Cultural Adventure of the Sacrifice Phenomenon: A Theoretical and Functional Framework

Öz

The phenomena arising from humanity’s need to communicate with superior powers constitute a significant focus of cultural, religious, and folkloric studies. Sacrifice, one of the oldest forms of communication with the sacred, shaped by the belief systems and cultural norms of societies, is also a key subject. Throughout human history, various types of sacrifices -human, animal, bloody, and bloodless- have played a central role in shaping the cultural evolution of sacrifice. The functions of sacrifice, as basic determinants of its role in human history and culture, are a noteworthy subject for many disciplines, including cultural studies. This study, addressing the need for comprehensive theoretical research on the manifestations and functions of sacrifice in cultural history, evaluates its primary functions by focusing on the origins and types of sacrifice. I first assess the main features of sacrifice as a means of communication with the sacred, then explore its theoretical framework as developed in various studies and theories. I focus on the primary functions of sacrifice from an anthropological and psychosociocultural perspective. The functions are categorized under detailed subheadings and analyzed with examples. This study aims to create a comprehensive theoretical and functional framework for understanding the cultural role of sacrifice by examining its primary functions and historical manifestations.

Anahtar Kelimeler

• sacrifice
• theoretical and functional framework
• cltural adventure

Kurban Olgusunun Kültürel Serüveni: Kuramsal ve İşlevsel Bir Çerçeve

Öz

İnsanın kendinden üstün güçlerle iletişim içinde bulunma ihtiyacı sonucunda ortaya çıkan olguların kültürün, inanışın ve folklorun başlıca çalışma konuları içinde önemli bir tutarı oluşturduğu bilinmektedir. Kutsalla iletişimin en arkaik araçlarından biri olarak beliren, toplumların inanış sistemlerine ve kültürel kabullerine göre biçimlenen kurban olgusu da bu kapsamdaki başlıca çalışma konularından biridir. İnsanlık ve kültür tarihinde insan kurbanından hayvan kurbanına, kanlı kurbanlardan kansız kurbanlara pek çok kurban türüyle bunların taşıdığı çok çeşitli işlevler kurbanın kültürel serüvenini biçimlendiren ana unsurlar olmuştur. İnsanlık ve kültür tarihindeki konumunun başat belirleyicileri olarak kurbanın işlevleri pek çok disiplin için olduğu gibi kültür odaklı çalışma disiplinleri için de dikkat çekici bir konudur. Kurbanın kültür tarihindeki görünümleri ve işlevleri konusunda kapsayıcı kuramsal çalışmalara ihtiyaç duyulduğu dikkatinden hareketle hazırladığım bu çalışmada, kurbanın kültürel serüvenini kuramsal ve işlevsel bir çerçevede ele aldım. Kurbanın ve kurban türlerinin ortaya çıkış süreçleri odağında kurbanın başlıca işlevlerini, kurbanla ilgili elde edilen bilimsel bulgular kapsamında oluşan yazılı kaynaklar bağlamında inceledim. Çalışmada ilk olarak, kutsalla iletişim aracı olarak kurbanın kültürel serüveninin ana hatları hakkında genel bir değerlendirme yaptım. Ardından, kurbanla ilgili gerçekleştirilen çalışmalar ve kurban teorileri örnekleminde kurbanın kuramsal çerçevesinin ana hatları üzerinde durdum. Çalışmanın devamında, kurbanın antropolojik ve psikososyokültürel açıdan yerine getirdiği başlıca işlevlere odaklandım. Kurbanın işlevlerini kapsayıcı alt başlıklar altında sınıflandırarak bu işlevleri örneklerle değerlendirdim. Böylece, çalışma aracılığıyla, kurbanın kültürel serüveninin ana hatlarını, kurbanın temel işlevleri bağlamında inceleyerek kurbanın kültürel tarih içindeki görünümleri hakkında kuramsal ve işlevsel bir çerçeve oluşturmaya çalıştım.

