Şüphesiz aklî ya da naklî olsun bütün ilimlerde ileri sürülen görüşlerin meşru olmasıve kabul görmesi için, bu görüşlerin kabul edilen ilke ve esaslara uygun olması gerektiğigibi aynı zamanda akla ve selim fıtrata uygun delillere dayanması gerekmektedir. Gerçekbir delile dayanmayan görüşler, inandırıcılığını ve meşruiyetini kaybettiği gibi hiçbir değerde ifade etmez. Bu sebeple hayatın her alanında teklifî-vaz’î hükümler koyan Şâri’Teâlâ Kitâb-ı Hakîminde, vaz’ ettiği hükümleri makul ve maslahata uygun delillere dayandırmışve pek çok yerde hükümlerin illet ve hikmetlerini açıkça ifade etmiştir. Anakonusu ve temel amacı şüphesiz müçtehidin şer’î-amelî hükümleri istinbat ederken dayanacağıdeliller ile bu delillerden hüküm çıkarmaya yarayan metotlar ve yöntemler olanfıkıh usûlü ilminin, gerçekte deliller nazariyesinden ibaret olduğunu söylemek mübalağaolmaz. Zira usûl âlimlerinden çoğu bu ilmi “şer’î deliller ile bu delillerin hal ve keyfiyeti,bu delillerden hüküm istinbat ederken yararlanılan ilke ve kaideler” şeklinde tanımlayarakbu hususa dikkatleri çekmişlerdir. Biz bu makalemizde İslam hukuk usulünde delilnazariyesi başlığı altında, delil kelimesinin kavramsal çerçevesini ortaya koyduktan sonrabu anlamda kullanılan diğer kavramlarla delil kelimesini karşılaştırarak, bahsi geçen kavramlarılügat ve delalet yönünden inceleyecek, benzer veya farklı yönlerini tespit etmeyeçalışacağız. Bir hükmün istinbâtı yahut bir iddianın vakıaya uygunluğunun tesbiti için ileri sürülen delillerde bulunması gereken özellikleri, belli ilke ve kaideler şeklinde ortayakoyduktan sonra ifade ettiği bilginin kesin olup olmaması, oluşumunda müctehidin katkısınınbulunup bulunmaması yahut müstakil bir hukuk kaynağı olup olmaması açısındanşer’î delilleri tasnif etmeye çalışacağız.
There is no doubt that the perceptions offer in all sciences, whether mental (akli) ortransmitted (nakli), are legitimate and In order to be accepted, these views must be underthe principles that are applied in every science method. At the same time, these viewsshould be based on evidence that is compatible with reason and absolute truth which isrequired. Opinions that are not based on real evidence lose their credibility and legitimacy,and they do not mean anything. For this reason, the judge of the book of Allah ta’ala,who made fard/wajib and contingent (vazi) provisions in all areas of life, in the judge ofthe book, he based the judgments he preached on reasonable and beneficial evidence andclearly expressed the reasons and wisdom of the judgments in many places. It would notbe an exaggeration to say that the science of fiqh, the main subject and main purpose ofwhich is undoubtedly the evidence on which the mujtahid will base while deducing thereligious and practical judgments, and the methods and methods used to draw conclusionsfrom this evidence, is actually the theory of evidence. Because most of the scholars ofmethodology have drawn attention to this issue by defining this science as “sharia proofs,the state, and condition of these proofs, the principles, and rules that benefit from theinference of judgment from these proofs”. In this article, after revealing the conceptualframework of the word “evidence” under the title of “evidence theory in Islamic legalprocedure”, we will compare the word “evidence” with other concepts used in this senseand examine the aforementioned concepts in terms of lexicon and signification and try toidentify their similar or different aspects. We will try to convey the views of procedural(usul) scholars on the classification of the shar’i evidence according to whether the informationhe expresses is certain, whether the mujtahid has contributed to its formation, orwhether there is an independent source of law.