Kur’ân-Hadis İrtibatı Üzerine Kavramsal Bir İnceleme: Mirkâtü’l-Mefâtîh Örneği

Yıl 2025, Sayı: 41, 413 - 432, 30.11.2025

Mesut Çakır

https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1727910

https://izlik.org/JA24DD59RJ

Öz

Kur’ân ve sünnet arasındaki ilişki, İslam ilim geleneğinin temel yapı taşlarından biridir. Zira hadisler, Kur’ân’ın yaşanmış ve hayata geçirilmiş pratiğidir. Hz. Peygamber'in ilahî mesajı tebliğ etmenin yanı sıra onu açıklama (tebyin) görevini de üstlenmiş olması, sözlerinin doğrudan veya dolaylı biçimde Kur’ân’la irtibatlı olmasını tabii bir gereklilik hâline getirmiştir. İslam kültür ve medeniyeti, bu iki kaynağın birlikte yorumlanması ve birbirini tamamlaması esası üzerine inşa edilmiştir. Bu bağlamda hadis metinlerinin Kur’ân âyetleriyle kurduğu anlam irtibatı hadislerin doğru anlaşılması ve Kur’ân’ın yorumunda derinliğin artırılması açısından büyük önem taşır. Bu çalışmada, klasik hadis şerhçiliğinin önemli temsilcilerinden olan Ali el-Kârî’nin (öl. 1014/1605) Mirkâtü’l-mefâtîh adlı eseri merkeze alınarak hadislerin âyetlerle ilişkilendirilme biçimi incelenmiştir. Müellifin, iktibas, îmâ, işaret ve telmih gibi yöntemleri kullanarak hadislerle âyetler arasında kurduğu bağlar teorik ve uygulamalı yönleriyle ele alınmıştır. Çalışmada bu kavramların belâgat ve usûl literatüründeki tanımları açıklanmış ve Mirkâtü’l-mefâtîh’teki kullanım örnekleriyle karşılaştırmalı bir analiz gerçekleştirilmiştir. Ali el-Kârî’nin özellikle îmâ ve işaret kavramlarını zaman zaman esnek bir biçimde kullandığı, ancak genel olarak hadislerin âyetlerle anlam düzeyinde güçlü bir ilişki içinde yorumlandığı gözlemlenmiştir. Bu yaklaşımıyla Mirkâtü’l-mefâtîh, hadis ile Kur’ân arasındaki derin anlam bağını sistemli biçimde ortaya koyan seçkin şerh eserlerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Bu yönüyle eser, klasik bir şerh örneği olmanın yanında Kur’ân-sünnet bütünlüğünü esas alan yorum anlayışının günümüzde yeniden değerlendirilmesine imkân sunan önemli bir ilmî miras olarak da dikkate alınmalıdır. Zira hadislerin anlam katmanlarını Kur’ânî bağlamda okumaya yönelik bu yaklaşım, hem metinler arası ilişkilerin nasıl kurulduğunu göstermesi bakımından tarihsel bir tecrübenin izini sürmekte hem de günümüz hadis anlayışında sıkça gündeme gelen Kur’ân’a uygunluk tartışmalarına teorik bir zemin sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Ayet , Ali el-Kari , Mirkâtü'l-mefâtîh , İktibas , Îmâ , İşaret , Telmih

A Conceptual Analysis of The Qurʾān-Hadīth Relationship: The Case of Mirkāt al-Mafātīh

https://izlik.org/JA24DD59RJ

Öz

The relationship between the Qur’an and the Sunnah is one of the fundamental pillars of the Islamic scholarly tradition. The Hadith represents the living, practical application of the Qur’an. The Prophet Muhammad’s duty was not only to convey the divine message, but also to elucidate it (tabyīn); which necessitates that his words be directly or indirectly connected to the Qur’an. Islamic culture and civilization have been built upon integrated interpretation of these two complementary sources. In this context, the semantic connection between hadith texts and Qur’anic verses holds great significance, both for the accurate understanding of hadiths and for deepening Qur’anic interpretation. This study examines the hermeneutical connections drawn between hadiths and verses, focusing on Mirqat al-Mafatih, a major work by Ali al-Qari (d. 1014/1605), one of the prominent figures of classical hadith commentary. The article analyzes the connections the author establishes between hadiths and verses through methods such as iqtibas, ima’, isharah and talmih are analyzed from both theoretical and practical perspectives. In the study, the definitions of these concepts are first explained based on the literature of rhetoric (balaghah) and legal theory (usul), followed by a comparative analysis with examples from Mirqat al-Mafatih. The analysis reveals that Ali al-Qari sometimes applies the concepts of ima’ and isharah with flexibility; however, overall, he consistently interprets hadiths within a strong semantic relationship with Qur’anic verses. Through this approach, Mirqat al-Mafatih stands out as a distinguished commentary that systematically reveals the profound semantic bond between the Hadith and the Qur’an. In this respect, the work should not be regarded merely as a classical commentary, but as a significant scholarly legacy that offers an interpretive model grounded in the integrity of the Qur’an and the Sunnah, one that deserves renewed attention today. This Qur’an-centered interpretive approach to the semantic layers of hadith provides, on the one hand, a historical insight into how intertextual relationships were established, and on the other hand, a conceptual framework for contemporary debates on the conformity of hadith to the Qur’an.

