Koruyucu Sağlık Hizmeti Göstergelerine Göre İstatistik Bölgelerin Çok Boyutlu Ölçekleme ve MOORA Yöntemlerine Göre Değerlendirilmesi

Abstract

Amaç: Bu araştırmanın amacı koruyucu sağlık hizmeti kapsamına göre 2020-2022 yıllarında istatistik bölgelerin konumlarını ve sağlık hizmeti performanslarına göre sıralamalarını belirlemektir. Gereç ve Yöntem: Koruyucu sağlık hizmeti göstergelerine göre istatistik bölgelerin konumları çok boyutlu ölçekleme analizi ile belirlenmiştir. Çok boyutlu ölçekleme analizinde SPSS 21 paket program kullanılmıştır. Koruyucu sağlık hizmeti göstergelerine göre istatistik bölgelerin performans skorlarına göre sıralanmasında ise MOORA oran yöntemi kullanılmıştır. Microsoft Excel programı ile MOORA oran analizi yapılmıştır. Bulgular: Birinci basamak kişi başına düşen hekime müracaat oranı 4,11 (±0,65) ile en yüksek ortalama 2022 yılında, en düşük ortalama ise 2,95 (±0,49) ile 2021 yılında gerçekleşmiştir. Aile hekimliği birim sayısı ise 2020 yılında en yüksek ortalama ile 2266,25 (±1236,6), en düşük ortalama ile 2228,08 (±1282,74) 2021 yılında gerçekleşmiştir. Kuzeydoğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu 2020 yılında 2.boyutta en az benzeyen bölgelerdir. MOORA analizi performans skorlarına göre Kuzeydoğu Anadolu bölgesi 5.sırada, Güneydoğu Anadolu bölgesi ise 11.sırada yer almıştır. Batı Marmara ve Güneydoğu Anadolu 2021 yılında 1. boyutta en az benzeyen bölgelerdir. MOORA analizi performans skorlarına göre Batı Marmara bölgesi 6.sırada, Güneydoğu Anadolu bölgesi ise 11.sırada yer almıştır. Orta Anadolu ve Güneydoğu Anadolu 2022 yılında 1.boyutta en az benzeyen bölgelerdir. MOORA analizine göre performans skorlarına göre Orta Anadolu bölgesi 3.sırada, Güneydoğu Anadolu bölgesi ise 11.sırada yer almıştır. MOORA analizine göre 2020 yılında 1.sırada yer alan bölge Doğu Karadeniz, 2021 yılında Ege, 2022 yılında ise Batı Marmara bölgeleridir. Güneydoğu Anadolu bölgesi 2020-2022 yıllarında 11. sırada yer almıştır. Sonuç ve Öneriler: İstatistik bölge düzeyinde koruyucu sağlık hizmetleri göstergelerinden izlem ve aşılanma oranlarında 2020 yılına göre 2021-2022 yıllarında artış yaşanmıştır. Gelişmiş bölge niteliğine sahip olmasına rağmen performans skorlarına göre İstanbul bölgesi 2020 ve 2022 yıllarında son sırada yer almıştır. Koruyucu sağlık hizmeti üretiminde önemli role sahip aile hekimliği sisteminin etkinliği ve bölgesel farklılıkları azaltacak düzeyde kaynakların etkin kullanımını sağlayacak sağlık politikalarına ihtiyaç vardır.

Keywords

• Aile hekimliği
• Çok Boyutlu Ölçekleme Analizi
• MOORA

Evaluation of Statistical Regions According to Preventive Health Service Indicators by Multidimensional Scaling and MOORA Methods

Abstract

Objective: This study aims to evaluate the positions of statistical regions from 2020 to 2022 based on preventive healthcare indicators and rank them by healthcare performance. Methods: Statistical regions’ positions were determined using multidimensional scaling analysis with SPSS 21 software. The MOORA ratio method was employed to rank statistical regions based on their performance scores derived from preventive health service indicators. The analysis was conducted using Microsoft Excel. Results: The highest average visits to physicians per capita in primary care was 4.11 (±0.65) in 2022, while the lowest was 2.95 (±0.49) in 2021. The number of family health centers peaked at 2266.25 (±1236.6) in 2020 and dropped to its lowest at 2228.08 (±1282.74) in 2021. The top-performing regions according to MOORA were the East Black Sea in 2020, Aegean in 2021, and West Marmara in 2022, while Southeast Anatolia consistently ranked 11th across all three years. Conclusion: There was an increase in follow-up and vaccination rates, among the indicators of preventive health services at the statistical region level, in 2021-2022 compared to 2020. Despite having the characteristics of a developed region, Istanbul ranked last in 2020 and 2022 according to performance scores.

