Kötülük (Şer) Problemi ile Başa Çıkmada Tevekkül İnancının Önemi

Yıl 2025, Sayı: 59, 1653 - 1677, 31.12.2025

Hamdullah Arvas

https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1674577

https://izlik.org/JA74NK25BZ

Öz

Amaç: Bu araştırmanın temel amacı, kötülük probleminden kaynaklanan inanç ve değer krizleriyle başa çıkmada tevekkül inancının yeri, önemi ve katkısını tespit etmektir. Çalışma, özellikle doğal afetler, savaşlar ve ahlaki kötülükler karşısında bireylerin yaşadığı anlam, güven ve değer krizlerinin teolojik ve psiko-sosyal boyutlarını ele almaktadır. Bu bağlamda kötülük problemi, yalnızca metafizik bir tutarsızlık değil; insanın varlık, benlik ve hakikatle ilişkisini zedeleyen derin bir değer krizi olarak değerlendirilmiştir. Araştırmanın önemi, kelâm, felsefe ve psikoloji disiplinlerini bütüncül bir perspektifte buluşturarak, çağdaş inanç krizlerine din temelli bir başa çıkma modeli sunmasında yatmaktadır.
Yöntem: Araştırma, nitel araştırma desenine uygun olarak yürütülmüş olup literatür taraması yöntemine dayanmaktadır. Bu kapsamda klasik ve modern kelâm eserleri, teodise literatürü, tasavvuf kaynakları ile din psikolojisi alanında yapılan güncel çalışmalar incelenmiştir. Verilerin analizinde betimsel ve kavramsal analiz teknikleri kullanılmış; tevekkül, tedbir ve teodise kavramları arasındaki ilişkiler disiplinlerarası bir yaklaşımla değerlendirilmiştir.
Bulgular: Araştırma bulguları, mevcut teodise yaklaşımlarının teorik düzeyde güçlü açıklamalar sunmasına rağmen, bireylerin yaşadığı somut acı, kayıp ve travmalar karşısında yeterli bir psikolojik ve varoluşsal karşılık üretemediğini göstermektedir. Buna karşılık tevekkül inancının, insanın bilişsel, duygusal ve davranışsal boyutlarına hitap eden bütüncül bir başa çıkma mekanizması sunduğu tespit edilmiştir. Tevekkül, bireye hem metafizik bir anlam çerçevesi kazandırmakta hem de sabır, umut ve dayanıklılık gibi psiko-sosyal kaynakları güçlendirmektedir.
Sonuç: Netice itibariyle bu çalışma, tevekkül inancının kötülük problemiyle başa çıkmada yalnızca pasif bir kabulleniş değil; anlam kurucu, dengeleyici ve dönüştürücü bir inşa dili sunduğunu ortaya koymaktadır. Tevekkül, tedbir ve teodise ilişkisini psiko-sosyal bir perspektifle ele alması bakımından çalışma özgün bir katkı sunmaktadır. Araştırma, günümüz inanç ve değer krizleri bağlamında dinî başa çıkma modellerinin yeniden düşünülmesi gerektiğini göstermekte; ileride yapılacak ampirik ve disiplinlerarası çalışmalar için teorik bir zemin önermektedir.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Teodise , Kötülük (Şer) Problemi , İlahi Adalet , Tevekkül , Dini Başa Çıkma