Anahtar Kelimeler

Hadīth , Verse , ʿAlī al-Qārī , Mirkāt al-Mafātīh , iqtibas , ima’ , isharah , talmih.

Kaynakça

• Kaynakça Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Müsned. nşr. Şuayb el-Arnaût vd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
• Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasan Nureddîn Molla Ali b. Sultân Muhammed el-Herevî el-Mekkî. Mirkâtü’l-mefâtîh şerhu mişkâti’l-mesâbîh. nşr. Cemâl Aytânî. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1422/2001.
• Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasan Nureddîn Molla Ali b. Sultân Muhammed el-Herevî el-Mekkî. Şerhu Muhtasari’l-Menâr el-müsemmâ tavzîhü’l-mebânî ve tenkîhü’l-me‘ânî. nşr. İlyas Kaplan. Beyrut: Dâru Sâdır, 1427/2006.
• Asker, Abdulmuhsin b. Abdilazîz. el-İktibâs: Envâuh ve Ahkâmuh - Dirâse şer‘iyye belâğiyye fî’l-iktibâs mine’l-Kur’ân ve’l-Hadîs. Riyad: Mektebetü Dâri’l-Minhâc, 1425/2004.
• Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b Mes‘ûd b Muhammed el-Ferrâ’. Meâlimü’t-Tenzîl. nşr. Muhammed Abdullah en-Nemr vd. Riyad: Dâru Taybe, 1417/1997.
• Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali. Şu‘abü’l-îmân. nşr. Abdul‘alî Abdulhamîd Hâmid. 14 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1423/2003.
• Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail. el-Câmi‘u’s-sahîh. nşr. Muhammed Dîb el-Bugâ. 6 Cilt. Beyrut: el-Yemâme, 3. Basım, 1407/1987.
• Bulut, Ali. Belâgat; Meânî - Beyân - Bedî’. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 12. Basım, 2019.
• Bulut, Ali. Belâgat Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2015.
• Cevherî, İsmail b. Hammad. es-Sıhâh tâcü’l-lüga ve sıhâhü’l-‘arabiyye. nşr. Ahmed Abdülğafûr Attar. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 1407/1987.
• Debûsî, Ebû Zeyd Abdullah b. Ömer b. Îsâ. Takvîmu’l-edille fi’l-usûl. nşr. Halil Muhyiddîn el-Meys. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1421/2001.
• Durmuş, İsmail. “Telmih”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 29 Ağustos 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/telmih
• Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî. Sünen. nşr. Şuayb el-Arnaût-Muhammed Kâmil Karabellî. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâle el-‘Âlemiyye, 1430/2009.
• Ebû Yaʻlâ, Ahmed b. Ali b. el-Müsennâ et-Temîmî el-Mevsılî. Müsned. nşr. Hüseyin Selim Esed. 13 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1404/1984.
• Feyyûd, Besyûnî Abdülfettah. Ulûmu’l-Bedî‘: dirâse târîhiyye ve fenniyye li usûli’l- belâğa ve mesâili’l-bedî‘. Kahire: Müessesetü’l-Muhtâr li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 1436/2015.
• Feyyûmî, Ahmed b. Muhammed b. Alî. el-Misbâhu’l-münîr. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘İlmiyye, ts. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Müstasfâ min ‘ilmi’l-usûl. nşr. Muhammed Abdüsselâm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1413/1993.
• Habenneke, Abdurrahman Hasan el-Meydânî. el-Belâgatü’l-‘arabiyye üsüsühâ ve ‘ulûmuhâ ve fünûnuhâ ve suver min tatbîkatihâ bi-heykel cedîd min tarîf ve telîd. 2 Cilt. Dimaşk: Dâru’l-Kalem, 1416/1996.
• Hamevî, Takiyyuddin Ebû Bekir Ali b. Abdullah. Hizânetü’l-edeb ve gâyetü’l-ereb. nşr. Isâm Şüaytû. 2 Cilt. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hilal, 2004.
• Hâşimî, Ahmed b. İbrahîm. Cevâhiru’l-belâğa fi’l-me‘ânî ve’l-beyân ve’l-bedî‘. nşr. Yûsuf es-Sumeylî. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asriyye, 1420/1999.
• Hillî, Ebü’l-Mehâsin Safiyyüddîn Abdülazîz b. Serâyâ. Şerhu’l-Kâfiyeti’l-bedî‘iyye fî ‘ulûmi’l-belâğa ve mehâsini’l-Bedî‘. nşr. Nesîb Neşâvî. Beyrut: Dâru Sâdır, 1992.
• İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünen. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. b.y.: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-‘Arabiyye, Faysal Îsâ el-Bâbî el-Halebî, ts.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemaleddin Muhammed b. Mükerrem b. Ali b. Ahmed el-Ensârî. Lisânü’l-‘arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414/1993.
