Compound Words in Van Province Dialects

Öz

A compound word is formed when at least two words combine according to specific phonetic or morphological rules to represent a new concept, object, or phenomenon. Along with derivation, scanning, compilation, re-formation, inflection, repetition, imitation, mixing, abbreviation, idiomization, and exemplification, word combination is one of the most frequently used methods for representing new entities and concepts in language. The fundamental determinants in compound word formation are: the "semantic criterion," based on the principle that the components detach from their individual meanings to represent a new concept; the "spelling principle," which considers phonetic phenomena and spelling rules in the structure; and the "lexicalization process," which refers to the adoption of a structure by society and its inclusion in the dictionary. These principles form the theoretical basis of this article. This article, titled "Compound Words in the Dialects of Van Province," is based on a review of vocabulary found in scholarly works on linguistic studies of Van province dialects and folklore studies focusing on the cultural elements of Van province. The compound words identified from these works are examined under five headings based on their usage and function within sentences. 1. Compound Nouns. 2. Compound Adjectives. 3. Compound Adverbs. 4. Compound Pronouns. 5. Compound Verbs. Presented alphabetically, this data reveals the aspects of compound word structures in dialects that differ from or enrich standard Turkish. The sources used in the article are listed in the bibliography section at the end of the study. This vocabulary, compiled from the dialects of Van province, is not only a regional survey but also an important data source for the atlas of Turkish dialects and general Turkish language research. It is anticipated that the compound words categorized in this study will lay the groundwork for more comprehensive morphological and semantic studies in the future.

Anahtar Kelimeler

• Van province dialects
• Compound words
• Vocabulary.

Van İli Ağızlarında Birleşik Sözcükler

Öz

En az iki sözcüğün belirli bir ses ya da şekil bilgisi kurallarına göre bir araya gelip yeni bir kavramı, nesneyi ya da olguyu karşılamasıyla oluşan yeni sözcüğe birleşik sözcük adı verilir. Dilde yeni varlık ve kavramları karşılamak üzere türetme, tarama, derleme, gerioluşum, bükümleme, yineleme, öyküntü, karma, kısaltma, kalıplaşma ve örnekseme yanında en fazla kullanılan yöntemlerden biri de sözcük birleştirmedir. Birleşik sözcük teşkilinde temel belirleyici olan; bileşenlerin kendi anlamlarından sıyrılarak yeni bir kavramı karşılaması esasına dayanan "anlambilim ölçütü", yapıdaki ses olaylarını ve yazım kurallarını esas alan "yazım ilkesi" ve bir yapının toplum tarafından benimsenip sözlüğe girmesini ifade eden "sözlükselleşme süreci" makalenin teorik zeminini oluşturmaktadır. Van İli Ağızlarında Birleşik Sözcükler adını taşıyan bu makale, Van ili ağızları dil incelemeleri ile Van ilinin kültürel unsurlarını konu edinen halk bilimi çalışmaları üzerine yapılan bilimsel eserlerdeki söz varlıklarının taranması neticesinde oluşturulmuştur. Söz konusu eserlerden tespit edilen birleşik sözcükler cümle içindeki kullanımlarına ve işlevlerine bağlı olarak 5 başlık altında incelenmiştir. 1. Birleşik Adlar. 2. Birleşik Sıfatlar. 3. Birleşik Zarflar. 4. Birleşik Zamirler. 5. Birleşik Fiiller. Alfabetik sırayla sunulan bu veriler, ağızlardaki birleşik sözcük yapılarının standart Türkçeden ayrılan veya onu zenginleştiren yönlerini ortaya koymaktadır. . Makalede yararlanılan kaynaklar çalışmanın sonunda kaynakça bölümünde belirtilmiştir. Van ili ağızlarından derlenen bu söz varlığı, sadece bölgesel bir tarama olmanın ötesinde, Türkiye Türkçesi ağızlar atlası ve genel Türk dili araştırmaları için önemli bir veri kaynağı niteliğindedir. Bu çalışmada kategorize edilen birleşik sözcüklerin, gelecekte yapılacak olan daha kapsamlı morfolojik ve semantik çalışmalara zemin hazırlayacağı öngörülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Van İli Ağızları
• Birleşik kelimeler
• Söz varlığı.

