“Selefiyye”nin Ortodoks Islahatçılığı ve Mevcut Yöneliminin Genel Özellikleri

Öz

Bu çalışma, XX. yüzyıl başlarında ortaya çıkan ıslahatçı Selefiyye hareketini tarihsel, fikrî ve toplumsal boyutlarıyla incelemektedir. Cemâleddîn el-Efgânî ve Muhammed Abduh’un başlattığı reform çizgisinin Reşîd Rızâ ile kazandığı şekillenme süreci ele alınarak hareketin temel hedefleri analiz edilmektedir. Çalışmada, Selefiyye’nin Kur’an ve Sünnet’e dönüş, bid‘at eleştirisi ve erken dönem İslam toplumunun ahlâkî bütünlüğünü yeniden tesis etme düşüncesi etrafında geliştiği gösterilmektedir. Coğrafi konumu, kozmopolitizmi, çok sayıda aydını ve İngiliz liberalizmi sayesinde Arap İslam dünyasının entelektüel, siyasi ve dilsel başkenti olma özelliğini koruyan Kâhire'de bile durum böyledir. Hareket, doktriner bir yenilikten ziyade ahlâkî ıslah, eğitim reformu ve toplumsal yenilenme projesi olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda eğitim, dil ve siyaset alanlarına ilişkin görüşleri incelenmiş; dinî ve modern ilimlerin birlikte öğretildiği bütüncül bir eğitim modeli ile Arapçanın fikrî birlik sağlayan rolü vurgulanmıştır. Siyasal alanda ise şûrâ, maslahat ve şer‘î meşruiyet ilkeleri temelinde, mutlakiyetçilik ile Batı tipi laiklik arasında bir denge arayışı öne çıkmaktadır. Ayrıca hareketin milliyetçilik, sömürgecilik ve Batı karşısındaki tutumu değerlendirilmiştir. Sonuç olarak ıslahatçı Selefiyye, modern dönemin meydan okumalarına karşı İslam toplumlarının kendi kaynaklarına dayanarak geliştirdiği ahlâk merkezli ve bütüncül bir yenilenme projesi olarak ortaya çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Mezhepleri Tarihi
• Selefiyye
• Islahatçılık
• Reşîd Rızâ
• el-Menâr

Teşekkür

Bu makalenin orijinal Fransızca metninden çevirisini onayladıkları için ed. Geuthner yayın ekibine teşekkür ederim.

The Orthodox Reformism of the ‘Salafiyya’ and the General Characteristics of its Current Orientation

Öz

This study examines the reformist Salafiyya movement of the early twentieth century from historical, intellectual, and social perspectives. Focusing on the reformist legacy initiated by Jamāl al-Dīn al-Afghānī and Muḥammad ʿAbduh and further developed by Rashīd Riḍā, it analyzes the movement’s principal aims and ideas. The study argues that Salafiyya was shaped by the call to return to the Qur’an and Sunnah, the critique of religious innovations (bidʿa), and the aspiration to restore the moral integrity of the early Muslim community. This is the case even in Cairo, which, thanks to its geographical location, cosmopolitanism, large number of intellectuals and British liberalism, continues to be the intellectual, political and linguistic capital of the Arab Islamic world. Rather than proposing a doctrinal innovation, the movement is evaluated as a project of moral reform, educational renewal, and social transformation. In this context, its views on education, language, and politics are explored, highlighting a holistic educational model that combines religious and modern sciences and emphasizing the unifying role of the Arabic language. Politically, the movement sought a balance between absolutist rule and Western secular models through the principles of shūrā, public interest (maṣlaḥa), and Sharʿī legitimacy. The study also evaluates its responses to nationalism, colonialism, and relations with the West. It concludes that reformist Salafiyya represented a cautious, morally grounded, and comprehensive project of renewal developed from within Islamic intellectual traditions in response to the challenges of modernity.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Sects
• Salafiyya
• Reformism
• Rashīd Riḍā
• al-Manar

Teşekkür

I would like to thank the ed. Geuthner editorial team for approving this translation from the original text of this article.

