Spatiotemporal Analysis and Forecasting of PM2.5 Air Pollution in Azerbaijan Using SARIMA and Prophet Models
Abstract
Fine particulate matter (PM2.5) remains a major environmental and public health concern worldwide. This study investigates the temporal and spatial dynamics of PM2.5 concentrations across Azerbaijan between 2019 and 2024 and develops forecasts using two transparent time-series models. Monthly PM2.5 fields were derived exclusively from ECMWF CAMS reanalysis products, while Sentinel-5P TROPOMI observations were used only for qualitative spatial interpretation and contextual comparison. All datasets were processed in Google Earth Engine and analyzed in R. Temporal dynamics were modelled using SARIMA and Prophet, while spatial patterns were characterized through stratified random-point sampling followed by inverse distance weighting (IDW) interpolation. The results reveal a pronounced seasonal cycle in which PM2.5 concentrations peak during the warm season rather than in winter. The highest concentrations consistently occurred in June and September, with the absolute maximum reaching 28.9 µg/m³ in June 2019, whereas the lowest values were systematically recorded in January and February. At the interannual scale, 2019 emerged as the most polluted year, followed by a substantial decline during 2020–2023, partly associated with COVID-19–related mobility restrictions, before concentrations increased again during the second half of 2024. Spatial analysis identified persistent hotspots in the central and south-central lowland districts, while the eastern coastal zone—particularly the Absheron Peninsula and greater Baku—experienced intense but episodic pollution events. Getis-Ord hotspot analysis and a highly significant positive Moran’s I statistic (0.922, p < 0.001) confirmed strong and non-random spatial clustering of PM2.5 concentrations. Across most locations and months, Prophet produced lower forecasting errors than SARIMA during the 2024 validation period (MAE = 0.180 µg/m³; RMSE = 0.202 µg/m³). Prophet also reproduced the location and intensity of seasonal pollution maxima more successfully, whereas SARIMA showed systematic spatial displacement of hotspots during several critical months. However, the trend shift observed during late 2024 and the absence of ground-based calibration data indicate that forecasting PM2.5 under non-stationary environmental conditions remains challenging. Overall, the proposed framework—combining freely available reanalysis products, simple spatial interpolation, and interpretable forecasting models—provides a practical and low-cost approach for routine air-quality monitoring, hotspot identification, and policy support in data-scarce regions.
Keywords
SARIMA ve Prophet Modelleri Kullanılarak Azerbaycan’da PM2.5 Hava Kirliliğinin Mekânsal–Zamansal Analizi ve Tahmini
Abstract
İnce partikül maddeler (PM2.5), dünya genelinde çevresel ve halk sağlığı açısından başlıca sorunlardan biri olmaya devam etmektedir. Bu çalışma, Azerbaycan genelinde PM2.5 konsantrasyonlarının 2019–2024 dönemindeki zamansal ve mekânsal evrimini incelemekte ve iki şeffaf zaman serisi modeli kullanarak tahminler üretmektedir. Aylık PM2.5 alanları, Sentinel-5P TROPOMI ve ECMWF CAMS yeniden analiz ürünlerinden elde edilmiş, Google Earth Engine ortamında işlenmiş ve R yazılımı kullanılarak analiz edilmiştir. Zamansal dinamikler SARIMA ve Prophet modelleriyle, mekânsal örüntüler ise rastgele nokta örneklemesi ve ardından ters mesafe ağırlıklı enterpolasyon (IDW) yoluyla belirlenmiştir.
Bulgular, PM2.5 konsantrasyonlarının kış ayları yerine sıcak mevsimde zirve yaptığı, alışılmadık derecede güçlü bir mevsimsel döngüye işaret etmektedir. En yüksek değerler çoğu yıl Haziran ve Eylül aylarında gözlenmiş; mutlak maksimum Haziran 2019’da 28.9 µg/m³ olarak kaydedilmiştir. Buna karşılık, en düşük konsantrasyonlar sistematik olarak Ocak ve Şubat aylarında görülmüştür. Yıllar arası ölçekte, 2019 en kirli yıl olarak öne çıkarken, 2020–2023 döneminde—kısmen COVID-19’a bağlı hareketlilik kısıtlamalarıyla ilişkili olarak—belirgin bir iyileşme gözlenmiş, ancak 2024’ün ikinci yarısında yeniden artış eğilimi ortaya çıkmıştır. Mekânsal olarak, merkez ve güney-merkez ovalık ilçelerde uzun dönemli ve kalıcı yüksek maruziyet dikkat çekerken, doğu kıyı kuşağı—özellikle Abşeron Yarımadası ve Büyük Bakü—şiddetli ancak dönemsel kirlilik olaylarıyla karakterize edilmektedir. Getis-Ord sıcak nokta analizi ve istatistiksel olarak anlamlı pozitif Moran’s I değeri (p < 0.01), PM2.5 dağılımının güçlü ve rastlantısal olmayan bir mekânsal kümelenme sergilediğini doğrulamaktadır.
Tahmin aşamasında, Prophet modeli hem mevsimsel dinamikleri hem de coğrafi örüntüleri yeniden üretmede SARIMA’ya kıyasla tutarlı biçimde daha üstün performans göstermiş ve 2024 doğrulamasında MAE, RMSE, sMAPE ve MASE ölçütlerinde daha düşük hata değerleri elde etmiştir. Prophet özellikle, SARIMA’nın sıcak noktaları mekânsal olarak yanlış konumlandırdığı kritik aylarda, aylık maksimumların yerini ve şiddetini daha doğru biçimde yakalamıştır. Uygulamalı açıdan, bulgular hava kalitesi yönetim politikalarının sıcak mevsime ve sağlık risklerinin en yüksek olduğu merkez ovalar ile doğu kıyı koridoruna öncelik vermesi gerektiğini göstermektedir. Daha genel olarak, serbestçe erişilebilen uydu verilerini, basit mekânsal enterpolasyonu ve yorumlanabilir bir tahmin modelini birleştiren bu çerçeve; veri açısından kısıtlı bölgelerde rutin hava kalitesi izleme, erken uyarı ve politika destek süreçleri için düşük maliyetli ve uygulanabilir bir araç sunmaktadır.
Keywords