Kapadokya Bölgesi Kaya Oyma Miras Alanlarında Gözleme Dayalı Hasar Analizi; Karain Güvercinlikleri ve Karlık Kilisesi Örnekleri

Yıl 2026, Cilt: 42 Sayı: 1 , - , 10.03.2026

Aytülü Dırık

https://doi.org/10.65520/erciyesfen.1804225

https://izlik.org/JA67NF94ZZ

Öz

1985 yılında doğal ve kültürel miras ölçütleri bağlamında Dünya Miras Listesine dahil edilen “Göreme Milli Parkı ve Kapadokya” ülkemizin önemli miras alanlarından birisidir. Bölgede kentsel, arkeolojik, doğal, karma sit olarak tescillenmiş farklı koruma alanları bulunmasına rağmen hem Dünya Miras Alanlarında hem de tescilli sit alanlarında bütüncül ve sistemli bir koruma anlayışı henüz sağlanamamıştır. Kapadokya Dünya Miras Alanı sınırları içerisinde yer alan Karain Güvercinlikleri ve Karlık Kilisesi çalışmada odak noktası olarak seçilmiştir. Bu araştırmada, mimari anlamda detaylı olarak ele alınmamış bu iki yapının mimari özelliklerine dikkat çekmek ve bu yapıların yapısal korunma sorunlarına değinmek amaçlanmaktadır. Çalışma kapsamında saha çalışması gerçekleştirilmiş, yapıların mimari çizim, hasar durum analizi ve fotoğraf ile belgelemeleri yapılmıştır. Yapısal anlamda doğal koşullar, kaya deformasyonları, vandalizm ve kaçak kazı faaliyetleri gibi birçok korunma sorunuyla karşı karşıya olduğu tespit edilmiştir. Elde edilen bu veriler Kapadokya’da bütüncül koruma yaklaşımlarının geliştirilmesi konusunda bilimsel veri ve metodolojik altyapı sağlayarak alan yazına özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hasar Tespit , Dünya Miras Alanı , Kapadokya Kayalık Sitleri , Kaya Mimari , Yapısal Bozunmalar

Observational Damage Analysis in Rock-Carved Heritage Sites in the Cappadocia Region; Examples of Karain Dovecotes and Karlık Church

https://izlik.org/JA67NF94ZZ

Öz

Göreme National Park and the Cappadocia Region which was inscribed on the UNESCO World Heritage List in 1985 under both natural and cultural criteria is one of the most significant heritage sites in Turkey. Despite the presence of various designated conservation areas within the region classified as urban, archaeological, natural and mixed sites, a comprehensive and systematic conservation approach has yet to be fully achieved both within the World Heritage Site boundaries and the registered conservation zones. Within the boundaries of the Cappadocia World Heritage Site, Karain Pigeon Houses (Karain Güvercinlikleri) and Karlık Church (Karlık Kilisesi) have been selected as the focal points of this study. The primary aim of the research is to draw attention to the architectural characteristics of these two structures which have not been examined in detail from an architectural perspective and to address their structural conservation issues. As part of the study, fieldwork was conducted including architectural documentation, damage assessment analyses and photographic recording of the sites. The findings reveal that the structures face numerous conservation challenges including natural weathering conditions, rock deformations, vandalism and illegal excavations. The data obtained in this study provide scientific evidence and a methodological foundation for the development of holistic conservation approaches in Cappadocia, thereby offering an original contribution to the literature.

Anahtar Kelimeler

World Heritage Site , Cappadocia Rocky Sites , Rock Carved Architecture , Structural Deteriorations , Damage Assessment

