Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli ile Hazırlanan 5. Sınıf Fen Bilimleri Ders Kitabındaki “Araştırma İstasyonu” Metinlerinin İncelenmesi

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 3, 106 - 119, 31.12.2025

Mehmet Akif Arduç

https://doi.org/10.59062/ijpes.1830090

https://izlik.org/JA87GF86BW

Öz

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, öğrencilerin bilimsel süreç becerileri ve üst düzey düşünme becerilerini geliştirmeyi hedeflemektedir. Bu doğrultuda, ders kitaplarında yer alan araştırma istasyonu metinlerinin söz konusu hedeflerle ne ölçüde örtüştüğünü belirlemek önemlidir. Bu araştırmanın amacı, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nin başlamasıyla birlikte hazırlanan 5. sınıf fen bilimleri ders kitabındaki “Araştırma İstasyonu (Aİ)” metinlerini ünitelere göre dağılımını tespit etmek, dil ve anlam açısından incelemek, bilimsel süreç becerileri açısından değerlendirmek, bilişsel düzeylerin tespitini yapmak ve üst düzey düşünme becerilerini geliştirmeye katkısını incelemektir. Çalışmada nitel araştırma desenlerinden doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Doküman olarak Millî Eğitim Bakanlığı tarafından 2024 yılında yayımlanan 5. sınıf fen bilimleri ders kitabında yer alan dört “Araştırma İstasyonu” metni incelenmiştir. Metinler; ünitelere göre dağılım, dil ve anlam açısından değerlendirme, bilimsel süreç becerileri, Yenilenmiş Bloom Taksonomisine göre sınıflandırma ve üst düzey düşünme becerileri çerçevesinde incelenmiştir. Bulgular, söz konusu metinlerin sadece üç ünitede yer aldığını, dil ve anlam açısından genel olarak uygun olduğunu, bilimsel süreç becerilerinin büyük kısmını içerdiğini, ancak model oluşturma ve gözlem gibi bazı temel becerilerin eksik temsil edildiğini göstermektedir. Ayrıca yalnızca bir metnin (Aİ-3) Yenilenmiş Bloom Taksonomisi’nin tüm düzeylerine hitap ettiği, diğer metinlerin ise daha çok hatırlama ve anlama gibi alt düzey bilişsel süreçlere odaklandığı tespit edilmiştir. Üst düzey düşünme becerileri açısından ise Aİ-3 ve Aİ-4 metinlerinin öne çıktığı, Aİ-1’in daha az üst düzey düşünme becerisine hitap ettiği görülmüştür. Sonuç olarak, “Araştırma İstasyonu” metinlerinin sayıca artırılması, tüm ünitelerde dengeli biçimde yer alması ve bilişsel çeşitliliği destekleyecek biçimde yeniden yapılandırılması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli , fen bilimleri eğitimi , araştırma temelli öğrenme , bilimsel süreç becerileri , Yenilenmiş Bloom Taksonomisi , üst düzey düşünme becerileri , ders kitabı analizi

Analysis of the "Research Station" Texts in the 5th Grade Science Textbook Prepared with the Türkiye Century Maarif Model

https://izlik.org/JA87GF86BW

Öz

The Turkish Century Education Model aims to develop students' scientific process skills and higher-order thinking skills. Therefore, it is important to determine the extent to which the research station texts in the textbooks align with these objectives. The purpose of this research is to determine the distribution of the "Research Station (RS)" texts in the 5th-grade science textbook prepared with the launch of the Turkish Century Education Model by unit, to examine them in terms of language and meaning, to evaluate them in terms of scientific process skills, to determine cognitive levels, and to examine their contribution to the development of higher-order thinking skills. The study employed the document review method, a qualitative research design. Four "Research Station" texts from the 5th-grade science textbook published by the Ministry of National Education in 2024 were examined as documents. The texts were examined within the framework of distribution by unit, evaluation in terms of language and meaning, scientific process skills, classification according to the Revised Bloom Taxonomy, and higher-order thinking skills. The findings indicate that the texts in question were included in only three units, were generally appropriate in terms of language and meaning, and covered a large portion of scientific process skills. However, some basic skills, such as modeling and observation, were underrepresented. Furthermore, only one text (AI-3) addressed all levels of the Revised Bloom Taxonomy, while the other texts focused more on lower-level cognitive processes such as recall and comprehension. In terms of higher-order thinking skills, AI-3 and AI-4 were prominent, while AI-1 addressed fewer higher-order thinking skills. Consequently, it is recommended that the number of "Research Station" texts be increased, their inclusion in all units balanced, and their restructuring to support cognitive diversity.

