İlk müfessir Hz. Peygamberle başlayan tefsir faaliyetlerine bakıldığında kelime merkezli izahların önem arz ettiği görülmektedir. Ashâb-ı kirâmın tefsir örneklerinde de benzeri bir durum görülmekte ve özellikle anlamı izaha muhtaç ġarîb kelimeler ön plana çıkmaktadır. Kur’ân’da, manası kolaylıkla bilinmeyen, anlaşılması güç lafızlar vardır. Tefsir ilminde Kur’ân’daki bu tür kelimelerin açıklanması ġarîbü’l-Kur’ân’ın konusunu teşkil etmektedir. Benzer şekilde hadislerde yer alıp manası izaha muhtaç lafızlar vardır. Söz konusu lafızlar da ġarîbü’l-hadis’in konusunu teşkil etmektedir. Müslümanların temel kaynağı olması itibariyle yaşamlarının her alanı için önem arz eden âyet ve hadislerde yer alan ġarîb lafızları bir araya getiren eserler ġarîbeyn yazım geleneğini ortaya çıkarmıştır. Bu yazın türünün öncülüğünü Kitâbü’l-ġarîbeyn fi’l-Ḳurʾân ve’l-ḥadîs̱ isimli eseriyle Ahmed b. Muhammed el-Herevî (öl. 401/1011) yapmıştır. Sonraki dönem ġarîbeyn çalışmalarının tamamı, ya onun eserinin özeti mahiyetinde bir muhtasar ya da eksiklerini ikmal edici türden bir tekmile olarak inşa edilmiştir. el-Herevî’nin Kitâbü’l-ġarîbeyn’inin ġarîbü’l-Kur’ân yönünden incelenmesi çalışmamızın konusunu oluşturmaktadır. Temel amacı ise ġarîbü’l-Kur’ân eserlerinin olgunluk çağına ulaştığı hicri beşinci asırda telif edilen ve söz konusu eserler arasında gösterilen Kitâbü’l-ġarîbeyn fi’l-Ḳurʾân ve’l-ḥadîs̱ adlı eserin muhteva ve metoda dair hususiyetlerini, ġarîbü’l-Kur’ân ilmiyle örtüşen ve farklılaşan yönlerini tespit etmektir. Ġarîbeyn türünün ilk örneği olan Kitâbü’l-ġarîbeyn’i münferiden ele alan ilk çalışma olması yönüyle makalemiz önem arz etmekte olup elde edilen verilerin ġarîbu’l-Kur’ân ilminin ġarîbeyn türü çalışmalarla ortak ve farklı yönlerini ortaya koyması hasebiyle literatüre katkısı sağlayacağı düşünülmektedir. Kitâbü’l-ġarîbeyn’in muhtevası ġarîbü’l-Kur’ân eserleriyle uyumluluk arz etmektedir. Bununla beraber uygulanan gelişmiş alfabetik tertiple eserin ġarîb kelimeye ulaşımı kolaylaştıran sistematik bir yapıya büründüğü görülmüştür. Ayrıca muâsırı olduğu ġarîbü’l-Kur’ân’larda ġarip lafzın izahında kelime merkezli hareket edilirken Kitâbü’l-ġarîbeyn’de ayet ve hadis esaslı hareket edilip erken dönem ġarîbü’l-Kur’ân eserleriyle uyumlu bir biçimde ağırlıklı olarak âyet ve hadis bağlamında açıklamalar yapıldığı tespit edilmiştir. Makale nitel bir araştırma olup konunun yapısı gereği ağırlıklı olarak deskriptif/ tasviri yöntem, kısmen de mukayeseli tahlil yöntemi kullanılmıştır. Makalenin sınırları içerisinde Kitâbü’l-ġarîbeyn’in ġarîbü’l-Kur’ân eserlerinin tamamı üzerinden bir mukayesesi mümkün olamayacağı için erken dönem eserlerinden ibn Abbas’a isnad edilen meşhur iki eser Kitâbü’l-lugât ve Tefsiru İbn Abbas el-müsemmâ bi-sahifeti Ali b Ebi Talha ile türün olgunluk döneminde telif edilen İsfahânî’nin el-Müfredât’ıyla mukayesesi ile yetinilecektir.
When we look at the tafsir activities that started with the Prophet, it is seen that lexical explanations are important. Likewise, it also available in the exegetical narratives dating back to the first generation and especially incognita words that bear ambiguity in terms of connotation and need explanation come to the fore. The science that deals with the words that come from a dialect other than the dialect of Quraysh, or that come from foreign languages and are not easily known, is called the science of the gharīb al-Qur’ān. Similarly, the science that deals with the words in the ḥadīth that need lexicographical explanation is called the science of gharīb al-ḥadīth. The works that gathered the abstruse words in the verses and ḥadīth, which are important for every aspect of their lives as they are the main sources of Muslims, brought forth the genre of gharībān. This genre was pioneered by Ahmad b. Muhammad al-Harawī (d. 401/1011) with his work Kitāb al-gharībān fiʼl-Qurʾān wal-ḥadīth. All of the later gharībān studies were based on his work, either as a summary in the form of a summary or as a subsidiary to complement what was lacking. The main purpose of this study is to reveal the characteristics of Kitāb al-gharībān, which was written in the fifth century of hijrī, when the genre of the gharīb al-Qur’ān reached their maturity, and to reveal its overlapping and differentiating aspects with the science of the gharīb al-Qur’ān. Our article is different in that it is the first study to deal with Kitāb al-gharībān, which is the first example of the genre of gharībān, individually. Kitab al-gharībān is in harmony with the works of the gharīb al-Qur’ān in terms of style and content. However, with the advanced alphabetical organization applied, it has a systematic structure that facilitates access to the strange word. In addition, while his contemporaries in the strange Qur’āns were word-centered in the explanation of the strange word, Kitāb al-gharībān is based on verse and ḥadīth, and in line with the early strange Qur’ān, explanations were made mainly in the context of verse and ḥadīth. Descriptive and comparative analysis methods were used in the article.