Tonyukuk Yazıtında Kadın

Öz

Türk dilinin sözlü geçmişi Sümerce tabletlerdeki alıntı sözcüklere dayanırken, yazılı geçmişi Eski Türk Yazıtlarıyla başlar. Türk harfli ilk metin olan Çoyr yazıtı, Eski Türkçe döneminin başlangıcını oluşturur. Köktürk dönemi metinleri taşlara kazınmış olup metinlerde kullanılan alfabe ise Köktürk harfleri veya Orhun alfabesi olarak adlandırılır. Orhun Türkçesi, 552-744 yıllarında Köktürk Kağanlığı döneminde kullanılan yazılı ve sözlü dilin adıdır. Kağanlar ve devlet büyükleri için dikilen, kalıcı olacağına inanılan anıt taşlara “bengü taş” denmiş ve bu yazıtlar Türk tarihinin temel kaynakları hâline gelmiştir. Köktürk Yazıtları içinde en kapsamlı ve bilimsel açıdan en çok incelenenler Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtıdır. Bu metinlerde hükümdarların savaşları, siyasi başarıları, halka yönelik öğütleri, toplumun töresi, inanç sistemi ve günlük yaşamı gibi konular yer alır. Ayrıca kahramanlık, vefa ve yas temaları da önemli bir yer tutar. Bu çalışma, eski Türk toplumunda kadına verilen değeri ele almıştır. İnceleme işlemi eski Türkçe dönemi eserlerindeki kadını karşılayan pek çok sözcük, bu sözcüklerin Tonyukuk yazıtındaki kullanımı ve Kapgan Kağan’ın eşine karşı sergilemiş olduğu bir davranışı üzerinden yapılmıştır. Kırgız seferi dönüşünde On Ok ve Çinlilerin desteğini alan Türgiş Kağanlığı tehlikesine rağmen Kapgan Kağan seferi durdurmuş ve ordusunu Altaylarda bekleterek eşinin yoğ töreni için karargâhtan ayrılıp evine dönmüştür. Bu tutum, bir kağanın eşine karşı son görevini yerine getirmeyi öncelediğini ve eski Türk toplumunda sosyal yapı, töre ve kültürel değerler çerçevesinde kadına büyük ehemmiyet verildiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Orhun Yazıtları
• Tonyukuk Yazıtı
• Kapgan Kağan
• Kadın

Woman in the Tonyukuk Inscription

Öz

While the oral history of the Turkish language is based on loanwords in Sumerian tablets, its written history begins with the Old Turkic Inscriptions. The Çoyr inscription, which is the first text written with Turkic letters, marks the beginning of the Old Turkic period. The Köktürk period texts were engraved on stone, and the alphabet used in these texts is called the Köktürk letters or the Orkhon alphabet. Orkhon Turkic is the name of the written and spoken language used during the Köktürk Khaganate period between the years 552 and 744. Monumental stones erected for the Khagans and state dignitaries, which were believed to be permanent, were called ‘bengü taş’ (eternal stones) and these inscriptions have become the fundamental sources of Turkish history. The most comprehensive and scientifically studied among the Köktürk Inscriptions are the Kül Tigin, Bilge Kağan, and Tonyukuk inscriptions. These texts cover subjects such as the rulers' wars, political successes, advice to the people, the customs of the society, the belief system, and daily life. Furthermore, the themes of heroism, loyalty, and mourning also hold an important place. This study examined the value given to women in ancient Turkic society. The examination was conducted through the many words corresponding to 'woman' in Old Turkic period works, the usage of these words in the Tonyukuk inscription, and a behavior displayed by Kapgan Kağan towards his wife. Despite the threat of the Türgesh Khaganate, which had the support of the On Ok and the Chinese upon his return from the Kyrgyz expedition, Kapgan Khagan halted the expedition and, by keeping his army waiting in the Altay Mountains, left the headquarters and returned home for his wife's yoğ ceremony. This attitude demonstrates that a khagan prioritized fulfilling his final duty to his wife and reveals the great importance given to women within the framework of the social structure, traditional law and cultural values of ancient Turkic society.

