Al-Māturīdī Theology in the Hanafī Catechism: The Theory of Faith in the Context of Yahyā b. Abī Bakr Al-Khanafī’s Muhtasar fī beyāni al-i‘tikād

Yıl 2026, Cilt: 15 Sayı: 29, 441 - 470, 15.01.2026

Samet Karahüseyin

https://doi.org/10.53683/gifad.1766547

https://izlik.org/JA79AM25SL

Öz

In the history of thought literature of the modern period, it is observed that there has been an increase in the quantity of research on the Hanafī-Māturīdī tradition of thought in domestic and foreign studies. Following these positive developments, it is important to identify the missing links in the modern theological literature that have not been noticed or have not been sufficiently processed. In this study, Yahyā b. Abī Bekr al-Khanafī and his work entitled Muhtasar fī beyān al-i‘tikād are analysed. In terms of the dating of this work and its author, as a result of the comparison of the little information with other data, the earliest date of this work is between the 4th and 5th centuries AH. However, when we look at the author’s references to Abū Hanīfah and his disciples and Māturīdī in his work, his belonging to the Hanafī-Māturīdī tradition of thought comes to the fore. In this direction, an in-depth examination of the theory of faith, which is the main theme of the work, in comparison with Hanafī-Māturīdī theologians helps to form clearer opinions about both the author and the work. As a result of these analyses, it is understood that Yahyā b. Abī Bakr al-Khanafī was a scholar who was firmly rooted in the Hanafī-Māturīdī tradition and his work has the potential to represent the Hanafī-Māturīdī theological tradition. With this study, it is thought that an author and his work, who is not known much in the Hanafī-Māturīdī tradition of thought since the modern period, can guide future studies.

Anahtar Kelimeler

Kalam , Hanafism , Maturidism , Catechism , Yahya b. Abi Bakr al-Khanafi

Hanefî İlmihâlinde Mâtürîdî Kelâmı: Yahyâ b. Ebî Bekr el-Hanefî’nin Muhtasar fî beyâni’l-i‘tikād’ı Bağlamında İman Nazariyesi

https://izlik.org/JA79AM25SL

Öz

Modern dönemin düşünce tarihi literatüründe yerli ve yabancı çalışmalar özelinde Hanefî-Mâtürîdî düşünce geleneği üzerine yapılan araştırmaların niceliğinde artış gözlemlenmektedir. Bu olumlu sayılabilecek gelişmeleri müteakiben modern kelâm literatüründe fark edilmemiş veya yeterince işlenememiş kayıp halkaların da tespit edilebilmesi önem arz etmektedir. Bu doğrultuda şekillenen çalışmada Yahyâ b. Ebî Bekr el-Hanefî ve Muhtasar fî beyâni’l-i‘tikād adlı eseri incelenmektedir. Bu eserin ve müellifinin tarihlendirilmesi noktasında az sayıdaki bilgilerin başka verilerle kıyaslanması neticesinde en erken h. 4. asır ile 5. asrın kültürel ortamında oluştuğu ifade edilebilir. Buna mukabil müellifin eserindeki Ebû Hanîfe ve talebeleri ile Mâtürîdî atıflarına bakıldığında Hanefî-Mâtürîdî düşünce geleneğine aidiyeti ön plana çıkmaktadır. Bu doğrultuda eserin ana teması olan iman nazariyesinin Hanefî-Mâtürîdî kelamcılarla mukayese edilerek derinlemesine incelenmesi ise hem müellif hem de eser hakkında daha net kanaatler oluşmasına yardımcı olmaktadır. İlgili tetkikler neticesinde Yahyâ b. Ebî Bekr el-Hanefî’nin Hanefî-Mâtürîdî geleneğe sıkı sıkıya bağlı bir âlim olduğu ve eserinin de Hanefî-Mâtürîdî kelâm geleneğini temsil edebileceği potansiyeli anlaşılmaktadır. Bu çalışmayla birlikte modern dönemden itibaren Hanefî-Mâtürîdî düşünce geleneğinde eserleriyle fazla bilinmeyen bir müellif ve eserinin bundan sonraki çalışmalara yön verebileceği düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Hanefîlik , Mâtürîdîlik , İlmihâl , Yahyâ b. Ebî Bekr el-Hanefî