Kaynakça

• Ahunbay, Z. 2019. Kültür Mirasını Koruma İlke ve Teknikleri. YEM Yayınları, İstanbul, 25-93.
• UNESCO Word Heritage Convention. https://whc.unesco.org/en/list/357 (Erişim tarihi: 06/09/2025).
• Ousterhout, R. G. 2019. Bizans Toplumunu Görünür Kılmak Kapadokya'da Sanat, Maddi Kültür ve Yerleşim. GABAM Yayınları, İstanbul, 67-173.
• Gülyaz, E. M. 2005. Kapadokya Doğa Tarih Kültür. Retma Matbaacılık, Antalya, 26s.
• Yavuz, A. T., Asatekin, G. 1998. UNESCO International Campaign to Safeguard The Historic Quarters and Monuments of Istanbul and The Site of Göreme Cappadocia. UNESCO Türkiye Milli Komisyonu Yayınları, Ankara, 10-12.
• Bilgili, B. 2014. Kapadokya Kayalık Alanları ve Kaya Oyma Kiliselerinde Koruma Sorunları. İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Mimarlık Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 35s.
• Ulusay, R., Gokceoglu, C., Topal, T., Sonmez, H., Tuncay E., Erguler, Z.A. and Kasmer, Ö. 2006. “Assessment of Environmental and Engineering Geological Problems for the Possible Re-Use of an Abandoned Rock-Hewn Settlement in Urgup (Cappadocia), Turkey”, Environmental Geology, 50 (2006), 473–494.
• Yılmazer, İ., Kale, S., Çongar, B., 1995. “The Time Factor Accelerating Deterioration in the Göreme Historical Site”, The Safeguard of the Rock-Hewn Churches of the Göreme Valley International Symposium, Nevşehir, 22-28.
• Yorulmaz, M., Ahunbay, Z. 1995. “Structural Consolidation of El Nazar Church”, The Safeguard of the Rock-Hewn Churches of the Göreme Valley International Symposium, Nevşehir, 53-57.
• Özata, Ş. 2015. Kapadokya Bölgesi Kaya Oyma Yapı Sorunları ve Çözüm Önerileri. Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 3-138.
• Özata, Ş., Arun, E. G. 2018. Damage Assessment Of Rock-Cut Ortahisar Castle in Cappadocia Region. Gazi University Journal of Science, 31(2018), 1-11.
• Somuncu, M., Yiğit, T. 2009. Göreme Milli Parkı ve Kapadokya Kayalık Sitleri Dünya Mirası Alanı’ndaki Turizmin Sürdürülebilirlik Perspektifinden Değerlendirilmesi. Ankara: V. Ulusal Coğrafya Sempozyumu, 387-402.
• Sözbilen, G. 2022. Miras Alanlarının Koruma-Kullanma Dengesinin Belirlenmesi: Kapadokya Örneği. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Turizm İşletmeciliği Anabilim Dalı Doktora Tezi. Nevşehir.
• Dikici, A. A. 2025. Korunan Alanlarda Erişilebilir Turizm Yaklaşımları: Göreme Milli Parkı ve Kapadokya Kayalık Sitleri. Akdeniz Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı. Antalya.
• De Witte, E. 1995. “Conservation of the Göreme Rock”, The Safeguard of the Rock-Hewn Churches of the Göreme Valley International Symposium, 5-10 September (1993), Nevşehir.
• Demirçivi, B. M. 2017. Göreme Milli Parkı ve Kapadokya Kayalık Bölgeleri’ne İlişkin UNESCO Raporu Değerlendirmeleri ve Öneriler. Turizm Akademik Dergisi, 4 (2017), 91-106.
• Yıldırım, Ö. C. 2019. Unesco Dünya Miras Alanlarını Tehdit Eden Riskler Üzerine Bir Araştırma: Göreme Milli Parkı ve Kapadokya Kaya Sitleri. Eskişehir Anadolu Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Mimarlık Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi. Eskişehir.
• [18] UNESCO Türkiye Millî Komisyonu. https://www.unesco.org.tr/Pages/125/122/UNESCO-D%C3%BCnya-Miras%C4%B1- (Erişim tarihi: 30/09/2025).
• Özgönül, N., Madran, E. 2005. Kültürel ve Doğal Değerlerin Korunması. TMMOB Mimarlar Odası Yayınları, Ankara, 113-180.
• UNSECO World Heritage Convention. https://whc.unesco.org/en/guidelines (Erişim tarihi: 15.08.2025).