Anahtar Kelimeler

• kurban
• teorik ve işlevsel çerçeve
• kültürel serüven

Kaynakça

1. Adams, R. J. (1968). A functional approach to introductory folklore. Folklore Forum, 1(2), 10-12.
2. Akçay, T. (2021). Arkeolojik veriler ışığında Antik Çağ’da kurban ritüeli. Selenge.
3. Akkuş Mutlu, S. (2014). Eski Mezopotamya’da tanrılara sunulan kurbanlar. Tarih Okulu Dergisi, 7(17): 1-17. https://doi.org/10.14225/Joh415
4. Akgün, E. (2007). Şamanist Türk halklarında kurban sungusu ve kendisine kurban sunulan varlıklar.
5. Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(2), 139-153. https://dergipark.org.tr/tr/pub/bujss/ issue/3857/51565
6. Aldrete, G. S. (2014). Hammers, axes, bulls, and blood: some practical aspects of Roman animal sacrifice. The Journal of Roman Studies, 104, 28-50. https://doi.org/10.1017/S0075435814000033
7. Anawalt, P. (1982). Understanding Aztec human sacrifice. Archaeology, 35(5), 38-45.
8. Armutak, A. (2004). Eskiçağ uygarlıklarında kurban edilen hayvanlar üzerine bir inceleme. İstanbul Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 30(2), 169-180. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuvfd/ issue/18547/195798