Kaynakça

1. Abdurrâzık, Ali. el-İslâm ve usûlü’l-hukm. Kâhire: Mısır Matbaası, 2. baskı, 1925.
2. Ahmed Teymûr Paşa. Nazaratu târîhiyye fî hudûsi'l-mezâhibi'l-fıkhiyyeti’l-erbaa ve intişâruhâ. Kâhire: Selefiyye Matbaası, 1932.
3. Baldensperger, Fernand. La Littérature: Création, Succès, Durée. Paris: E. Flammarion, 1913.
4. Brunot, Louis. Pour une Réforme des études d'arabe. Paris: Librairie Larose, 1928.
5. Cheyho, Louis. “Matbûatu şarkiyyeti cedîdiyye”. el-Meşrik 12 (1920), 1031-1036. Erişim: https://archive.alsharekh.org/magazineYear/108/1105
6. Desparmet, Joseph. “La Réaction Linguistique en Algérie” [“Cezayir’de Dilsel Tepki”]. Bulletin de la Société de Géographie d'Alger et de l'Afrique du Nord [Cezayir ve Kuzey Afrika Coğrafya Cemiyeti Bülteni], (1931), 1-33.
7. Dîvânü’s-Sevra: mecmû mâ kîle min eş-şi‘r fî vakâ’i es-Sevra el-istiklâliyye es-Sûriyye. Drl. Muhammed Yâsin Arafa. b.y.: Kütübü Turâs, 1926.
8. Eisenbeth, Maurice. Le Judaïsme Nord-Africain. Constantine, 1931.

