Mecmû‘a-i Bektâşîye ve Muhtelif Gülbank Adlı Yazmalar Işığında Bektaşîlik Hakkında Bazı Tespitler

Öz

Bektaşîlik, Hacı Bektâş Velî’nin takipçileri ve ardılları olan dervişler, babalar ve abdallar aracılığıyla geniş bir sahaya sirayet etmiştir. Geniş kitleler nezdinde teveccüh gören bu tarikat hakkında bilgi veren kaynaklar bulunmaktadır. Bu kaynaklardan iki tanesi ise ele alınan çalışmanın referanslarını oluşturmuştur. Mezkûr eserler Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı kataloğunun Hacı Bektaş-ı Veli Dergâhı koleksiyonunda bulunmaktadır. XIX. yüzyılın sonlarına ait olan yazma eserlerden birisi “Mecmû‘a-i Bektâşîye” adını taşırken bir diğeri ise “Muhtelif Gülbank” adıyla envantere kaydedilmiştir. 2025 yılı itibariyle araştırmacıların istifadesine açılan mezkûr eserler tarafımızca yapılan taramalardan sonra tespit edilmiş ve Bektaşiliğin temel argümanlarını ortaya koymak adına mukayeseli bir şekilde çalışmada incelenmiştir. Bu iki temel eserden yola çıkılarak Hacı Bektâş Velî’nin hem yol hem soy zinciri, yaşadığı dönem, Bektaşîlik’teki Çelebi ve Bâbâgân yapılanması, On iki hizmet ve On iki post sahibi gibi konular izah edilmeye çalışılmıştır. Böylece Bektaşiliğin temel kaynaklarından olan iki eser daha ilgili başlıkları doğrultusunda Bektaşîlik çalışmalarına dahil edilmiştir. Çalışmada elde edilen bulgularla mevcut literatürdeki bilgiler mukayese edilmiş, halihazırdaki Bektaşîlik hakkındaki bilgilerle örtüşen ve örtüşmeyen hususların olduğu bu çalışmanın neticesinde vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tarikat
• Bektaşîlik
• Çelebi
• Bâbâgân
• El Yazması

Some Findings on Bektashism in Light of the Manuscripts Titled Mecmû‘a-i Bektâşîye and Muhtelif Gülbank

Öz

Bektashism has spread widely through the dervishes, babas, and abdals who are the followers and successors of Hacı Bektâş Velî. There were sources providing information about this sect, which enjoyed widespread popularity. Two of these sources were identified by us and form the references for the study in question. The aforementioned works are included in the Hacı Bektaş Veli Lodge Collection of the catalog of the Presidency of the Turkish Manuscripts Institution. One of the manuscripts dating from the late 19th century is titled “Mecmû‘a-i Bektâşîye,” while another was cataloged under the title “Muhtelif Gülbank.” The aforementioned works, which became available to researchers in 2025, were identified after our research and examined comparatively in this study to reveal the fundamental arguments of Bektashism. Drawing on these two foundational works, this study attempts to elucidate various topics related to Hacı Bektâş Velî, including his spiritual path and lineage, the period in which he lived, the organizational structures of the Celebi and Bâbâgân orders within Bektashism, and the Twelve Services and the holders of the Twelve Posts. Thus, two more works, which are fundamental sources of Bektashism, have been included in Bektashi studies according to their respective titles. The findings of this study were compared with information in the existing literature, and it was emphasized that there are aspects that coincide with and do not coincide with current knowledge about Bektashism.