Anahtar Kelimeler

• Orkhon Inscriptions
• Tonyukuk Inscription
• Kapgan Khagan
• Woman

Kaynakça

1. Acar, H. (2019). Türk kültür ve devlet geleneğinde kadın. İnsan ve İnsan Bilim Kültür Sanat ve Düşünce Dergisi, 6(21), 395–411. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/776180
2. Açıl, O. (2016). İlk Türk devletlerinde kadın algısı ve kadın hakları. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(3), 63–72. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/606430
3. Akar, A. (2005). Türk dili tarihi. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
4. Akar, A. (2020). Bilge Tonyukuk yazıtı. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
5. Alyılmaz, C. (2004). İpek yolu ve Orhun yazıtları. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 11(24), 181–192. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/32861
6. Alyılmaz, C. (2024). Bilge Tonyukuk yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Ayazlı, Ö. (2016). Eski Uygurca din dışı metinlerin karşılaştırmalı söz varlığı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Bayat, F., ve Aliyeva, M. Ç. (2008). Eski Türkçe sözlük. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
8. Berbercan, M. T. (2017). İslam öncesi Türk metinlerinde “kız” ve “kadın”. Journal of Old Turkic Studies, 1(1), 7–19. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/275681

9. Caferoğlu, A. (1993). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. İstanbul: Enderun Kitabevi.
10. Döğüş, S. (2015). Kadın alplardan Bacıyân-ı Rum’a (Anadolu Bacıları Teşkilatı): Türklerde kadının siyasi ve sosyal mevkii. Kahramanmaraş Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(1), 127–150. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/107855
11. Edib Ahmed B. M. Yükneki. (2006). Atebetü’l-Hakayık (R. R. Arat, Haz.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Ergin, M. (1991). Orhun abideleri (14. baskı). İstanbul: Boğaziçi Yayınları. Gulcalı, Z. (2015). Eski Uygurca Altun Yaruk Sudur’dan “Aç Bars” hikayesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Kaçalin, M. S. (2007). Orhon yazıtları. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 33, 390–393. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Kafesoğlu, İ. (2007). Türk Milli Kültürü (27. Baskı). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
13. Kâşgarlı Mahmud. (2013). Dîvânü Lügâti’t-Türk (B. Atalay, Çev., Cilt 1–3). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
14. Kâşgarlı Mahmud. (2020). Dîvânu Lugâti’t-Türk giriş-metin-çeviri-notlar-dizin (A. B. Ercilasun & Z. Akkoyunlu, Haz.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
15. Kaya, C. (1994). Uygurca Altun Yaruk giriş, metin ve dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Keskin, B. (2022). Eski Uygur Türkçesi hukuk belgeleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Konur, E. (2016). Orhun yazıtlarında sosyal ve siyasi mesajlar. Turuz Dil ve Etimoloji Kütüphanesi Edebi Yad ve Sanat Akademisi, 1–19. https://turkoloji.cu.edu.tr/pdf/erdem_konur_orhun_yazitlari.pdf
18. Kormuşin, İ. V. (2017). Yenisey eski Türk mezar yazıtları metinler ve incelemeler (R. Alimov, Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Küçük, S. (2003). Cinsiyet ayrımlı atasözlerinde kadın ve erkek kimliği. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 213–224. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4806422
20. Niyâzî. (2011). Nevâyî’nin sözleri ve Çağatayca tanıklar (M. S. Kaçalin, Haz.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Orkun, H. N. (1987). Eski Türk yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. Ölmez, M. (2017). Köktürkçe ve eski Uygurca dersleri. İstanbul: Kesit Yayınları.
22. Sağol Yüksekkaya, G. (2017). Remarks on the etymology of Old Turkic yutuz. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 70(4), 389-396. doi:10.1556/062.2017.70.4.1
23. Şirin, H. (2020). Eski Türk yazıtları söz varlığı incelemesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
24. Tekin, Ş. (2019). Maytrısimit: Burkancıların Mehdisi Maitreya ile buluşma (Uygurca iptidaî bir dram). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
25. Tekin, T. (2006). Eski Türk yazıtlarında yanlış yorumlanan bir kelime üzerine. Turkish Studies, 1(2), 222–235. https://turkishstudies.net/turkishstudies?mod=tammetin&makaleadi=&makaleurl=1961447097_11talattekin-erdemucar.pdf&key=13299
26. Tekin, T. (2013). Irk bitig. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
27. Tokyürek, H. (2013). Runik Türk yazıtlarında ve eski Uygur metinlerinde kadın hiyerarşisi. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, 61(1), 119–130. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/378521
28. Toparlı, R. (1993). Türk dili. Sivas: Seyran Yayınları.
29. Tuna, O. N. (2011). Sümer ve Türk dillerinin tarihî ilgisi ile Türk dilinin yaşı meselesi (2. baskı). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
30. Türk Dil Kurumu. (2011). Türkçe sözlük (Ş. H. Akalın vd., Haz., 11. baskı). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
31. Üstün, M. C. (2024). Orhun Türkçesi ile Mu’înü’l-Mürîd’in dili arasında mukayeseli bir gramer incelemesi. Söylem Filoloji Dergisi, 9(1), 381–408. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3742996
32. Yusuf Has Hacib. (2008). Kutadgu bilig (R. R. Arat, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.