H.11/17. yy. Yemen Zeydî Literatüründe Tarih Yazıcılığı: el-Cürmûzî ve en-Nübzetü’l-Müşîra Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu makale, 11/17. yy.’da Yemen’in siyasî ve ilmî hayatında önemli bir figür olan Zeydî tarihçi el-Cürmûzî ve onun -Yemen’de Zeydilik araştırmalarında başvurulan temel kaynaklardan biri olan- en-Nübzetü’l-Müşîra adlı eserini konu edinmektedir. Zeydî-Kâsımî Devleti bünyesinde üstlendiği idarî görevler sebebiyle dönemin siyasî olaylarına bizzat tanıklık eden el-Cürmûzî, eserinde biyografik tarih yazımının bir örneğini sunmaktadır. Türkçe literatürde hakkında müstakil bir çalışma bulunmayan el-Cürmûzî’nin hayatı ve ilmî kişiliğini kapsamlı şekilde sunmaya çalışan bu makale, aynı zamanda en-Nübzetü’l-Müşîra’nın içerik analizine odaklanmaktadır. Bu doğrultuda müellifin bilgiyi işleme yöntemi ve anlatı kurgusu ele alınmaktadır. Böylece eserin h.11/17. yy. Yemen tarih yazıcılığındaki yeri ve dönemin siyasî-ilmî atmosferini yansıtmadaki rolü ortaya konulmaktadır. Netice itibarıyla bu makale, el-Cürmûzî’nin hayatına dair kapsamlı bilgi sunmanın yanı sıra, eserini Zeydî bir tarihçi ve devlet adamının gözlemlerini yansıtan siyasi bir vesika olarak değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mezhepleri Tarihi
• Zeydiyye
• el-Cürmûzî
• Tarih Yazıcılığı
• Zeydî-Kâsımî Devleti

Historiography in Yemen Zaydī Literature of the 11th/17th Century: A Study on al-Jurmuzī and His Work al-Nubḏa al-Mushīra

Öz

This article focuses on the Zaydī historian al-Jurmuzī, a significant figure in the political and intellectual life of Yemen in the 11th/17th century, and his work titled al-Nubḏa al-Mushīra, which is one of the primary sources used in Zaydī studies in Yemen. Having personally witnessed the political events of his age owing to his administrative roles within the Zaydī-Qāsimī State, al-Jurmuzī presents a high-quality example of biographical historical writing in his work. This article, which attempts to present a comprehensive overview of the life and scholarly personality of al-Jurmuzī, about whom there is no independent study in Turkish literature, also focuses on the content analysis of al-Nubḏa al-Mushīra. In this framework, the author's method of data processing and narrative structure are examined. Thus, the place of the work in the 11th/17th-century Yemeni historiography and its role in reflecting the political and intellectual atmosphere of the period are revealed. In conclusion, this article aims to provide comprehensive information about al-Jurmuzī's life, as well as to evaluate his work as a political document reflecting the observations of a Zaydī historian and statesman.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Sects
• Zaydiyya
• al-Jurmuzī
• Historiography
• Zaydī-Qāsimī State.

Kaynakça

1. Alper, Ömer Mahir. Tarih ve Tarihyazımı: Amaç Sorununa Etik ve Politik Bir Yaklaşım. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2023.
2. Azız, Muhammad Ali. Religion And Mysticism in Early Islam Teology And Sufism in Yemen. New York: I.B. Tauris, 2011.
3. el-Cürmûzî. en-Nübzetü’l-Müşîra ila Cümelin min Uyuni’s-Siret. thk. Abdülkerim b. Abdülmecid el-Hicri. Sa’da: Müessesetü İmam Zeyd b. Ali es-Sekafiyye, 2023.
4. el-Cürmûzî. Tuḥfetü’l-Esmâʿ ve’l-Ebṣâr bimâ fi’s-Sîreti’l-Mütevekkiliyye min Garâʾibi’l-Aḫbâr. thk. Abdülkerim Abdülmecid el-Hicri. San’a: el-Müessetu İmam Zeyd b. Ali es-Sekafiyye, 2002.
5. el-Cürmûzî. el-Cevheretü’l-Münîre fî Târîḫi Devleti’l-Müʾeyyed-Billâh ez-Zeydî. thk. Emetu’l Melik İsmail es-Sur. San’a: el-Müessetu İmam Zeyd b. Ali es-Sekafiyye, 2007.
6. Demir. Fatıma Nur. Mansûr-Billâh Kâsım b. Muhammed (ö.1029/1620) ve Yemen Zeydiliğindeki Yeri. Ankara. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
7. Ebü’r-Ricâl. Maṭlaʿu’l-Büdûr ve Mecmaʿu’l-Buḥûr. thk. Abdurragıb Mutahhar Muhammed Hicr. Sa’da: Merkezu Ehl-i Beyt li’d-Dirasati’l İslamiyye, 2004.
8. Fayda, Mustafa. “Abdullah Ali el-Vezir”. TDV İslam Ansiklopedisi .13 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/abdullah-b-ali-el-vezir.