9. Ashby, A. (1988). Sacrifice. Its nature and purpose. SCM.
10. Aslan, N. (2006). Iduk geleneğinin Anadolu’da yaşatılan bir şekli (Etyemez Köyü hak salımı âdeti). Türklük Bilimi Araştırmaları, XIX, 245-256.
11. Aydın, A. (2005). Yahudilikte kurban fenomeni. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi] Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. Aydoğan, D. (2022). Kurban teorileri ve psikanalitik bakış açısı bağlamında sözleşmenin kuruluşu: Yorgos Lanthimos ve Kutsal Geyiğin Ölümü. SineFilozofi, 7(14), 215-235. https://doi.org/10.31122/ sinefilozofi.1089526
13. Bascom, W. R. (1953). Folklore and anthropology. The Journal of American Folklore, 66(262), 283- 290. https://doi.org/10.2307/536722
14. Bascom, W. R. (1954). Four function of folklore. The Journal of American Folklore, 67(266), 333-349. https://doi.org/10.2307/536411
15. Bascom, W. R. (1983). Malinowski’s contributions to the study of folklore. Folklore, 94(2), 163-172. https://doi.org/10.1080/0015587X.1983.9716274
16. Batmaz, A. (2013). Urartu dininde kurban kavramı ve kurban uygulamaları. Türk Tarih Kurumu Belleten, 77(280), 801-832. https://doi.org/10.37879/belleten.2013.801
17. Beattie, J. H. M. (1980). On understanding sacrifice. in M. F. C. Bourdillon and M. Fortes (Eds.). Sacrifice (pp. 29-44). Academic Press.
18. Bekki, S. (1996). Türk mitolojisinde kurban. Akademik Araştırmalar, 3, 16-27.
19. Boal, B. M. (1997). Human sacrifice and religious change: The Kondhs. InterIndia Publications.
20. Bogatyrev, P. (1971). The functions of folk costume in Moravian Slovakia. The Hague: Mouton.
21. Bourdillon, M. F. C. and Fortes, M. (1980, Eds.) Sacrifice. Academic Press.
22. Bowie, A. M. (1995). Forms and functions. A. Powell, (Ed.). The Greek World (pp. 463-482) Routledge.
23. Bremmed, J. N. (2007, ed.). The strange world of human sacrifice. Peeters.
24. Burkert, W. (1983). Homo necans. The anthropology of Ancient Greek sacrificial ritual and myth (P. Bing, Trans.) University Of California Press.
25. Burkert, W. (1987). The problem of ritual killing. in R. Hamerton-Kelly (Ed.), Violent Origins: Walter Burkert, René Girard, and Jonathan Z. Smith on Ritual Killing and Cultural Formation (pp. 149- 176). Stanford University Press. https://doi.org/10.1515/9780804766265-006
26. Carbon, J. M. (2013). Ritual problems: offering and sacrificing. Kernos, 26, 381-388. https://doi. org/10.4000/kernos.2139
27. Carbon, J. M.and Ekroth, G. (2024) From snout to tail. Exploring the Greek sacrificial animal from the literary, epigraphical, iconographical, archaeological, and zooarchaeological evidence. Swedish Institute at Athens. https://doi.org/10.30549/actaath-4-60
28. Carrasco, D. (2013). Sacrifice/human sacrifice in religious traditions. in Michael Jerryson, Mark Juergensmeyer, and Margo Kitts (eds.). The Oxford Handbook of Religion and Violence (pp. 209- 225). Oxford Academic. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199759996.013.0011
29. Carter, J. (2003, ed.). Understanding religious sacrifice: A reader. Continuum.
30. Çalış Minkan, F. (2020). Çağdaş kent kurgusunda geleneksel ritüel: Kurban. Grafiker.
31. Çetin, Ö. (2008). Kurban ile ilgili inanç ve tutumlar [Yayımlanmamış Doktora Tezi] Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
32. Çetin, Ö. (2009). Kurban teorileri. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9(1), 189-221. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/46997
33. Çıblak, N. (2005). Mersin’de inanç merkezlerine bağlı kurban törenlerine bağlı kurban törenleri. Türklük Bilimi Araştırmaları, XVII, 155-176. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tubar/issue/16958/177070
34. Çolak, F. (2006). İnsan kurban etme konulu bir Kıbrıs Türk efsanesi hakkında karşılaştırmalı bir araştırma. Türklük Bilimi Araştırmaları, 19, 293-306. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tubar/issue/16960/177103
35. Davies, N. (1981). Human sacrifice: in history and today. William Morrow & Co. Derin, Ö. (2023). Göbeklitepe’ye dair felsefi bir okuma: evrenin gözü ve kadın olarak Khôra. FLSF (Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi), 35, 237-259. https://doi.org/10.53844/flsf.1200494
