Çarhın (Arbalet) Tarihsel Gelişim Süreci ve Kubadabad Sarayı Kazısında Bulunan Bir Çarh Somunu ve Ucu Üzerine

Öz

Ok ve yayın, dünya savaş tarihinin en erken ve en uzun süreli kullanılan silahlarından olduğunu söylemek mümkündür. Bu basit ama etkili savaş aletindeki en küçük yenilik, savaşların seyrine doğrudan tesir etmiştir. Bu yenilikler aletin üzerindeki parçaların revizyonu veya kullanıcıya avantaj sağlayacak yeni bir atış tekniği şeklinde olabilirdi. Yaylardaki en büyük değişim kundaklı yayların keşfiyle başlamaktadır. Arapçada kavs el-yad (el yayı), kavs el-ricl (ayak yayı), Farsçada ise çarh isimleriyle anılan bu yeni öldürücü silah, klasik yaylara göre daha ağır okları daha uzak mesafelere atabilecek sisteme sahipti. Batı literatüründe “Tatar Yayı”, “arbalet” isimleriyle bilinen silahın ilk kez Çin coğrafyasında kullanıldığı kabul edilmektedir. Batılı kaynaklar, 14. yüzyıldan önce İslam dünyasında çarhın bilinmediğini söylese de 11. yüzyıldan itibaren bu alandaki harp sanatı kitaplarında çeşitli isimler altında bu silahtan bahsedilmektedir. Çarhın en önemli bölümleri ateşlemenin yapıldığı tetik, tetiğin bağlı olduğu somun, okun oturduğu kundak, ayak takılarak yayı germeye yarayan üzengi ve yaydır. Anadolu’nun Orta Çağı’na ait kazılarda çok sayıda çarh ucu bulunmasına rağmen silahın bütünü veya parçaları ait hiçbir iz bugüne kadar ele geçmemişti. Konya’nın Beyşehir ilçesi sınırları içinde, Beyşehir Gölü’nün batı kıyısında yer alan Anadolu Selçuklu Sarayı Kubadabad, kırk yılı aşkın bir süredir Orta Çağ Türk maddi kültür tarihi ve yaşamının en özgün verilerinin ele geçtiği yer olmuştur. Kubadabad Sarayı kazısında bulunan bir kemik objenin, benzerlerini Avrupa’da gördüğümüz çarhların tetik mekanizmasına ait bir somun olduğu anlaşılmıştır. Obje, Anadolu-Orta Çağ kazılarında bulunan ilk çarh somunu örneğidir. Bu çalışma, Kubadabad kazısında bulunan çarh ucu ve somununu detaylı çizimler eşliğinde tanıtırken, çarhların tarihsel gelişimini ve tiplerini ayrıntılı biçimde ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Selçukluları
• Kubadabad Sarayı
• Orta Çağ Arkeolojisi
• Çarh
• Arbalet

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur. Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde yapay zekâ tabanlı herhangi bir araç veya uygulama kullanılmamıştır. Çalışmanın tüm içeriği, yazarlar tarafından bilimsel araştırma yöntemleri ve akademik etik ilkelere uygun şekilde üretilmiştir.

The Historical Development of the Charkh (Crossbow): A Charkh Nut and Bolt Head from the Kubadabad Palace Excavations

Öz

It is possible to state that the bow and arrow is one of the earliest and longest-used weapons in the history of warfare. Even the smallest innovation in this simple yet effective military apparatus had a direct impact on the course of battles. These innovations could manifest as the revision of existing components or as new shooting techniques providing tactical advantages. The most significant evolution in bow technology began with the invention of the crossbow (hand-held stock bows). This lethal new weapon, known as qavs al-yad (hand bow), qavs al-rijl (foot bow) in Arabic, and charkh in Persian, featured a system capable of launching heavier projectiles over longer distances than traditional bows. While Western literature –where the weapon is known as the “Crossbow” or “Arbalest”– generally accepts China as its place of origin, although Western sources claim that the charkh was unknown in the Islamic world before the 14th century, this weapon has been mentioned under various names in military treatises in this field since the 11th century. The primary components of a charkh consist of the trigger, the nut (revolving nut) attached to the trigger, the stock (tiller) where the bow rests, the stirrup used for spanning the bow with the foot and the bow itself. Although numerous bolt heads have been found in excavations of Medieval Anatolia, no complete example of specific mechanical parts of the weapon had been recovered until recently. The Kubadabad Palace, an Anatolian Seljuk residence on the western shore of Lake Beyşehir, has provided the most unique data regarding medieval Turkish material culture for over forty years. A bone object discovered during the Kubadabad Palace excavations has been identified as a nut belonging to charkh trigger mechanism, similar to examples found in Europe. The object represents the first charkh nut ever found in Medieval Anatolian excavations. This study introduces the bolt head and the nut found at Kubadabad with detailed illustrations, while providing an in-depth analysis of the historical development and typologies of the charkh.

