RABGÛZÎ’NİN KISASÜ’L ENBİYÂSI’NDA GEÇEN HABİL VE KABİL KISSASININ METİN DİL BİLİMSEL TUTARLILIK GÖRÜNÜMÜ

Yıl 2025, Sayı: 37, 297 - 320, 31.12.2025

Hayriye Yılmaz , Galip Güner

https://doi.org/10.65007/gaziturkiyat.1741320

https://izlik.org/JA56MM77HP

Öz

Metin dil bilimi metinlerin yüzey yapısındaki somut verilerden yola çıkarak metnin dil bilgisel kuruluşunu, derin yapısındaki anlamsal bağlantılardan yola çıkarak da metnin anlamsal-mantıksal kuruluşunu ve temel bileşenlerini çözümlemeyi amaçlar. Dil bilgisel kuruluş metnin bağdaşıklık görünümünü oluştururken anlamsal-mantıksal kuruluş ve temel bileşenler ise tutarlılık görünümünü oluşturur. Bu çalışmada Harezm Türkçesi dönemi (13-14. yy.) müellifi olan Rabgûzî’nin Kısasü’l Enbiyâ adlı eserinde yer alan Habil ve Kabil kıssasının tutarlılık görünümleri, bölümsel ve bütüncül tutarlılık başlıklarında değerlendirilmiştir. Bölümsel tutarlılıkta metindeki özelleştirme, genelleştirme, neden-sonuç, amaç-sonuç, karşılaştırma ve karşıtlık bağlantıları tespit edilip bunların metnin kuruluşunda oynadıkları roller yorumlanmıştır. Bütüncül tutarlılıkta ise metnin temel bileşenleri olan işlevi, konusu, başlığı, konu değişimi belirleyicileri ve anlatıcı bakış açısı ele alınmıştır. Metnin konusu Âdem ve Havva’nın çocuklarından Habil ve Kabil’in hikâyesidir. Yapılan çalışma sonucunda, metinde çevirisi verilmemiş bazı Arapça alıntıların hem bölümsel hem de bütüncül tutarlılığa zarar verdiği görülmüştür. Muhtevası sebebiyle kıssa, Kur’an’dan çok sayıda Arapça alıntı içerir. Bu alıntıların bir kısmı metin yazarı tarafından Harezm Türkçesine aktarılmıştır. Ancak aktarılmayan alıntılar, metindeki bazı neden-sonuç bağlantılarının kurulmasını önlemiştir ve açılan bazı alt konuların metin çözücünün zihninde yarım kalmasına sebep olarak olay akışını aksatmıştır.

Anahtar Kelimeler

Metin dil bilimi , Rabgûzî , Kısasü’l Enbiyâ , Habil ve Kabil , tutarlılık , büyük ölçekli yapı

Textlinguistics Coherency Appearances of the Story of Abel and Cain in the Rabgûzî's Qisasul Enbiyâ

https://izlik.org/JA56MM77HP

Öz

Text linguistics aims to analyze the grammatical structure of the text with concrete data in its surface structure, and the semantic-logical structure and basic components of the text with semantic connections in its deep structure. While the grammatical structure creates the cohesion appearance of the text, the semantic-logical structure and basic components create the coherence appearance. In this study, the coherency appearance of the parable of Abel and Cain in the Rabgûzî’s Qisasul Enbiya, an author of the Khwarezm Turkish period (13th-14th centuries), was evaluated under the headings of sectional and holistic coherence. In sectional coherence, the connections of specialization, generalization, cause-effect, purpose-effect, comparison and contrast in the text were identified and the roles they played in the construction of the text were interpreted. In holistic coherence, the basic components of the text, namely its function, subject, title, subject change determinants, and narrator’s point of view, are discussed. The text concerns the story of Abel and Cain, the children of Adam and Eve. As a result of the study, it was seen that some Arabic citations made without translation in the text damaged both sectional and holistic coherency. Due to its content, the story contains many Arabic quotations from the Quran. Some of these citations were translated by the text’s author. However, the citations that were not translated into Khwarezmian Turkish prevented the establishment of some cause-effect connections in the text and disrupted the flow of events by causing some opened subtopics to remain unfinished in the mind of the text user.