36. Eberhart, C. A. (2011). Ritual and metaphor: sacrifice in the Bible. Society of Biblical Literature.
37. Ekroth, G. (2002). The sacrificial rituals of Greek hero-cults in the archaic to the Early Hellenistic Period (1‑). Presses universitaires de Liège. https://doi.org/10.4000/books.pulg.490
38. Ekroth, G. (2007). The importance of sacrifice: new approaches to old methods. Kernos, 20, 387-399. https://doi.org/10.4000/kernos.204
39. Eliade, M. (2009). Dinler tarihine giriş. (L. A. Özcan, Çev.) Kabalcı.
40. Erginer, G. (1997). Kurban. Kurbanın kökenleri ve Anadolu’da kanlı kurban ritüelleri. Yapı Kredi.
41. Ersal, M. (2011). Alevi inanç sistemindeki ritüellik özel terimler: musahiplik. Turkish Studies, 6(1), 1058-1083.
42. Faraone, C. A. (2012). Greek and Roman animal sacrifice: Ancient victims, modern observers. Cambridge University Press.
43. Finsterbusch, K.-Lange, A. (2007) Human sacrifice in Jewish and Christian tradition. Brill.
44. Gencer, T. (2015). Arkeolojik bulgular ışığında, Anadolu ve Mezopotamya coğrafyasında, semavi dinler öncesinde sağlık bağlamında adak olarak verilen kurban inancı [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi] İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
45. Girard, R. (2003). Şiddet ve kutsal. (N. Alpay, Çev.) Kanat Kitap.
46. Glassie, H. (1973). Structure and function, folklore and the artifact. Semiotica, 7(4), 313-351.
47. Göğebakan, Y. (2016). Semavi ve pagan dinlerde ortak özellik olarak kurbanın resim sanatı içerisindeki yeri (Hz. İsmail/Hz. İshak’ın kurbanı ve İphigeneai’nın kurbanı). Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 36, 58-89.
48. Graulich, M. (2000). Aztec human sacrifice as expiation. History of Religions, 39, 352-371. https:// www.jstor.org/stable/3176544
49. Green, A. R. W. (1975). The role of human sacrifice in the ancient Near East. Scholars Press for the American Schools of Oriental Research.
50. Güç, Ahmet (2002). Kurban. TDVİA, C. XXVI (ss. 433-435). Türkiye Diyanet Vakfı.
51. Gündem, C. Y. (2020). Eskişehir Küllüoba’da İlk Tunç Çağ III’den Orta Tunç’a geçiş evresine ait iki adak çukuru. TÜBA-AR Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi, 27, 81-95. https://doi. org/10.22520/tubaar2020.27.005
52. Gündüz, Ş. (2008). Dinlerde tanrıya yakınlaşma aracı olarak kurban. Uluslararası Kurban Sempozyumu Bildirileri (ss. 65-74), Bayrampaşa Belediyesi.
53. Hayta, G. (2021). Kutsaldan kurbana: Cer Ocağı Alevilerinde kurban ritüeli [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi] İstanbul Teknik Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
54. Heesterman, J. C. (1993). The broken world of sacrifice: An essay in Ancient Indian ritual. University of Chicago Press.
55. Heyman, G. P. (2007). The power of sacrifices: Roman and Christian discourses in conflict. Catholic University of America.
56. Hubert, H. and Mauss, M. (1964). Sacrifice: its nature and function. (W. D. Halls, Trans.) Cohen & West.
57. Hughes, D. D. (1991). Human sacrifice in Ancient Greece. Routledge.
58. James, E. O. (1933). Origins of sacrifice: a study in comparative religion. John Murray.
59. James, E. O. (1920). Sacrifice. J. Hastings (ed.). Encyclopedia of religion and ethics, C. XI (pp. 1-7). Bloomsbury T&T Clark.
60. Janowitz, N. (2011). Inventing the scapegoat: theories of sacrifice and ritual. Journal of Ritual Studies, 25(1), 15-24. https://www.jstor.org/stable/44368872
61. Jones, R. A. (1981). Robertson Smith, Durkheim, and sacrifice: an historical context for the elementary forms of the religious life. Journal of the History of the Behavioural Sciences, 17, 184-205. https:// doi.org/10.1002/1520-6696(198104)17:2<184::AID-JHBS2300170205>3.0.CO;2-J
62. Kaval, Y. ve Taş, S. (2019). Niyaz: Tunceli’de kansız bir kurban geleneği. Journal of Turkish Studies, 14(7), 3789-3798. http://dx.doi.org/10.29228/TurkishStudies.39832
63. Keskin, A. (2024). Kurban olgusunun terminolojik çerçevesi, tanımı ve tasnifi. Avrasya Terim Dergisi, 12(2), 47-52. https://doi.org/10.31451/ejatd.1517570
64. Kıyak, A. (2021). Kutsal ve kutsalla iletişimin bir unsuru olarak kurban (Sinemilli Aleviler örneğinde) Erciyes Akademi, Prof. Dr. Harun Güngör Anısına Özel Sayı, 577-596. https://dergipark.org.tr/tr/ pub/erciyesakademi/issue/64717/986222