Kaynakça

• Ak, Ahmet. “İmam-ı Azâm Ebû Hanife’nin Hayatı ve İtikadî Görüşleri”. KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 27 (2016): 1-28.
• Alper, Hülya. “İmam Mâturîdî’de Akıl-Vahiy İlişkisi: Aklın Önceliği ve Vahyin Gerekliliği”. Milel ve Nihal: İnanç, Kültür ve Mitoloji Araştırmaları Dergisi 7/2 (Ağustos 2010): 7-29.
• Ay, Mahmut. “Kelam’da Akıl İman İlişkisi: Temel Teolojik Yaklaşımlar”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52/1 (2011): 49-68.
• Aydın, Muhammet. “Mâtürîdî'nin Düşüncesinde Nübüvvetin Aklî Temellendirilmesi”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/20 (2021): 592-614.
• Bernard, Marie. “Le Muhtasar fî bayân al-i‘tiqâd”, Fransızca Giriş. Annales Islamologiques 18 (1982), 1-33.
• Brockelmann, Carl. Geschichte der Arabischen Litteratur. Leiden: E. J. Brill, 1942.
• Çeker, Huzeyfe. “Hanefi Tabakatlarının Yazma Nüshaları”. Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 1/2 (Aralık/December 2018), 83-119.
• Demir, Hilmi. Ehli Sünnetin Kurucu Öznesi Ebû Hanîfe-Adil Toplumun Temelleri. Ankara: Anadolu Ay Yayınları, 2021.
• Düzgün, Şaban Ali. “Mâtürîdî’de Bireysel Ahlaki Otonomi”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/7 (2018): 1-10.
• Ebû Hanîfe Nu‘mân b. Sâbit. “el-Fıkhu’l-ebsat”. neşr. M. Zahid Kevserî, çev. Mustafa Öz. İmâm-ı Azam’ın Beş Eseri. İstanbul: Nurdoğan Matbaası, 1981.
• Ebû Hanîfe Nu‘mân b. Sâbit. “el-Vasiyye”. neşr. M. Zahid Kevserî, çev. Mustafa Öz. İmâm-ı Azam’ın Beş Eseri. İstanbul: Nurdoğan Matbaası, 1981.
• Ebû Hanîfe Nu‘mân b. Sâbit. “el-Âlim ve’l-müteallim”. neşr. M. Zahid Kevserî, çev. Mustafa Öz. İmâm-ı Azam’ın Beş Eseri. İstanbul: Nurdoğan Matbaası, 1981.
• Ebû Hanîfe Nu‘mân b. Sâbit. “el-Fıkhu’l-ekber”. neşr. M. Zahid Kevserî, çev. Mustafa Öz. İmâm-ı Azam’ın Beş Eseri. İstanbul: Nurdoğan Matbaası, 1981.
• Ebû Seleme es-Semerkandî. Cümelü usûli’d-dîn-Mâtürîdîliğin Temel İnanç İlkeleri. çev. A. Saim Kılavuz. haz. Ulvi Murat Kılavuz. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2019.
• İbn Kâdî Şühbe, Ebu’s-Sıdk Takıyyüddîn Ebû Bekir b. Ahmed ed-Dimaşkî. “Mukaddime”, Tabakâtü’ş-Şâfi‘iyye. nşr. Hâfız Abdülalîm Hân, 4 Cilt. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Meârifi’l-Osmâniyye Matbaası, 1979, 1: 21.
• İbn Kutluboğa, Ebü’l-Adl Zeynüddîn (Şerefüddîn) Kasım b. Abdillâh es-Sûdûnî el-Cemâlî el-Mısrî. Tacü’t-terâcim fî tabakâti’l-Hanefiyye. Bağdat: y.y., 1962.
• İbnü’n-Nedîm, Muhammed b. İshak. el-Fihrist. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
• Josef Van Ess. Ungenützte texte zur Karrâmîya. Heidelberg: Universitat Heidelberg, 1980.
• Karaağaç, Hilmi. “Mâturîdî Düşünce Sisteminde İman Anlayışı”. EKEV Akademi Dergisi 15/49 (Güz 2011): 65-80.
• Kefevî, Mahmûd b. Süleyman. Ketâibü a‘lâmi’l-ahyâr min fukahâi mezhebi’n-Nu‘mâni’l-muhtâr. thk. Saffet Köse - Murat Şimşek - Hasan Özer - Huzeyfe Çeker - Güneş Öztürk. 4 Cilt. İstanbul: Mektebetü’l-İrşâd, 2017.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2009.
• Kureşî, Ebû Muhammed Muhyiddin Abdulkadir b. Muhammed. el-Cevâhirul-mudiyye fî tabakâti’l-Hanefiyye. thk. Abdülfettah Muhammed el-Huluv. Cezire: Hicr, 2. Basım, 1993.
• Kurt, Hasan. “İmam-ı Azam Ebû Hanife’nin Beş Eserinde İmanla İlişkili Temel Kavramlar”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (2011): 89-118.
• Kutlu, Sönmez. “Bilinmeyen Yönleriyle Türk Din Bilgini: İmâm Mâturîdî”. Dinî Araştırmalar 5/15 (Ocak-Nisan 2003): 5-28.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd es-Semerkandî. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. neşr. Bekir Topaloğlu. İstanbul: Mizan Yayınevi, 2005.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd es-Semerkandî. Kitâbü’t-Tevhîd. neşr. Bekir Topaloğlu-Muhammed Aruçi. Beyrut: Dâru’s-Sadr, 2010.
• Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed b. Muhammed b. Mu‘temid. Tabsıratü’l-edille fî usûli’d-dîn. neşr. H. Atay-Şaban Ali Düzgün. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2004.
• Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed b. Muhammed b. Mu‘temid. Kitâbü’t-Temhîd li kavâidi’t-tevhîd-Tevhidin Esasları. çev. Hülya Alper. İstanbul: İz Yayıncılık, 2007.
• Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed b. Muhammed b. Mu‘temid. Bahru’l-kelâm-Mâtürîdî Kelâmı. thk. Yusuf Arıkaner. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2019.
• Nesefî, Ebû Mutî‘ Mekhûl b. el-Fazl el-Hanefî. Kitâbü’r-red alâ ehl-i’l-bida‘ ve’l-ehvâi’d-dâlle. neşr. Seyit Bahçıvan. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2013.
• Nesefî, Ebû Hafs Necmüddîn Ömer b. Muhammed b. Ahmed es-Semerkandî. el-Akâidü’n-Nesefî-Ehl-i Sünnet Akaidi (Nesefi Akidesi Şerhi). çev. Mustafa Kasadar. İstanbul: Ravza Yayınları, 2020.
• Nesefî, Ebû Mutî‘ Mekhûl b. el-Fazl el-Hanefî. Kitâbü’r-red alâ ehl-i’l-bida‘ ve’l-ehvâi’d-dâlle-Bid‘at Ehli ve Sapkın Fırkalara Reddiye. çev. Züleyha Birinci, thk. Seyit Bahcıvan. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2022.
• Öğük, Emine. “İmâm Mâtürîdî’nin Hak ve Hakikat Tasavvuru”. Tokat İlmiyat Dergisi 8/1 (Haziran 2020): 72-98.
• Önal, Recep. “Mâtürîdî’nin Hayatı, Eserleri ve Kelam İlmi’ndeki Yeri”. Akademik İncelemeler Dergisi 8/3 (2013): 325-360.
• Önal, Recep. “İman ve Mahiyeti Konusunda Mu’tezîle ile Ehl‐i Sünnet Polemiği”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39 (2015): 121-146.
• Özarslan, Selim. Pezdevî’nin Kelâmî Görüşleri. Ankara: DİB Yayınları, 2010.
• Pezdevî, Sadrü’l-İslâm Ebü’l-Yüsr Muhammed b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Abdilkerîm. Usûlü’d-dîn-Ehli Sünnet Akaidi. çev. Şerafeddin Gölcük. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1998.
• Rozen, Victor Romanovich. Remarques sur les manuscrits orientaux de la collection Marsigli à Bologne, suivies de la liste complète des manuscrits arabes de la meme collection. Roma: Universita di Bologne, 1885, 163-395.
• Sâbûnî, Ebû Muhammed Nûruddîn Ahmed b. Mahmûd b. Ebî Bekr el-Buhârî. el-Bidâye fî usûli’d-dîn-Mâtürîdîyye Akaidi. neşr. Bekir Topaloğlu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2005.
• Sâbûnî, Ebû Muhammed Nûruddîn Ahmed b. Mahmûd b. Ebî Bekr el-Buhârî. el-Kifâye fi’l-hidâye. çev. Ramazan Biçer. Ankara: Berikan Yayınevi, 2019.
• Saymerî, Ebû ‘Abdillâh el-Hüseyin b. ‘Ali b. Muhammed. Ahbâru Ebî Hanîfe ve ashâbih. nşr. Ebu’l-Vefâ el-Afgânî. Beyrut: ‘Âlemü’l-kütüb, 1985.
• Sezgin, Fuat. Geschichte des Arabischen schrifttums. Leiden: E. J. Brill, 1967 vs.
• Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. Cüz’ün fîhi turuku ‘talebü’l-ilmi farîzatün alâ külli müslim’. nşr. Ali Hasen Ali Abdülhamîd. Amman: Dâru Ammâr, 1408/1988.
• Şık, İsmail. “Necmeddin Tarsusî’nin ‘Urcûze fî Vefeyâti’l-A‘yân Min Mezhebi Ebî Hanîfeti’n-Nu‘mân’ Adlı Eseri: Tedkik, Çeviri ve Değerlendirme”, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/1 (2017): 39-60.
• Tanrıverdi, Hasan- Karahüseyin, Samet. Mâtürîdî, Kādî Abdülcebbâr ve İbn Rüşd’de Akıl-Vahiy İlişkisi. Ankara: Eski Yeni Yayınları, 2023.
• Taşcı, Özcan. “Ungenützte Texte Zur Karrâmîya/Kerrâmiyye’ye Ait/Kullanılmayan Metinler”, Journal of Islamic Research 3/30 (2019), 495-499.
• Teber, Ömer Faruk- Akgün, Ahmet Tunahan. “İmam Mâturîdî ve Maturidilik Hakkında Bibliyografya”. E-Makâlât Mezhep Araştırmaları Dergisi 12/2 (2019): 688-847.
• Yahyâ b. Ebî Bekr el-Hanefî. “Muhtasar fî beyâni’l-i‘tikād”. thk. Marie Bernard. Annales Islamologiques 18 (1982), 1-33.