The Significance of the Belief in Tawakkul in Coping with the Problem of Evil

https://izlik.org/JA74NK25BZ

Öz

Purpose: The primary aim of this study is to identify the role, significance, and contribution of the belief in tawakkul (reliance in God) in coping with faith and value crises arising from the problem of evil. The study examines the theological and psycho-social dimensions of the crises of meaning, trust, and values experienced by individuals in the face of natural disasters, wars, and moral evils. In this context, the problem of evil is not treated merely as a metaphysical inconsistency but as a profound value crisis that undermines the human relationship with existence, the self, and truth. The importance of the study lies in its integration of theology (kalām), philosophy, and psychology within a holistic framework, offering a religion-based coping model for contemporary faith crises.
Method: This study was conducted in accordance with a qualitative research design and is based on the literature review method. Classical and modern works of kalām, theodicy literature, Sufi sources, and contemporary studies in the psychology of religion were examined. The data were analyzed using descriptive and conceptual analysis techniques, and the relationships between the concepts of tawakkul, precaution (tadbīr), and theodicy (ta‘dīl) were evaluated through an interdisciplinary approach.
Findings: The findings indicate that although existing theodicy approaches provide strong explanations at the theoretical level, they fail to offer sufficient psychological and existential responses to the concrete experiences of pain, loss, and trauma faced by individuals. In contrast, the belief in tawakkul offers a holistic coping mechanism that addresses the cognitive, emotional, and behavioral dimensions of human experience. Tawakkul provides individuals with a metaphysical framework of meaning while strengthening psycho-social resources such as patience, hope, and resilience.
Conclusion: In conclusion, this study demonstrates that tawakkul is not merely a passive form of resignation in coping with the problem of evil but rather offers a meaning-constructive, balancing, and transformative framework. By addressing the relationship between tawakkul, precaution (tadbīr), and theodicy (ta‘dīl) from a psycho-social perspective, the study makes an original contribution to the field. It further suggests that religion-based coping models should be reconsidered in the context of contemporary faith and value crises and proposes a theoretical foundation for future experimental and interdisciplinary research.

Anahtar Kelimeler

Kalām (Islamic Theology) , Theodicy , The Problem of Evil , Divine Justice , Tawakkul (Trust in God) , Religious Coping

