerinin Tutumları”. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi VIII/1 (2019), 17-35.
51. Yoldaş, Mehmet Hanifi. Mihne Sürecinde Basra ve Bağdat Ekollerinin Tutumları. Ankara: İlahiyat Yayınevi, 2025.
52. Yoldaş, Mehmet Hanifi. Temel Görüşleri Bağlamında İbâdiyye-Mu‘tezile İlişkisi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2024.