Kaynakça

1. Akşehirli, S. (2012). Türkçe'de ad+ad(s) ı biçimindeki ad bileşiklerinin sözlükselleşmesi. 26. Ulusal Dilbilim Kurultayı, Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi. https://www.dilbilimdernegi.org/wp- content/uploads/2023/04/26.-Ulusal-Dilbilim-Kurultayi.pdf
2. Ankay, N. (2022). Van saray ağzı, inceleme-metin sözlük (Tez No. 770885) [Yüksek lisans tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
3. Banguoğlu, T. (2011). Türkçenin grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Bulak, Ş. (2015). Van Küresin ağzı (Tez No. 388137) [Doktora Tezi, İnönü Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
5. Çalışkan, A. (2024). Van ili Erciş ilçesi ağzı söz varlığı (Tez No. 890763) [Yüksek lisans tezi, Akdeniz Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
6. Çelebioğlu, S. (2019) Erciş ağzı (Tez No. 595020) [Yüksek lisans tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
7. Ergin, M. (1985). Türk Dil Bilgisi. Boğaziçi Yayınları.
8. Gazioğlu, C. (2007). Bütün yönleriyle tarih ve kültür hazinesi Erciş. Şahsi Yayın.

9. Gökçür, E. (2006). Van ve merkez köyleri ağızları (İnceleme-metinler- sözlük). (Tez No. 189078) [Yüksek lisans tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
10. Gökçür, E. (2012). Van Gölü havzası ağızları (Tez No. 314271) [Doktora tezi, Fırat Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
11. Gül, M. (2023). Van ili Edremit ağızlarından derlemeler. Duvar Yayınları
12. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü (Cilt I-II.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Karaağaç, G. (2012). Türkçenin dil bilgisi. Akçağ Yayınları.
14. Kasımoğlu, H. (2010). Van yöresine ait türk halk masalları (Tez No. 568510) [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
15. Kayaçelebi, K. (1990). Doğunun yıldızı Van (Bütün Yönleriyle). Zafer Matbaası.
16. Kayaçelebi, Ü. (2018) Eski Van’a doğru bir seyahat I. Van Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
17. Kayaçelebi, Ü. (2018) Eski Van’a doğru bir seyahat II. Van Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
18. Kerimoğlu, C. (2011). Takısız ad tamlaması tartışması ve tür-öbek ilişkisi. Turkish Studies, 6(1), s. 1442-1456.
19. Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Korkmaz, Z. (1992). Gramer Terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. Korkmaz, Z. (2007). Türkiye türkçesi grameri. Şekil Bilgisi (5. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. Koşar, S. (2007). Dünden bugüne Erciş. Erciş Ofset Matbaacılık ve Gazetecilik.
23. Oğur, Ü. (2019). Van Azeri ağzı- (İnceleme-metin [Ipa]-sözlük) (Tez No. 568510) [Yüksek lisans tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
24. Özkan, M., & Sevinçli, V. (2017). Türkiye Türkçesi söz dizimi. Akademik Kitaplar
25. Sarıca, B. (2006). Van Gölü çevresi ağızları sözlüğü. Atlas Yayınları
26. Talat T. (2005). Makaleler 3. Çağdaş Türk Dilleri. (E. Yılmaz & N. Demir, Yay. haz.). Grafiker Yayınları.
27. Timurtaş, F. K. (1993). Osmanlı Türkçesi grameri III. Alfa Basım-Yayım- Dağıtım.
28. Tokyürek, H., & Pekacar, Ç. (2014). Eski Türkçeden günümüze eksiz ad tamlaması meselesi. Dil Araştırmaları, (15), s. 9-38.
29. Türk Dil Kurumu. (2009). Türkiye halk ağzından derleme sözlüğü (Cilt 12). Türk Dil Kurumu Yayınları.
30. Türk Dil Kurumu. (2012). Yazım Kılavuzu (27. baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
31. Van Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü (2016). Van Kültür ve Turizm Envanteri III: Halk Kültürü II (D. Tatlı & Y. Önay Eds.). Gündoğdu Ofset.
32. Yılmaz, E. (2016). Erciş folkloru (Tez No. 568510) [Yüksek lisans tezi Ömer Halisdemir Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.