65. Kitts, M. (2022). Sacrifice. Themes, theories, and controversies. Elements in religion and violence. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781108997041
66. Kiyat, A. (2024). Kırgız kültüründe kanlı ve kansız kurban geleneği: tülöö. Millî Folklor, 143, 53-64, https://doi.org/10.58242/millifolklor.1306707
67. Koçak, A. (2016). Mitlerle varoluş yolculuğu. Alfa.
68. Korucu Yağız, F. (2019). Bizans tasvir sanatında kurban sahneleri [Yayımlanmamış Doktora Tezi] Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
69. Köksal, H. (1985). Eski Türk toplumunda kutsal değerler ve “kurban” kavramı. Türk halk edebiyatı ve folklorunda yeni görüşler. (Feyzi Halıcı, Haz.). Konya Kültür ve Turizm Derneği, 519- 531.
70. Köse, S. (2017). Alevilikte kurban ritüeline yapısal-işlevsel yaklaşım. Alevilik–Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, 15, 149-172. https://doi.org/10.24082/abked.2017.15.007
71. Köse, S. (2019). Alevi inanç sisteminde kurban ritüeli. İstanbul: Kesit.
72. Küçükbezci, H. G. (2019). Hitit inancında farklı kurban ve sunu türleri. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 41, 139-147. https://dergipark.org.tr/tr/pub/susbed/issue/61822/924988
73. Law, R. (1985). Human sacrifice in pre-colonial West Africa. African Affairs, 84(334), 53-87. https:// www.jstor.org/stable/722523
74. Levenson, J. D. (1993). The death and resurrection of the beloved son: The transformation of child sacrifice in Judaism and Christianity. Yale University Press.
75. Malinowski, B. (1935). Coral Gardens and their magic 2. A study of the methods of tilling the soil and of agricultural rites in the Trobriand Islands (Volume Two) The Language of Magic and Gardening. George Allen & Unwin.
76. Malinowski, B. (1965). Coral Gardens and their magic. A study of the methods of tilling the soil and of agricultural rites in the Trobriand Islands (Volume One). Indiana University Press (Second Edition). Malinowski, B. (1992). Bilimsel bir kültür teorisi. (S. Özkal, Çev.) Kabalcı.
77. Mayblin, M.-Course, M. (2013). The other side of sacrifice: introduction. Ethnos, 79(3), 307-319. https://doi.org/10.1080/00141844.2013.841720
78. Mendoza, R. G. and Hansen, L. (2024). Ritual human sacrifice in Mesoamerica. Springer Cham. https:// doi.org/10.1007/978-3-031-36600-0
79. Mizruchi, S. L. (1998). The science of sacrifice: American literature and modern social theory. Princeton University Press.
80. Obbink, D. (1993). 3. Dionysus poured out: ancient and modern theories of sacrifice and cultural formation. in T. Carpenter and C. Faraone (Eds.) Masks of Dionysus (pp. 65-86) Cornell University Press.
81. Ocak, A. Y. (1989). Türk folklorunda kesik baş (tarih-folklor ilişkisinden bir kesit) Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
82. Oring, E. (1976). Three functions of folklore: traditional functionalism as explanation in folkloristics. The Journal of American Folklore, 89(351), 67-80. https://doi.org/10.2307/539547
83. Önal, M. N. ve Daşdemir, C. (2022). İnsandan hayvana kurban ritüelinin değişim ve dönüşümü: Manas Destanı örneği. Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi, 2(3), 133-148. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ bitigefd/issue/70352/1104865
84. Örgel, S. (2022). Kurbanın gerekliliği: sanatta tekrarlanan kurban sembolizmi ve metaforlarının tematik bir analizi”. İDİL, 100, 1736-1749. 10.7816/idil-11-100-04
85. Özkan, A. R. (2023). Dinlerde kurban kültü. Akçağ.
86. Padel, F. (2000). The sacrifice of human being: British rule and the Konds of Orissa. Oxford University Press.
87. Palaver, W.-Borrud, G. (2010). Violence and religion: Walter Burkert ana René Girard in comparison. Contagion: Journal of Violence, Mimesis, and Culture, 17, 121–137. https://www.jstor.org/ stable/41925320
88. Parıltı, U.- Yücel, Ç. (2019). Anadolu prehistoryasında insan kurbanı ve mitolojik hikayelere yansıması. İ. O. Akkın-vd. (Eds.). Uluslararası Mitoloji Sempozyumu (2-5 May 2019, Ardahan) Bildirileri (ss. 920-938).
89. Pizzato, M. (2005). Theatres of human sacrifice: from ancient ritual to screen violence. State University of New York Press.
90. Ptacek, M. (2015). Durkheim’s two theories of sacrifice: ritual, social change and les formes élémentaires de la vie religieuse. Durkheimian Studies, 21(1), 75-95. https://doi.org/10.3167/ds.2015.210104