9. Elbânî, Muhammed Saîd. Tenvîrü'l-besâir fî sîreti'ş-şeyh Tâhir. Şam: Matbaatü hükûmeti’l-Arabiyyeti’s-Sûriye, 1920.
10. el-Eserî, Muhammed Behcet. A‘lâmu’l-İrâk. Kâhire: Selefiyye Matbaası, 1345.
11. Gaudefroy-Demombynes, Maurice. Les Institutions Musulmanes. Paris: E. Flammarion, 2. Baskı, 1921
12. Gibb, H.A.R. “Studies on Contemporary Arabic Literature”. Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London, 4/4 (1928), 745-760. Erişim: https://www.jstor.org/stable/607254
13. Goldziher, Ignaz. Le Dogme et la Loi de l'Islam. çev. Félix Arin. Paris: Paul Geuthner Yayınevi, 1920.
14. Guignebert, Charles. Le Christianisme Médiéval et Moderne. Paris: E. Flammarion, 1922.
15. Hallâf, Abdülvehhâb. es-Siyâsetü’ş-şer‘iyye. Nşr. Muhibbüddin el-Hatîb. Kâhire: Selefiyye Matbaası, 1350.
16. Hatîb, Muhibbüddin. el-Ezher, mâzîhu ve hâziruhu ve’l-hâcetü ilâ ıslâhih. Kâhire: Selefiyye Matbaası, 1345.
17. Hüseyin, Muhammed el-Hıdır. ed-Da‘ve ile’l-ıslâh. Kâhire: Selefiyye Matbaası, 1346.
18. II. Wilhelm, Kaizer. Müzekkîrâtu Gilyûm es-Sânî . nşr. Muhibbüddin el-Hatîb. Kâhire: Selefiyye Matbaası, 1923.
19. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. Menâkıbü’l-İmâm Ahmed. b. Hanbel. Kâhire: Dâru Hicr, 1409/1988.
20. İbn Kuteybe. el-Meysîr ve’l-Kıdâh. nşr. Muhibbüddin el-Hatîb. Kâhire: Selefiyye Matbaası, 1342/1923.
21. İbn Teymiyye, Takiyyüddin. el-Kıyâs fî’ş-şer‘i'l-İslâmî. nşr. Muhibbüddin el-Hatîb. Kâhire: Selefiyye Matbaası, 1347.
22. el-Kâsımî, Cemâleddîn. Islâhu’l-mesâcid mine’l-bida‘ ve’l-avâid. Kâhire: Selefiyye Matbaası, 1341.
23. Kürd Ali, Muhammed. “el-Muâsirûn: eş-Şeyh Tâhir el-Cezâirî”. Mecelletü’l-mecmai’l-ilmi’l-Arabî (1928), 577- 596.
24. Kürd Ali, Muhammed. “el-Muâsirûn: eş-Şeyh Tâhir el-Cezâirî-2”. Mecelletü’l-
25. mecmai’l-ilmi’l-Arabî (1928), 666-679.
26. Lammens, Henri. “La Crise Intérieure de l'Islam”. Études 186 (1926), 129-146.
27. Lammens, Henri. L'Islam: Croyances et Institutions. Beyrut: Imprimerie Catholique, 1941.
28. Makrîzî, Takiyyüddîn.Tecrîdü’t-tevhîdi’l-müfîd. Kâhire, 1343.
29. Massignon, Louis. “L’Islam et les Puissances Européennes”. L'Islam et la Politique Contemporaine. 139-163. Paris: Librairie Félix Alcan, 1927.
30. Michaux-Bellaire, Edouard. “Le Wahhabisme au Maroc.” Renseignements coloniaux et Documents publiés par le Comité de l'Afrique française et le Comité du Maroc. Supplément à l'Afrique française 7 (1928), 489-492.
31. el-Müntekâ min Muhâdarâti Cem'iyyeti'ş-Şübbâni'l-Müslimîn. nşr. Muhibbüddin el-Hatîb. Kâhire: Selefiyye Matbaası. 2 cilt. 1348-1350.
32. Müslümanlar, Kıptîler ve Ulusal Kongre. Kâhire, 1329.
33. Naîm, Abdülbâki Sürûr. el-İslâm Mâdîhi ve Hâdırih. Kâhire: Matbaatü cerîdeti’s-sabâh, 1343/1924.
34. Nâzım, Mahmûd Remzi. Fidâu Sûriyye. b.y. ts.
35. Pons, Mgr Alexandre. La Nouvelle Église d’Afrique ou le catholicisme en Algérie, en Tunisie et au Maroc depuis 1830. Tunus: Librairie Louis Namura, 1930.
36. Rızâ, Reşîd. el-Hilâfe. Kâhire: ez-Zehrâ li’l-a‘lâmi’l-Arabî, 1354.
37. Rızâ, Reşîd. Kitâbü'l-vahdeti'l-İslâmiyye ve'l-uhuvveti'd-dîniyye. Kâhire: el-Menâr Matbaası, 2. baskı, 1346.
38. Rızâ, Reşîd. es-Sünne ve’ş-Şîa ev el-Vehhâbiye ve’r-Râfıza. Kâhire: el-Menâr Matbaası, 1347.
39. Rızâ, Reşîd. Şübehâtü’n-nasârâ ve hücecü’l-İslâm. Kâhire: Dâru’l-Menâr, 1367.
40. Rızâ, Reşîd: Târîhu’l-üstâzi’l-imâm eş-şeyh Muhammed Abduh. 1. cilt. Kâhire: el-Menâr Matbaası, 1931. 2. cilt Kâhire: el-Menâr Matbaası, 1926. 3. cilt. Kâhire: el-Menâr Matbaası, 1324.
41. Rızâ, Reşîd. Tercümetü’l-Kur’ân ve mâ fîhâ min el-mefâsid ve münâfât’l-İslâm. Kâhire: el-Menâr Matbaası, 1. baskı 1344-1926.
42. Rızâ, Reşîd. el-Vehhâbiyyûn ve’l-Hicâz. Kâhire: el-Menâr Matbaası, 1344.
43. Rızâ, Reşîd. Yusru’l-İslâm ve usûli’t-teşrî‘i’l-âmm. Kâhire: Dâru’n-neşr li’l-câmiât-Dâru’l-menâr, 2007.
44. Sanhoury, Abd el-Razzaq. Le Califat et son Evolution vers une Société des Nations Orientales. Paris: Geuthner, 1926.
45. Sarkis, Joseph Elian. Dictionnaire Encyclopédique de Bibliographie Arabe. Kâhire: Sarkis Matbaası, 1928.
46. Sékaly, Achille. “L’Université d'el-Azhar et ses Transformations”. Revue des Études Islamiques 1 (1927), 95-116.
47. Simon, General H. “Le Maroc, les Soviets et nous”. La Quinzaine Coloniale (25 Eylül 1931), 448. Erişim: https://numba.cirad.fr/ark:/12148/bpt6k3201489h/f470.item
48. Seyyid Ahmed Han. Ravzatü'n-nediyye. b.y.: Müniriyye, ts.
49. ez-Zâhirî, Muhammed es-Saîd. el-İslâm fî Hâcetîn ilâ Diâye ve Tebşîr. Kâhire, 1349.
50. Zeydân, Corcî. Târîhu âdâbi’l-luğati’l-Arabiyye. Kâhire: el-Hilal Matbaası, 1914.
51. Zeydân, Corcî. Târîhu’t-temeddüni’l-İslâmî. Kâhire: el-Hilal Matbaası, 1904.
52. Süreli Yayınlar
53. el-Belâğ (28 Ocak 1932).
54. el-Livâü’l-Mısrî (17 Haziran 1925).
55. Mecelletü’ş-Şübbâni’l-Müslimîn.
56. el-Mecelletü't-tıbbiyye (Mayıs 1920).
57. el-Menâr. Erişim: https://archive.org/details/Almanar/almanar00/
58. el-Mustaba 8/2 (1914).
59. el-Müeyyed.
60. en-Nahda (15 Mayıs 1925).
61. Revue des Études Islamiques (1927); (1930).
62. Revue du Monde Musulman (R.M.M.). Erişim: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb328592223/date.r=revue+du+monde+musulman.langFR
63. es-Siyâse (1927).
64. Ümmü’l-Kurâ (10 Aralık 1926).
65. ez-Zamân (1929).
66. ez-Zehrâ. Erişim: https://archive.alsharekh.org/magazineYear/262/2613