9. el-Habeşi, Abdullah Muhammed. Mesadiru’l Fikri’l İslami fi’l Yemen. San’a, 2013.
10. el-Habeşi, Abdullah Muhammed. es-Sufiyye ve’l-Fukaha fi’l-Yemen. San’a: Mektebetü Ceylü’l-Cedid, 1976.
11. Haykel, Bernard A. Order And Rıgtheousness: Muhammed Ali al-Shawkani And The Nature of The Islamic State in Yemen. Oxford: Unıversıty of Oxford, Faculty of Oriental Studies, Doktora Tezi,1997.
12. el-Hicri, Abdülkerim Abdülmecid. “Mukaddime”, Tuḥfetü’l-Esmâʿ ve’l-Ebṣâr bimâ fi’s-Sîreti’l-Mütevekkiliyye min Garâʾibi’l-Aḫbâr. mlf. el-Cürmûzî. San’a: el-Müessetu İmam Zeyd b. Ali es-Sekafiyye, 2002.
13. el-Hüseynî, Seyyid Ahmed. Müellefatü’z-Zeydiyye. Kum: Mektebetü Ayetullah el-‘Uzma, 1413.
14. İsa b. Lütfullah. Revhu’r-Ruh. thk. İbrahim b. Ahmet el-Makfi. San’a: Merkez İbadi li’d-Dirasati ve’n-Neşr, 2003.
15. Kehhale, Ömer Rıza. Mu’cem el-Müellifin. Şam: Müessesetü’r-Risale, 1957.
16. Kropp, Manfred. “The Realm of Evil: The Struggle of Ottomans and Zaidis in The 16th-17th Centuries as Reflected in Historiography”. Yemen- Present and Past, edt. Bengt Knutson vd. Lund: Lund University Press, 1994.
17. Madelung. Wilferd. “Zeydilik ve Tasavvuf”. çev. Salih Çift. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9/9 (2000), 775-790.
18. el-Meddah, Emira Ali Vasfi. Osmaniyyun ve’l-İmam Kasım b. Muhammed b. Ali fi’l-Yemen 1006-1029. Mekke: Camiatu Melik Abdulaziz, Külliyeti’ş-Şeria ve’d-Dirasati’l-İslamiyye, Yüksek Lisans Tezi, 1400/1980.
19. el-Mukhafi, İbrahim. Mucemu’l-Buldan ve’l-Kabailihi’l-Yemeniyye. San’a: Mektebetü Ceyl-i Cedid, 2011.
20. Müeyyed-Billah, İbrahim b. el-Kâsım. Tabakatü’z-Zeydiyye el-Kübra. thk. Abdusselam el-Vecihi. San’a: Müessesetü İmam Zeyd b. Ali es-Sekafiyye, 2001.
21. en-Nud, Velid Abdulhamid Ahmed. ed-Devletü’l-Kâsımiyye fi’l-Yemen: Cuzuriha ve Esasi Kıyamuha. Yemen: Camiatu Sana, Külliyeti Adab, Yüksek Lisans Tezi, 2000.
22. Onat, Hasan. “İslam Bilimleri ve Yöntemi Açısından Tarihin Anlam ve Önemi”. Kuran ve İslami İlimlerin Anlaşılmasında Tarihin Önemi. edt. M. Mahfuz Söylemez. 13-68. Ankara: Ankara Okulu, 2013.
23. Salim, Mustafa. el-Müerrihun el-Yemeniyyun. Kahire: el-Cemiyyetü’l-Mısriyye li’d-Dirasati’t-Tarihiyye, 1971.
24. Serjeant, R. B. “The Zaydis”, Religion in The Middle East Tree Religion in Concord And Conflict. edt. A. J. Arberyy. Cambridge at The University Press, 1969.
25. es-Sur, Emetu’l Melik İsmail. Binau’d-Devletu’l-Kâsımiyye fi Yemen Ahdi’l-Müeyyed-Billah. San’a: San’a Üniversitesi, Doktora tezi, 2004.
26. eş-Şevkânî. el-Bedrü’ṭ-Tâliʿ bi-Meḥâsini men baʿde’l-Karni’s-Sâbiʿ. Kahire: Dirasetü’l-İslamiyye, ts.
27. Tosh, John. Tarihin Peşinde. çev. Özden Arıkan. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2013.
28. el-Umri, Hüseyin b. Abdullah. el-Müerrihun el-Yemeniyyun fi’l Asri’l-Hadis. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1988.
29. el-Vecihi, Abdüsselam b. Abbas. A’lamu’l-Müellifin ez-Zeydiyye. San’a: Müessesetü İmam Zeyd b. Ali es-Sekafiyye, 1999.
30. el-Vezir, Abdullah Ali. Tabaḳu’l-Halvâ ve Sıhâfü’l-men ve’s-Selvâ. thk. Muhammed Abdürrahim el-Cazim. Beyrut: Daru’l-Mesira, 1985.
31. el-Vezir, Abdullah Ali. Câmiʿu’l-Mütûn fî Aḫbâri’l-Yemeni’l-Meymûn. Roma: Accademia Nazionale dei Lincei, Bibliotheca Corsiniana, Fondo Orientale, Ms. Or. 356.
32. Yahya b. Hüseyin. Behcetü’z-Zemen fî Havâdis̱i’l-Yemen. thk. Abdullah b. Muhammed el-Habeşi. Abu Dabi: Mecmu-u Sekafi, 1996.
33. Yahya b. Hüseyin. İnbâʾü Enbâʾu’z-Zemen fî Târîḫi’l-Yemen. thk. Muhamed Abdullah Mâdî. Leipzig, 1936.
34. ez- Zebara, Muhammed b. Yahya. Tarihu’z-Zeydiyye. thk. Muhammed Ziynehum Kahire: Mektebetü es-Sekafiyye ed-Diniyye, 1379.
35. ez-Zebara, Muhammed b. Yahya. Neşru’l Arifin fi’n-Nubela el-Yemen Ba’de’l-A’laf. San’a: Merkezi’d-Dirasat ve’l-Buhusu’Yemen, ts.
36. ez-Zebara, Muhammed b. Yahya. Neylü’l-Huseyneyn bi-Ensâbi min el-Yemen mib Buyûti ‘Itrati’l-Huseyneyn. San’a: Mektebetü’l-Yemeni’l-Kübra, 1984.