Anahtar Kelimeler

Textlinguistics , Rabgûzî , Qisasul Enbiyâ , Abel and Cain , coherence , macro structure

Kaynakça

• AYATA ŞENÖZ, C. (2005). Metindilbilim ve Türkçe. İstanbul: Multilingual.
• AYDEMİR, A. (2019). Tefsirde İsrâiliyyat, İstanbul: Beyan Yayınları.
• BALYEMEZ, S. (2011). Dede Korkut Hikâyeleri’nin Metin Dil Bilimsel Yapısı. (Yayımlanmamış doktora tezi). Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• BEAUGRANDE, R. A. De, DRESSLER, W. (1981). Introduction to Text Linguistics. London: Longman. (2002 dijital versiyonu: https://parhamti.com/wp-content/uploads/2023/07/Introduction-to-Text-Linguistics.pdf/ (16.05.2025).
• DİLİDÜZGÜN, Ş. (2017). Metindilbilim ve Türkçe Öğretimi. Ankara: Anı Yayıncılık.
• ERŞAHİN, S. (2003). “Türklerin Hz. Muhammed Hakkındaki İlk Bilgi Kaynaklarından Kısas-ı Enbiyalar: Kısas-ı Rabguzi Örneği”. Diyanet İlmi Dergi Peygamberimiz Hz. Muhammed (Özel Sayı): 197-224.
• EZİLER KIRAN, A., KIRAN, Z. (2021). Yazınsal Okuma Süreçleri (Güncellenmiş 5. Baskı). Ankara: Seçkin.
• GÜNAY, D. (2017). Metin Bilgisi. İstanbul: Papatya Yayıncılık Eğitim.
• HALLIDAY, M. A. K., HASAN, R. (1976). Cohesion in English. London: Longman.
• HARMAN, Ö. F. (1996). “Hâbil ve Kābil”. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/habil-ve-kabil. (03.02.2025).
• KARAAĞAÇ, G. (2018). Dil Bilimi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• KARATAŞ, A. (2013), “Türk-İslam Kültür ve Edebiyatında Kısas-ı Enbiyâ Türü”. Diyanet İlmî Dergi, 49/3: 113-126.
• KEÇİK, İ., SUBAŞI UZUN, L. (2004). Türkçe Yazılı ve Sözlü Anlatım. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları. Kur’an-ı Kerim Meâli (2011). (haz. Halil Altuntaş ve Muzaffer Şahin). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• LÜLECİ, M. (2018). Dile Gelen Metin Türk Edebiyatına Dilbilimsel Bir Yaklaşım. Ankara: Grafiker.
• ÖZDEMİR, S., KURAM, K. (2023). Yabancılara Türkçe Öğretiminde Metindilbilimden Yararlanma. Çanakkale: Paradigma Akademi.
• ÖZKAN, E. (2022). Nehcü’l-Ferādı̇̄s Üzerine Metindilbilimsel Bir İnceleme (1. Bap). Çanakkale: Paradigma Akademi.
• ÖZTÜRK, M. (2015). Kıssaların Dili. Ankara: Ankara Okulu Yayınları. Perplexity AI, https://www.perplexity.ai/. (10.05.2025).
• RABĠŪZİ̄ (2019a). Ḳıṣaṣü’l-Enbiyā (Peygamber Kıssaları) Giriş-Metin-Dizin (C. 1) (haz. Aysu Ata). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• RABĠŪZİ̄ (2019b). Ḳıṣaṣü’l-Enbiyā (Peygamber Kıssaları) Tıpkıbasım (C. 2). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• SAYI, A. (1995). “Kur’an’da Kıssa Kavramı Üzerine”, D. E. Ü. İlâhiyat Fakültesi Dergisi, IX: 145-196.
• SOMUNCU, M. (2021). Süheyl ü Nevbahâr’ın Metin Dilbilimsel Yapısı. İstanbul: Kriter.
• SUBAŞI UZUN, L. (1995). Orhon Yazıtlarının Metindilbilimsel Yapısı, Ankara: Simurg.
• TDK (2023). Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Tevrat’ın İlk Bölümü-Yaratılış (2023). İstanbul: Yeni Yaşam Yayınları.
• TORUSDAĞ, G., AYDIN, İ. (2020). Metindilbilim ve Örnek Metin Çözümlemeleri. Ankara: Pegem Akademi.
• ÜNLÜ, S. (2013). Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Konya: Eğitim Kitabevi.
• VAN DIJK, T. A. (1972). Some Aspects of Text Grammars. The Hague-Paris.
• VAN DIJK, T. A. (1980). Macrostructures. Hillsdale, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates, Publishers.
• VAN DIJK, T. A., KINTSCH, W. (1983). Strategies of Discourse Comprehension. New York: Academic Press.
• YILMAZ, E. (2019). Uygulamalı Metin Bilgisi. Ankara: Pegem Akademi.