Kaynakça

• Akarsu, Bedia. Ahlak Öğretileri: Mutluluk Ahlakı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1982.
• Akto, Akif. “Allah-İnsan Arasında Ontolojik, Epistemolojik ve Varoluşsal Bir İlişki Biçimi: Tevekkül”. Şarkiyat 8/2 (2016), 878–902.
• Aristotle. Complete Works: Digital Edition, ed. Jonathan Barnes. New Jersey: Princeton University Press, 1995.
• Aristotle. The Complete Works of Aristotle. Ed. Jonathan Barnes. 2 Cilt. New Jersey: Princeton University Press, 1995.
• Arvas, Hamdullah. “Bir Teodise (Ta’dîl) Anlayışı Olarak Kelâm’da Bütüncül Teolojik Perspektif”. İslâmi Araştırmalar 33/3 (2022), 934–951.
• Az, Mehmet Ata. Kavram Atlası: Felsefe-II. ed. Bülent Akot. Ankara: Gazi Kitabevi, 2020.
• Az, Mehmet Ata, İlahi Sıfatların Mahiyeti ve Gerçekliği Meselesi”. Din Felsefesi Dersleri. İstanbul: İz Yayıncılık, 2021.
• Bâkıllânî, Ebû Bekir. Temhîdü’l-evâʾil ve telhîsü’d-delâil. thk. İmaduddin Ahmed Haydar. Beyrut: Müesseti’l-Kütüb, 1987.
• Benson, Herbert – Stark, Marg. Timeless Healing: The Power and Biology of Belief. New York: Scribner, 1997.
• Berger, Peter L. The Social Construction of Reality: A Treatise in the Sociology of Knowledge. Garden City: Anchor Books, 1966.
• Çağrıcı, Mustafa. “Tevekkül”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/ 3–4. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Çelebi, İlyas. “Hüsûn Kübûh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/59–63. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
• Çetin, Rabiye. “Kur’ân-ı Kerim Bağlamında Kader-İmtihan İlişkisi”. ITOBİAD 5/4 (2016), 797–815.
• Çınar, Mehmet. “Dindarlığın Psikolojik İyi Oluş Üzerine Etkisi: Meta-Analitik Bir Çalışma”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/2 (2021), 583–596.
• Dilman, İlham. “Mutluluk Nedir?” Felsefe Tartışmaları 7 (1990), 81–91.
• Doğan, Gülden – Cengil, Muammer. “Öznel Dindarlık, Tevekkül ve Stres”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26/26 (2024), 15–42.
• Erözkan, Atılgan. “Öfke ile Başa Çıkma: Bilişsel Davranışçı Terapilere Dayalı Bir Program”. Milli Eğitim 171 (2006), 55–66.
• Eş’arî, Ebü’l-Hasen. el-Makâlâtü’l-islâmiyyîn ve ihtilâfü’l-musallîn, thk. Helmut Ritter. Wiesbaden: Franz Steiner, 1963.
• Frankl, Victor E. İnsanın Anlam Arayışı. Çev. Selçuk Budak. İstanbul: Okuyan Us Yayıncılık, 2022.
• Fuster, Joaquin. The Prefrontal Cortex. New York: Elsevier, 2008.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid. İhyâ’ü ulûmiddin. İstanbul: Bedir Yayınevi, tsz.
• Scholem, Gershom. Kabbalah. New York: Dorset Press, 1974.
• Scholem, Gershom. Major Trends in Jewish Mysticism. New York: Schocken Books, 1946.
• Gökcan, Mansur. “Tasavvufta Tevekkül Anlayışı”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/1 (2018), 131–165.
• Grim, Patrick. “Impossibility Arguments”. The Cambridge Companion of Atheism, ed. Michael Martin, 200–208. New York: Cambridge University Press, 2007.
• Hemşinli, Hakan – Kaplan, Yunus. İslâm Düşüncesinde Kötülük Sorunu ve Teodise 1. İstanbul: Fecr Yayınları, 2021.
• Hick, John. Evil and the God of Love. New York: Palgrave Macmillan, 2010.
• Hume, David. Din Üstüne. Çev. Mete Tunçay. İstanbul: İmge Kitabevi, 1995.
• Hume, David. İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme. Çev. Ergün Baylan. İstanbul: BilgeSu Yayınları, 2009.
• İbn Arabî. Füsûsu’l-Hikem. Çev. Ahmed Avni Konuk. İstanbul: TYEKB Yayınları, 2002.
• İbn Miskeveyh. Ahlakı Olgunlaştırma. Çev. Abdulkadir Şener vd. Ankara: yy., 1983.
• İbn Miskeveyh. el-Favzû’l-Asğar. Çev. Emrah Alagaş vd. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2020.
• İbn Sînâ. Metafizik. Çev. Ekrem Demirli vd. İstanbul: Litera Yayınları, 2004.
• İkbal, Muhammed. Dini Düşüncenin Yeniden Teşekkülü. Çev. Sofi Huri. İstanbul: Araf Yayınları, 1999.
• İsfahânî, Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân, thk. Savfân Adnan Davudî. Beyrut: Dârü’l-Kâlem, 1412.
• Işıklı, Sevgi – Ercan, Salim. Dijital Çağın Ruhsal Danışmanları. İstanbul: İskenderiye Yayınları, 2020.