Anahtar Kelimeler

Türkiye Century Education Model , science education , inquiry-based learning , scientific process skills , Revised Bloom Taxonomy , higher-order thinking skills , textbook analysis

Kaynakça

• Anderson, L. W., ve Krathwohl, D. R. (Eds.). (2001). A taxonomy for learning, teaching, and assessing: A revision of Bloom’s taxonomy of educational objectives. Longman.
• Ayaz, M. F., ve Şekerci, H. (2015). Yapılandırmacı öğrenme yaklaşımının akademik başarıya ve tutuma etkisi: Bir meta-analiz çalışması. Hasan Âli Yücel Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(2), 27–44. https://doi.org/10.12780/uusbd.63667
• Aydın, A., Kardeş, H., Sarıkavak, İ., Canan, L. N., Topak, M. E., Yılmaz, S., ve Bağcı, Y. M. (2024). Fen bilimleri 5. sınıf ders kitabı (1. Ve 2. Kitap). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları. Baskı ve Cilt: Korza Yayıncılık Basım San. Tic. A.Ş., Ankara.
• Ayvacı, H. Ş. (2020). Üst düzey düşünme becerileri açısından fen bilimleri dersi etkinliklerinin değerlendirilmesi. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 5(1), 15–31. https://doi.org/10.21733/ibad.675668
• Bayır, E, Kahveci, S. (2022). Ortaokul fen bilimleri ders kitaplarının bilimsel süreç becerileri açısından incelenmesi. Cumhuriyet International Journal of Education, 11(1), 253-262. https://dx.doi.org/10.30703/cije.1026825
• Bloom, B. S. (1956). Taxonomy of educational objectives: The classification of educational goals. Handbook I: Cognitive domain. New York: David McKay Company.
• Bybee, R. W. (2013). The Case for STEM education: Challenges and opportunities. NSTA Press.
• Chittum, J. R., Jones, B. D., Akalin, S., ve Schram, A. B. (2017). The effects of an afterschool STEM program on students' motivation and engagement. International Journal of STEM Education, 4(1), 1–16. https://doi.org/10.1186/s40594-017-0091-7
• Demir, S. B., ve Arslan, C. (2021). Üst düzey düşünme becerilerine yönelik öğretim materyali geliştirme süreci: Fen öğretmenlerinin görüşleri. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 17(3), 726–742. https://doi.org/10.17244/eku.935452
• Doğan, E. E., Ekinci, R., & Doğan, D. (2020). Fen bilimleri ders kitapları ile ilgili yapılan çalışmaların incelenmesi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9(5), 3479-3499.
• Ecevit, T., Alagöz, S., Özkurt, N., ve Karataş Köylü, Ü. (2021). İlkokul 3. ve 4. sınıf fen bilimleri ders kitaplarındaki etkinliklerin bilimsel süreç, yaşam ve mühendislik becerileri açısından incelenmesi. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 17(3), 743–760. https://doi.org/10.24315/tred.934470
• Eroğlu, S., ve Bektaş, O. (2016). STEM eğitimi almış fen bilimleri öğretmenlerinin STEM temelli ders etkinlikleri hakkındaki görüşleri. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 4(3), 43–67. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.4c3s3m
• Erol, Y., & Ezberci Çevik, E. (2023). Yedinci sınıf fen bilimleri ders kitaplarında yer alan fiziksel olaylar konu alanı sorularının üst düzey düşünme becerileri açısından incelenmesi. Fen Bilimleri Öğretimi Dergisi, 11(2), 255-281. https://doi.org/10.56423/fbod.1267586