Anahtar Kelimeler

• Sufi Order
• Bektashism
• Celebi
• Bâbâgân
• Manuscript

Kaynakça

1. Altı, Aziz. “Bektaşi Muhibbanı (1911-1912)”. Türk Kültürü ve Hacı Bektâş Velî Araştırma Dergisi 112 (Aralık 2024): 19-35.
2. Altı, Aziz. Balkanlarda Bektaşîlik XVII-XVIII. Yüzyıllar. Ankara: La Kitap, 2019.
3. Bayrakal, Sedat. “Nevşehir’in Hacı Bektaş İlçesindeki Bektaşi Kültürüyle İlişkili Türk Eserleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektâş Velî Araştırma Dergisi 55 (2010): 281-310.
4. Manâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektâş-ı Veli, Vilâyet-nâme. Haz. Abdülbaki Gölpınarlı. İstanbul: İnkılâp Yayınları, 2014.
5. Gümüşoğlu, H. Dursun. “Cumhuriyet Döneminde Bektaşîlik ve Dedebabalık Sistemi”. Uluslararası Hacı Bektaş Velî ve Takipçileri Sempozyumu Bildiriler Kitabı. Haz. A. Yılmaz Soyyer. 183-215. İstanbul: Türk Ocağı Yayınları, 2020.
6. Kaplan, Doğan. İncinsen de İncitme Hacı Bektâş-ı Veli ve Makâlât. İstanbul: Server Yayınları, 2024.
7. Kaplan, Doğan. “Konya Koyunoğlu Kütüphanesinde Bulunan Alevilik Ve Bektaşilik İle İlgili Yazma Eserler”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 62 (January, 2013): 305-324.
8. Mecmû‘a-i Bektâşîye. Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü Hacı Bektaş Veli Dergâhı Koleksiyonu, 709769.

9. Melikoff, İrene. Kırkların Ceminde. (Çev. Turan Alptekin), İstanbul: Demos Yayınları, 2007.
10. Melikoff, İrene. Hacı Bektaş Efsaneden Gerçeğe. (Çev. Turan Alptekin), İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 1998.
11. Muhtelif Gülbank. Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü Hacı Bektaş Veli Dergâhı Koleksiyonu, 709665.
12. Noyan, Bedri. Bütün Yönleriyle Bektaşîlik ve Alevilik (Erkan I. Kitap). Ankara: Ardıç Yayınları, 2010.
13. Noyan, Bedri. Bütün Yönleriyle Bektaşîlik ve Alevilik C. 1. Ankara: Ardıç Yayınları, 1998.
14. Noyan, Bedri. Bütün Yönleriyle Bektaşîlik ve Alevilik C. 7. Ankara: Ardıç Yayınları, 2006.
15. Ocak, A.Y. “Hacı Bektaş-ı Veli”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14: 455-458. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
16. Oytan, M. Tevfik. Bektaşiliğin İç Yüzü. İstanbul: Demos Yayınları, 2010.
17. Salman Yıkmış, Meral. Hacı Bektâş Velî’nin Evlatları “Yol’un Mürşitleri: Ulusoy Ailesi”. İstanbul: İletişim Yayınları, 2014.
18. Soyyer, A. Yılmaz. Hünkâr Ansiklopedik Bektaşîlik Sözlüğü. İstanbul: Post Yayınları, 2019.
19. Trix, Frances. The Sufi Journey of Baba Rexheb, Philadelphia: University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology, 2009.
20. Yüksel, Zühal. “Kırım’da Sarı Saltuk”, IV. Uluslararası Alevilik ve Bektaşîlik Sempozyumu (18-20 Ekim 2018 Ankara) Bildiriler Kitabı. ed. Orhan Kurtoğlu vd. 775-782. Ankara: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Yayınları, 2018.
21. Köprülü, Fuad. “Mısır’da Bektaşilik”. Türkiyat Mecmuası 6 (1939): 13-39. Tütüncü, Mehmet. “Cezayir’de Bektaşilik Cezayir Gözcüsü Veli Dede ve Türbesi”. Yedi İklim Çar Köşede Hacı Bektaş Veli, ed. Ahmet Taşğın vd. 179-189. Leiden: Sota Yayınları, 2022.
22. Gerdan, Zülfikar. Mecmua-i Bektaşiye Metin-İnceleme. Yüksek Lisans Tezi Celal Bayar Üniversitesi, 2019.
23. Ocak, A. Yaşar. “Balım Sultan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5: 17-18. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
24. Makâlât. Haz. Ali Yılmaz v.dğr. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
25. Koca, Şevki. Mürg-i Dil. İstanbul: Nazenin Yayıncılık, 1999.