Anahtar Kelimeler

• Seljuks of Türkiye
• Kubadabad Palace
• Medieval Archaeology
• Charkh
• Crossbow

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles were complied with during the preparation of this study and all the works referred are mentioned in the bibliography. No artificial intelligence-based tools or applications were used in the preparation of this study. The entire content of the manuscript was produced by the authors in accordance with scientific research methods and academic ethical principles.

Kaynakça

1. Aksarayî 2000 Aksarayî Kerîmüddin Mahmud, Müsâmeretü’l-Ahbâr, çev. Mürsel Öztürk, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
2. Bachrach 2004 Bachrach, D. S., “Crossbows for the King: The Crossbow During the Reigns of John and Henry III of England”, Technology and Culture 45/1, 102-119.
3. Boudot-Lamotte 1968 Boudot-Lamotte, A., Contribution à l’Étude de l’Archerie Musulmane, Principalement d’Après le Manuscrit d’Oxford Bodléienne Huntington no. 264, Institut Français de Damas, Damas.
4. Bozhinoski – Cvetanov 2022 Bozhinoski, G. – Cvetanov, D., “Crossbow Finds From Tsar’s Tower Fortress (Carevi Kuli) in Strumica”, Acta Musei Tiberippolitani, Vol. 4, Strumica, 140-155.
5. Bozkurt 2003 Bozkurt, N., “Mancınık”, TDV İslâm Ansiklopedisi XXVII, 564-567.
6. Cahen 1947-48 Cahen, C., “Un Traité D’armurerie Composé Pour Saladin”, Bulletin d’Etudes Orientales, (Institut Français de Damas) 12, 103-163.
7. Cüveynî 1999 Cüveynî Alaeddin Ata Melik, Tarih-i Cihan Güşa, çev. Mürsel Öztürk, Ankara.
8. et-Tarsûsî 2004 et-Tarsûsî, M. A. M., Tabsıratü Erbâbi’l-Elbâb fî Keyfiyyeti’n-Necât fi’l-Hurûb, ed. F. Sezgin, Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, Frankfurt.

9. Gallwey 1903 Gallwey, R. P., The Book of the Crossbow, Longmans, Green, and Co., London.
10. Huuri 1941 Huuri, K., Zur Geschichte Des Mittelalterlichen Geschützwesens Aus Orientalischen Quellen, Studia Orientalia, Edıdıt Societas Orientalis Fennica, IX/3, Helsinki.
11. İbn Bibi 1996 Bibi el-Hüseyin b. Muhammed b. Ali el-Ca’feri er-Rugadi, el-Evamirü’l-‘Ala’iye fi’l-Umuri’l-‘Ala’iye Selçukname, I-II, çev. Mürsel Öztürk, T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
12. Khorasani 2013 Khorasani, M. M., Persian Archery and Swordsmanship: Historical Martial Arts of Iran, Frankfurt.
13. Latham – Paterson 1970 Latham, J. D. – Paterson, W. F., Saracen Archery, London.
14. Loades 2018 Loades, M., The Crossbow, series ed. Martin Pegler, Osprey Publishing.
15. Medvedev 1966 Medvedev, A. F., Ruchnoe Metatelʹnoe Oruzhie: Luk i Strely, Samostrel, VIII-XIV, Moskva.
16. Met Museum 2020 “Crossbow with Windlass”, The Metropolitan Museum of Art, http://www.metmuseum.org/ art/collection/search/26468 (erişim: 30.07.2020).
17. Mustafa Kânî Bey 2010 Mustafa Kânî Bey, Telhîs-i Resâilât-ı Rumât (Okçuluk Kitabı), haz. K. Yavuz – M. Canatar, İstanbul Fetih Cemiyeti, İstanbul.
18. Needham 1994 Needham, J., Science and Civilization in China, Vol. 5/Part 6, Cambridge University Press, Cambridge.
19. Nicolle 2003 Nicolle, D., The First Crusade 1096-99: Conquest of the Holy Land (132), Osprey Publishing.
20. Oścıłowskı 2021 Oścıłowskı, J., “Crossbow Part Fınds From The Terrıtory Of Mazovıa And Dobrzyń Land”, Fasciculi Archaeologiae Historicae, Vol. XXXIV, 93-105.
21. Schwarzlose 1886 Schwarzlose, F. W., Die Waffen der Alten Araber: Aus İhren Dichtern Dargestellt: Ein Beitrag Zur Arabischen Alterthumskunde, Synonymik Und Lexicographie, J. C. Hinrichs, Leipzig.
22. Uyar 2007 Uyar, M., “Adâb el-Harb ve el-Şeca’ya ’ya Göre; Hisar ve Kuşatma Geleneği”, Tarih Araştırmaları Dergisi 40, 214-224.
23. Yavaş 2020 Yavaş, A., Ortaçağ Temrenleri (Anadolu Ortaçağının 9-13. Yüzyıl Temren Teknolojisi Üzerine Kronolojik, Morfolojik, Terminolojik, Tipolojik ve Metalürjik Bir Değerlendirme), TÜBA Yayınları, Ankara.