Keywords

• Family health,
• Multidimensional Scaling Analysis
• moora method

References

1. Aker, A. A., & Gülörten, G. (2023). Türkiye’de hekimlerin COVID-19 pandemisi döneminde çalışma koşulları ve aşılanma durumlarının değerlendirilmesi. Toplum ve Hekim, 38(4),305-317.
2. Akman, M. (2014). Türkiye’de birinci basamağın gücü. Türk Aile Hek Dergisi, 18, 70-78. https://doi: 10.2399/tahd.14.00070
3. Ataş, H., & Gündüz, S. (2020). Türkiye’nin sağlık hizmetleri kapasitesinin çok boyutlu ölçekleme tekniği ile analizi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 36, 355-382. https://doi.org/10.14520/adyusbd.790074
4. Avan, M., & Şantaş, F. (2024). Aile hekimliği çalışanlarının COVID-19 pandemi sürecinde pandemik kaygı, mesleki tükenmişlik ve işten ayrılma niyetlerinin belirlenmesi. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14 (1), 133-159. https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1362530
5. Boyacı, İ. (2021). Türkiye sağlık sisteminin dönüşümü (2003-13): Sağlık hizmet bölgeleri planlaması ve şehir hastaneleri. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(40), 358-376. https://doi.org/10.46928/iticusbe.769087
6. Brauers, W. K., & Zavadskas, E. K. (2009). Robustness of the multi-objective MOORA method with a test for the facilities sector. Ukio Technologinis ir Ekonominis Vystymas, 15 (2), 352-375.https://doi.org/10.3846/1392-8619.2009.15.352-375
7. Büyüköztürk, Ş. (2017). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı. İstatistik araştırma deseni –SPSS uygulamaları ve yorum. Pegem Akademi.
8. Çağlar, A.& Keten, N. D. (2019). İllerin sağlık endeksi: Bileşik endeks yaklaşımı ile bir deneme. Duzce Medical Journal, 21(1), 42-53. https://doi.org/10.18678/dtfd.521027