• İbnü’l-Hâcib, Ebû Amr Cemâleddin Osman b. Ömer. Şerhu Muhtasarı’l-Müntehâ. nşr. Muhammad Hasan Muhammed Hasan İsmail. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1424/2004.
• İltaş, Davut. Fıkıh Usûlünde Mütekellimîn Yönteminin Delalet Anlayışı. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
• Kara, İbrahim. “Arap Belâgatında İktibas Sanatı”. Artuklu Akademi Dergisi 8/1 (2021), 86. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.886616
• Kartal, Ahmet. “Türk Edebiyatında Belâgat Çalışmaları ve ‘Tezad’ ve ‘Telmih’ Sanatlarına Eleştirel Bir Bakış”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 16/1 (2007), 413-428.
• Kâtip Çelebi Mustafa b. Abdullah. Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’i’l-fünûn. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1941.
• Kazvînî, Ebü’l-Meâlî Cemaleddin el-Hatîb Muhammed b. Abdurrahmân b. Ömer b. Ahmed. Telhîsu’l-miftâh. Karaçi: Mektebetü’l-Büşrâ, 1431/2010.
• Kutlay, Halil İbrahim. el-İmâm Alî el-Kârî ve eseruhû fî ‘ilmi’l-hadîs. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1408/1987.
• Merâgî, Ahmed Mustafa. Ulûmü’l-belâğa. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1414/1993.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyin Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. Sahîh. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
• Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b Ali b Şuayb. Sünen. nşr. Abdülfettah Ebû Gudde. 8 Cilt. Halep: Mektebü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1406/1986.
• Nîsâbûrî, Ebû Abdullah Muhammed b Abdullah b Muhammed Hâkim en-. el-Müstedrek ‘ale’s-Sahihayn. nşr. Mustafa Abdulkâdir Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1411/1990.
• Pala, İskender. Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları, 2020.
• Râzî, Ebû Abdullah (Ebü’l-Fazl) Fahreddin Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Nihâyetü’l-îcâz fî dirâyeti’l-i‘câz. nşr. Nasrullah Hacımüftüoğlu. Beyrut: Dâru Sâdır, 1424/2004.
• Saraç, Mehmet Ali Yekta. Klasik Edebiyat Bilgisi: Belâgat. İstanbul: Gökkubbe Yayınları, ts.
• Sekkâkî, Ebû Ya‘kûb Sirâcüddîn Yûsuf b. Ebû Bekir b. Muhammed b. Alî el-Hârizmî. Miftâhu’l-‘ulûm. nşr. Naîm Zarzûr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1407/1987.
• Serahsî, Ebû Bekir Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. nşr. Ebü’l-Vefâ el-Afgânî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Mâ‘rife, 1395/1975.
• Şirinov, Rufet. Ali el-Kâri ve Şerh Metodu (Mirkâtul’l-Mefâtih Örneği). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
• Teftâzânî, Sâdeddîn Mes'ud b. Fahreddîn Ömer b. Burhaneddîn Abdullah el-Herevî el-Horâsânî. el-Mutavvel. nşr. Abdülhamid el-Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 3. Basım, 1434/2013.
• Tîbî, Şerefüddîn Hüseyin b. Muhammed b. Abdullah. el-Kâşif ‘an hakâ’iki’s-sünen. nşr. Abdülhamid el-Hindâvî. 13 Cilt. Riyad: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1417/1997.
• Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevra. Sünen. nşr. Ahmed Muhammed Şâkir vd. 5 Cilt. Mısır: Matba‘atu Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1395/1975.
• Tok, Fatih. Peygamberimizin Kur’ân’dan İktibâsları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
• Yardımcı, Mehmet. “Yunus Emre’de Telmih”. Uluslararası Yunus Emre Sempozyumu Bildirileri Dizisi 2. ed. İbrahim Baştuğ. 473-487. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını, 1995.
• Yeşildağ, Abdussamed. “Arap Şiirinde Âyet İktibası / Quotes from the Verses in the Quran in the Arabic Poetry”. Şarkiyat Mecmuası 27/2 (Ağustos 2016), 43-66.
• Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed. Tâcü’l-‘Arûs min Cevâhiri’l-Kâmûs. nşr. Komisyon. 40 Cilt. Kuveyt: Dâru’l-Hidâye, 1422/2001.