91. Recht, L. (2018). Human sacrifice: archaeological perspectives from around the world. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781108610322
92. Reyhan, E. (2009). The Missing God Telipinu Myth: a chapter from the Ancient Anatolian mythology. Tarih Araştırmaları Dergisi, 28(45), 85-106. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000420
93. Reyhan, E. (2016). Hitit arşivlerinde Kizzuwatna kökenli “Tanrıları Çağırma Ritüelleri”. Tarih Araştırmaları Dergisi, 35(60), 1-38. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000640 Rives, J. (1995). Human sacrifice among Pagans and Christians. Journal of Roman Studies, 85, 65-85. https://doi.org/10.2307/301058
94. Savaş, H. (2018). “Basat’ın Tepegöz’ü Öldürdüğü Boy”da ritüel bir insan kurbanı var mıdır? TÜRÜK Uluslararası Dil Edebiyat ve Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi, 1(12), 352-363.
95. Schwartz, G. M. (2017). The archaeological study of sacrifice. Annual Review of Anthropology, 46, 223-240. https://doi.org/10.1146/annurev-anthro-102116-041434
96. Schwartz, G. M.- Porter, A. M. (2012, Eds.) Sacred killing: The archaeology of sacrifice in the Ancient Near East. Eisenbrauns.
97. Sevinç Erbaşı, F. (2023). Alaca Höyük’te Hitit bayramları ve kurban uygulamaları. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 11(35), 822-845. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1285870
98. Sevinç, F. (2007). Hititlerde ölülere ve yeraltı tanrılarına sunulan kurbanlar [Yayımlanmamış Doktora Tezi] Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
99. Shilling, C.-Mellor, P. A. (2013). “Making things sacred”: Re-theorizing the nature and function of sacrifice in modernity. Journal of Classical Sociology, 13(3), 319-337. https://doi. org/10.1177/1468795X13480643
100. Simpson, J. (1967). Some Scandinavian sacrifices. Folklore, 78, 190-202. https://www.jstor.org/ stable/1258184
101. Thomassen, E. (2004) Sacrifice: Ritual murder or dinner party? Selected papers and discussions from the Tenth Anniversary Symposion of the Norwegian Institute at Athens (pp. 275-283) The Norwegian Institute at Athens.
102. Tuğrul, S. (2010). Ebedi kutsal, ezeli kurban. Çok tanrılılıktan tek tanrılılığa kutsal ve kurbanlık mekanizmaları. İletişim.
103. Tural, M. (2022a). Psiko-fenomenolojik açıdan Yahudilikte arınma ritüelleri. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 5, 131-168.
104. Tural, M. (2022b). Psiko-fenomenolojik açıdan Hristiyanlıkta arınma ritüelleri. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 6, 101-124.
105. Türkan, A. (2022). Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam’da kurban (Ahmet Ekşi-vd., Ed.) II. uluslararası İslam kültür ve medeniyeti sempozyumu: Kurban. (ss. 37-54) Ensar Neşriyat.
106. Ullucci, D. (2015). Sacrifice in the Ancient Mediterranean: Recent and Current Research. Currents in Biblical Research, 13(3), 388-439. https://doi.org/10.1177/1476993X15583943
107. Uygun, A. (2019). Bir kurban ritüeli olarak kurbanın yakılması ve yağ takdimi. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 43, 148-163.
108. Üren, U. (2015). Türklerde at kurbanı ve Dede Korkut’taki izleri. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 15(2), 65-74.
109. Watts, J. W. (2007). Ritual and rhetoric in Leviticus: from sacrifice to scripture. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511499159
110. Yavuzer, H. (2019), Türk kültüründe kurban kültü ve misafir kurbanı. Aydın Türklük Bilgisi, 5(2), 141- 147.
111. Yerkes, R. K. (1952). Sacrifice in Greek and Roman religions and Early Judaism. Scribner’s.
112. Yetkiner, B. (2017). Dini bir ritüel olarak kurban ritüelinin iletişim işlevi. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 62, 329-340. https://doi.org/10.16992/ASOS.13238
113. Yıldız, H. (2019). Anadolu Alevî-Bektaşî inanç dünyasında kurban anlayışı ve kurbanla ilgili ritüeller. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, 20, 135-152. https://doi.org/10.24082/2019.abked.231
114. Yüksel, P. (2017). Kurban in Turkey: from traditional ritual to urban practice [Unpublished Master Thesis] Boğaziçi University Atatürk Institute for Modern Turkish History.