9. Çınaroğlu, S. & Avcı, K. (2014). İstatistiki bölge birimlerinin sağlık göstergeleri bakımından kümelenmesi. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 17(2), 89-97.
10. Çıtak, G. & Aksoy, Ö. (2020). Aşılamada önemli bir engel: Aşı reddi. ERÜ Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 7(2), 15-20.
11. Ding, C. S. (2018). Fundamentals of applied multidimensional scaling for educational and psychological research. Springer International Publishing.
12. Donabedian A. (1992). Defining and measuring the quality of health care. In Assessing Quality Health Care: Perspectives for Clinicians, RP Wenzel (ed). Williams & Wilkins: Baltimore, MD; 41–64.
13. Duran, M. S., & Acar, M. (2020). Bir virüsün dünyaya ettikleri: COVID-19 pandemisinin makroekonomik etkileri. International Journal of Social and Economic Sciences, 10(1), 54–67.
14. Eren, H., & Ömürbek, N. (2019). Türkiye’nin sağlık göstergeleri açısından kümelenmesi ve performans analizi. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Social Sciences Institute, 11(29), 421-452. https://doi.org/10.20875/makusobed.586081
15. Esmeray, O., Öner, C., Çetin H., & Şimşek, E. E. (2021). Bir eğitim aile sağlığı merkezinin COVID-19 pandemi deneyiminin incelenmesi. Acta Med Nicomedia, 4(2), 56-63. https://doi.org/10.53446/actamednicomedia. 884834
16. Görmüş, A. (2015). Kamu sektöründe sağlıkta performans yönetiminin zorlukları: Türkiye örneği. Çalışma İlişkileri Dergisi, 6, 20-36.
17. Gözlü, M. (2021). Türkiye’deki illerin aile hekimliği hizmetleri yönünden etkinliğinin değerlendirilmesi. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 20(4), 1847-1874. https://doi.org/10.21547/jss.911583
18. Gülcü, S., & Arslan, S. (2018). Çocuklarda aşı uygulamaları: güncel bir gözden geçirme. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 8(1), 34-43
19. Gürsakal, S. (2019). Sosyal Bilimlerde SPSS Uygulamalı Çok Değişkenli İstatistik. Dora Yayınları.
20. Health Statistical Yearbook. (2022). https://dosyasb.saglik.gov.tr/Eklenti/48054/0/siy202205042024pdf.pdf
21. Işılçelik, F., & Günaltay, M. M. (2024). Türkiye’deki illerin sağlık göstergelerinin çok boyutlu ölçekleme analiziyle değerlendirilmesi. Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 25 (3), 334-346. https://doi.org/10.53443/anadoluibfd.1416128
22. İlgün, G., & Şahin, B. (2020) Investigation of factors affecting efficiency of primary healthcare in Turkey with two-stage data envelopment analysis. International Journal of Healthcare Management, 15(1), 45-51. https://doi.org/10.1080/20479700.2020.1836735
23. Karaman, E., & Kazan, H. (2015). Aile hekimliği performans değerlemesinin topsis çok kriterli karar verme yöntemleriyle belirlenmesi. Alphanumeric Journal, 3, 1–12.
24. Köse, A. (2024). Evaluation of unmet health needs in European Union Countries: 2020-2021. Archives of the Balkan Medical Union, 59(2), 188-200. https://doi.org/10.31688/ABMU.2024.59.2.06
25. Köse, A. (2022). Aile hekimliği performans sisteminin istatistiki bölge düzeyinde etkinlik analizi ile değerlendirilmesi. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, 13, 303-323. https://doi.org/10.21733/ibad.1095625
26. Özdemir, A. (2020). Türkiye’deki ibbs-1 bölgelerinin sağlık hizmeti sunum etkinliğinin veri zarflama analizi kullanılarak ölçülmesi. ADYÜ Sağlık Bilimleri Dergisi, 6(2), 231-242. doi:10.30569/adiyamansaglik.708826
27. Samanci, V.M. (2020). Birinci basamak sağlık hizmetleri ve pandemi süreci. Konuralp Medical Journal, 12(), 390-392. https://doi.org/10.18521/ktd.753605.
28. Sezgin, M. T., & Köse, A. (2024). Türkiye’de sağlık hizmetlerine ulaşılabilirlik düzeyinin değerlendirilmesi: 2015-2019. Unika Sağlık Bilimleri Dergisi, 4(2), 836-860.
29. Sümbüloğlu, K. ve Sümbüloğlu, V.(2012). Biyoistatistik. Hatipoğlu Yayınları
30. Taşlıdere, S., Varol Saraçoğlu, G. & Topçu, B. (2017). Tekirdağ’da bir ilçenin aile hekimliği performanslarının veri zarflama analiziyle değerlendirilmesi. Namık Kemal Tıp Dergisi, 5, 75-82.
31. TÜBA COVID-19 Global Pandemic Assessment Report. (2020). https://www.tuba.gov.tr/files/yayinlar/raporlar/5.%20Versiyon%20T%C3%9CBA%20COVID19%20K%C3%BCresel%20Salg%C4%B1n%20De%C4%9Ferlendirme%20Raporu%2020%20May%C4%B1s%202020.pdf
32. Uğurlu, M., Eğici, T., Yıldırım, O., Örnek, M. & Üstü, Y. (2012). Aile hekimliği uygulamasında güncel problemler ve çözüm yolları. Ankara Medical Journal, 12, 1-7.
33. Pekkaya, M., & Dökmen, G. (2019). OECD ülkeleri kamu sağlık harcamalarının ÇKKV yöntemleri ile performans değerlendirmesi. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 15(4), 923-950.
34. Yücel, U. (2016). Ülkemizde birinci basamak sağlık hizmetleri açısından ebeliğin tarihi. E-sağlık Ebelik Dergisi, 4(13), 46-52.