• İzzetbegoviç, Aliya. Doğu ve Batı Arasında İslâm. Çev. Salih Şaban. İstanbul: İz Yayıncılık, 2016.
• Kâdî Abdülcabbâr. Muğnî fi ebvâbî’t-tevhîd ve’l-adl, thk. M. Ali Neccar vd. Kahire: Darü’l-Masri, 1958.
• Kâdî Abdülcebbâr. el-Münye ve’l-Emel. Nşr. Sâmî en-Neşşâr. İskenderiye: Dâru’l-Matbûʿâti’l-Câmiʿiye, 1972.
• Kandemir, Fatih. “Tevekkülün Fonksiyonelliği Üzerine”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26 (2022), 121–134. https://doi.org/10.18505/cuid.1073180
• Karataş, Kasım – Baloğlu, Mustafa. “Tevekkülün Psikolojik Yansımaları”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/1 (2019), 110–118.
• Karslı, Necmi – Yanar, Özlem. “Genç ve Yetişkinlerde Psikolojik Esneklik ve Dindarlık”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 57 (2024), 1–22. https://doi.org/10.17120/omuifd.1546704
• Koenig, Harold G. Faith and Mental Health. West Conshohocken: Templeton Foundation Press, 2005.
• Leibniz, Gottfried Wilhelm. Theodicee. Çev. Levent Özşar. İstanbul: Biblos Yayınları, 2009.
• Mackie, J. L. “Evil and Omnipotence”. Mind 64/254 (1955), 200–212.
• Malcolm, Lois. “Theodicy”. İçinde The Cambridge Dictionary of Christian Theology, ed. Ian A. McFarland. New York: Cambridge University Press, 2011.
• Maraz, Hüseyin. “Mu‘tezile’de Allah’ı Bilme Sorumluluğu”. Eskiyeni 54 (2024), 1357–1390. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1468440
• Marchand, William R. “Neural Mechanisms of Mindfulness and Meditation”. World Journal of Radiology 6/7 (2014), 471–479.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed. Kitâbü’t-Tevhîd. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2002.
• McCulloch, Kathleen – Parks-Stamm, Elizabeth. “Reaching Resolution”. Psychology of Religion and Spirituality 12 (2018).
• Muhâsibî, Ebû Abdillâh el-Hâris. Er-Riâye li hukûki’llâh, thk. Abdulkadir Ahmed Ata. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, tsz.
• Muramoto, Osamu. “The Role of the Medial Prefrontal Cortex”. Medical Hypotheses 62/4 (2004), 479–485.
• Önal, Recep. “Sünnî Teolojinin Belâ ve Musibet Anlayışı”. Bilimname 49 (2023), 481–505.
• Özdemir, Metin. İslâm Düşüncesinde Kötülük Problemi. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2014.
• Özdemir, Metin. “İlahi Takdir Açısından Kötülük”. Eskiyeni 19 (2010), 7–17.
• Pargament, Kenneth I. The Psychology of Religion and Coping. New York: Guilford Press, 1997.
• Plantinga, Alvin. God, Freedom, and Evil. Michigan: Eerdmans, 1977.
• Plato. Devlet. Çev. Sabahattin Eyüboğlu – Azra Erhat. İstanbul: Can Yayınları, 2005.
• Saint Augustine. The Confessions. San Diego: ICON Group International, 2005.
• Sarıkaya, Berat – Şeren, Zeynep. “Sabır ve Tevekkül Kavramları”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/12 (2017), 68–88.
• Saruhan, Müfit Selim. “Tanrı ve Ahlâk”. Eskiyeni 31 (2015), 7–24.
• Seligman, Martin. Learned Optimism. New York: Vintage, 1991.
• Seybold, K. S. – Hill, P. C. “Religion and Mental Health”. Current Directions in Psychological Science 10/1 (2001), 21–24.
• Spinoza, Benedictus. Etika. Çev. Hilmi Ziya Ülken. Ankara: Dost Kitabevi, 2014.
• Şahin, Meryem – Hökelekli, Hayati. “Tevekkül Psikolojisi”. International Journal of Social Inquiry 12/2 (2019), 801–836.
• Şahin, Meryem. “Tevekkül Yönelimi Ölçeği”. Değerler Eğitimi Dergisi 18/40 (2020), 349.
• Şaybak, Mehmet Sabır. İslam Felsefesinde Tanrı Kanıtlamaları. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
• Tedeschi, R. G. – Calhoun, L. G. “Posttraumatic Growth”. Psychological Inquiry 15/1 (2004), 1–18.
• Tillich, Paul. Systematic Theology. Chicago: University of Chicago Press, 1957.
• Ünverdi, Mustafa. “Kadere İman–Tevekkül İlişkisi”. Kader 18 (2020), 177–209.
• Weber, Max. Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Doğuşu. Çev. Milay Köktürk. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2002.
• Yalçın, Abdullah. Tevekkül. İstanbul: Semere Yayınları, 2008.
• Yalur, Emine vd. “Ockham Usturası Felsefesi”. Academic Social Resources 7/35 (2022), 290–298.