• IUCN. https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/paps-016.pdf (Erişim tarihi: 02/08/2025).
• Tanyeli, U. Ed. 1999. Osmanlı Öncesi Anadolu. Tarihten Günümüze Anadolu'da Konut ve Yerleşme Ofset Yapımevi, İstanbul, 110-115.
• Cerasi, M. M. 2001. Osmanlı Kenti: Osmanlı İmparatorluğu'nda 18. ve 19. Yüzyıllarda Kent Uygarlığı ve Mimarisi. Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 67s.
• Strabon. Ed. 2000. Antik Anadolu Coğrafyası. Kitap XII. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları. 456s.
• Başoğlu, O., Gökkoyun, S., Sönmez, Ç., Şener, T. 2012. 2010 Yılı Nevşehir İli Miyosen Dönem Fosil Yatakları Yüzey Araştırması. 29. Araştırma Sonuçları Toplantısı, Nevşehir, 369-383.
• Türkmen, K. T. 1999. Bilinmeyen Kapadokya'dan Bir Kesit: Ürgüp. Ürün Yayınları, İstanbul, 156s.
• Sevin, V. 1998. MÖ. 1. Binyıl: Demir Çağı. ss. 170-193, Kapadokya. Ayhan Şahenk Vakfı, İstanbul, 565s.
• Umar, B. 2011. Kappadokia. İnkılap Kitabevi, İzmir, 5s.
• Tekin, O. 1998. MÖ. IV.- MS. VI. Yüzyıllar: Hellenistik Çağ ve Roma İmparatorluk Döneminde Kappadokia Krallığı. Ss. 194-225. Kapadokya. Ayhan Şahenk Vakfı, İstanbul, 565s.
• Yıldızhan, H. 2022. Nevşehir İli ve İlçeleri Demir-Roma Çağları Yüzey Araştırması 2019-2020. E. C. Keskin, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü 2019- 2020 Yılı Yüzey Araştırmaları, Ankara, 31-50.
• Kapadokya Alan Başkanlığı Arşivi. 2023. Nevşehir.
• Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü 2013. Osmanlı Yer Adları: II. Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, Ankara.
• Tapu ve Kadastro Genele Müdürlüğü. 2023, 08 11. Parsel Sorgu Uygulaması: https://www.tkgm.gov.tr/ adresinden alındı
• Sözen, M., Tanyeli, U. 1986. Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü. Remzi Kitapevi, İstanbul, 97s.
• İşcen, Y. http://www.cappadociaexplorer.com/detay.php?id=220&cid=69 (Erişim tarihi: 01.09.2025).
• Büyükmıhçı, G. 2006. 19. Yüzyıl Anadolu’sundan Günümüze Yansıyan Özgün bir Tarımsal Ticaret Yapısı: Güvercinlikler. Sosyal Bilimler Enstitü Dergisi, 2 (2006), 97-119.
• Maraşlı, S. 2019. Nevşehir'de Kapadokya Bölgesine Özgü Bir Yapı Türü Olan Kaya Oyma Güvercinliklerin Cephe Bezemeleri. Akademik Hassasiyetler, 6 (2019), 175-194.
• Nevşehir İl Afet Acil Durum Müdürlüğü Arşivi. 2025. Nevşehir.
• Jolivet Lévy, C. 1991. Les Eglises Byzantines De Cappadoce. Editions Du Centre National De La Recherche Scıentıfıque, Paris, 227s.
• Çetinkaya, H. 2011. Roma ve Bizans İmparatorluklarında Ölüm Algısı ve Mezar Türleri. MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 3 (2011), 18-38.
• Weissbrod, U. 2003. Hier Liegt der Knecht Gottes: Gräber İn Byzantinischen Kirchen Und İhr Dekor (11. Bis 15. Jahrhundert). Wiesbaden, 87s.
• Ötüken, S. Y. 1984. Kapadokya Bölgesindeki Kapalı Yunan Haçı Kiliselerde Resim Programı. Sanat Tarihi Dergisi, 3 (1984), 143-167.
• UNESCO / ICCROM / ICOMOS / IUCN. 2010. Managing Disaster Risks for World Heritage, UNESCO World Heritage Centre. http://whc.unesco.org/en/activities/630 (Erişim Tarihi. 26.08.2025).
• Eraslan, Ş. 2021. Dünya Miras Alanlarında Yönetim Planları: Türkiye Örneği. International Journal of Arts & Social Studies (ASSTUDIES) Dergisi, 4 (2021), 32-48.
• UNSECO World Heritage Convention. https://whc.unesco.org/en/periodicreporting/ (Erişim Tarihi. 05.08.2025).
• ICOMOS-ISCS. 2008. İllustrated Glossary On Stone Deterioration Patterns.
• TBMM. 2010. Kanser Hastalığı Konusunun Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu Raporu. Ankara.