• Göktepe, D., Eroğlu Doğan, E., ve Doğan, D. (2022). Fen bilimleri öğretmenlerinin bilimsel okuryazarlık beceri düzeylerinin farklı değişkenler açısından değerlendirilmesi. E-Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 13(1), 233–253. https://doi.org/10.19160/e-ijer.1058046
• Güven, Ç., & Aydın, A. (2017). 8. Sınıf Fen ve Teknoloji Dersi Öğretim Programı’nda bulunan soruların Yenilenmiş Bloom Taksonomisi’nin bilişsel süreç boyutuna göre incelenmesi. Türkiye Kimya Derneği Dergisi, Kısım C: Kimya Eğitimi, 2(1), 87–104.
• Hmelo-Silver, C. E., Duncan, R. G., & Chinn, C. A. (2007). Scaffolding and achievement in problem-based and inquiry learning: A response to Kirschner, Sweller, and Clark (2006). Educational Psychologist, 42(2), 99–107. https://doi.org/10.1080/00461520701263368
• Kabapınar, F., Tekin, D., ve Tetik, S. (2023). K12 fen bilimleri alan becerileri eğitimi kapsamında hipotez oluşturma becerisinin öğretimi ve etkisinin değerlendirilmesi: Kimya dersinden uygulamalar. Milli Eğitim Dergisi, 52(1), 287–322. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1309215
• Kara Kılıç, N. (2019). MEB 5. sınıf fen bilimleri ders kitabının öğretmen görüşlerine göre değerlendirilmesi. Anadolu Journal of Educational Sciences International, 9(1), 170–194. https://doi.org/10.18039/ajesi.800552
• Milli Eğitim Bakanlığı (2018). Fen bilimleri dersi öğretim programı (İlkokul ve Ortaokul 3, 4, 5, 6, 7 ve 8. sınıflar). Ankara: MEB yayınları.
• Milli Eğitim Bakanlığı (2024). Fen bilimleri dersi öğretim programı (İlkokul ve Ortaokul 3, 4, 5, 6, 7 ve 8. sınıflar). Ankara: MEB yayınları.
• Miles, M. B., ve Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed.). Sage Publications.
• OECD (2019). PISA 2018 Results (Volume I): What students know and can do. Paris: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/5f07c754-en
• Öztürk, Z., ve Karademir, E. (2017). Bilim uygulamaları dersi kapsamında gerçekleştirilen etkinliğin bilimsel süreç becerileri ve yaşam becerileri bağlamında incelenmesi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Eğitim Dergisi, 2(2), 64–73.
• Padilla, M. J. (1990). The Science Process Skills. National Association for Research in Science Teaching. Sağlam, M., ve Şahin, M. (2021). Fen öğretiminde 21. yüzyıl becerilerine dayalı etkinlik tasarımı ve uygulanması. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 17(4), 1054–1070.
• Şimşek, F., & Hamzaoğlu, E. (2020). Modellerle zenginleştirilmiş fen öğretiminin akademik başarı, kalıcılık ve tutum üzerine etkisi. Kastamonu Education Journal, 28(3), 1333-1344. https://doi.org/10.24106/kefdergi.3899
• Yaman, S., ve Yalçın, N. (2019). Yenilenmiş Bloom Taksonomisine göre ilkokul fen bilimleri etkinliklerinin analizi. Uluslararası Temel Eğitim Dergisi, 9(2), 248–266.
• Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2022). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (13. baskı). Seçkin Yayıncılık. Yumuşak, G. (2023). Fen programlarının değerlendirilmesine yönelik araştırmaların incelenmesi: Bir metasentez çalışması. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 14(2), 735-757. https://doi.org/10.51460/baebd.1193879
• Zohar, A., & Dori, Y. J. (2003). Higher Order Thinking Skills and Low Achieving Students: Are They Mutually Exclusive? Journal of the Learning Sciences, 12, 145-181. http://dx.doi.org/10.1207/S15327809JLS1202_1