Art-Sanat 2148-3582 İstanbul Üniversitesi 10.26650/artsanat.2026.25.0010 Archaeology (Other) Arkeoloji (Diğer) Sultan II. Abdülhamid’in Saray Poligonu: Yıldız Poligon-ı Hümayununun İnşası ve Tasfiyesi Sultan Abdulhamid II’s Palace Polygon: Construction and Liquidation of Yıldız Polygon-ı Hümayunu https://orcid.org/0000-0002-5131-4427 Çevik Azap Pınar T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi 01 31 2026 25 259 285 09 05 2024 01 26 2026 Copyright © 2014, Art-Sanat 2014 Art-Sanat

Sultan II. Abdülhamid’in 1877 yılında Yıldız Sarayı’na yerleşmesi, izleyen yıllarda Beşiktaş’tan Ortaköy’e kadar uzanan geniş arazi üzerine farklı mimari özelliklere ve işlevlere sahip birçok yapının inşasının da başlangıcını oluşturmuştur. Yıldız Saray-ı Hümayunu içindeki yapılardan bir tanesi de II. Abdülhamid’in 1904-1907 yıllarında inşa ettirdiği Yıldız Poligon-ı Hümayunudur. Yıldız Talimhane Köşkü’nün hemen yanında yer alan bu poligon, sarayı muhafaza eden askerî birliklerin atış talimlerinin yapıldığı kapalı bir mekân olarak tasarlanmıştır. Bununla beraber poligonun içerisinde, Sultan II. Abdülhamid’in özel koleksiyonundan tüfekler ile Yıldız Sarayı içerisindeki silahhaneden seçilen tüfek ve silahların sergileneceği bir salon da yer almıştır. Sultan II. Abdülhamid’in saltanatının son yılında eksiklikleri giderilmeye çalışılan poligon, II. Abdülhamid’in tahttan indirilmesinden dolayı onun döneminde kullanılmamıştır.Bu çalışmanın amacı, Yıldız Sarayı içerisinde olup günümüze ulaşmayan yapılardan biri olan Yıldız Poligonunu gün yüzüne çıkarıp poligonun inşa sürecini, işlevini ve II. Abdülhamid’in Yıldız Sarayı’ndan çıkarılmasının ardından uygulanan tasfiyesindeki durumunu incelemektir. Bu konunun ilk defa ele alındığı bu çalışmanın hazırlanmasında, Osmanlı Arşivi’nden konuya doğrudan temas eden belge ve krokiler ile Yıldız Sarayı yapılarına ilişkin alan yazını ve görsellerden yararlanılmıştır.

Sultan Abdulhamid II’s settlement in Yıldız Palace in 1877 marked the beginning of many buildings’ construction with different architectural features and functions on a large land from Beşiktaş to Ortaköy in the following years. Among these structures was the Yıldız Poligon-ı Hümâyunu, constructed between 1904 and 1907. Located adjacent to the Yıldız Talimhane Köşkü, the polygon was designed as an enclosed facility for firearms training by the military units assigned to the protection of the palace. In addition to its training function, the building included a hall intended for the exhibition of rifles from Sultan Abdulhamid II’s private collection and selected weapons from the Yıldız Palace armory. Although efforts were made to complete the building during the final year of the sultan’s reign, the polygon was never used due to his deposition.This study aims to reconstruct and analyze the Yıldız Polygon -one of the palace structures that has not survived to the present- by examining its construction process, function, and ssubsequent liquidation. Drawing on archival documents and plans from the Ottoman Archives, as well as relevant literature and visual materials, this study offers the first scholarly assessment of this overlooked structure.

 Yıldız Sarayı II. Meşrutiyet Talimhane Köşkü Ahmed Muhtar Paşa Mimar Vedad Tek Yıldız Palace Constitutionalism II Training Pavilion Ahmed Muhtar Pasha Architect Vedad Tek Acar, Damla. “19. Yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul’da Ahşap Yapım Sistemlerinin Değişimi: Gelenekselin Rasyonelleştirilmesi.” Doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2025. google scholar Acaralp, Yasemin. “Yıldız Sarayı ve Yıldız Kasrı Bahçeleri.” Milli Saraylar Sanat-Tarih-Mimarlık Dergisi 11 (2013): 213-223. google scholar Akyürek, Göksün. “Kayıp Bir Mirasın İzinde: 19. Yüzyılda İstanbul’da Limonluklar.” Art-Sanat 23 (2025): 241-275. Erişim 21 Ocak 2026. https:www.doi.org/10.26650/artsanat.2025.23.0011.Alman Mavileri:1913-1914 I. Dünya Savaşı öncesi İstanbul Haritaları. Haz. İrfan Dağdelen. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü Yayınları, 2006. google scholar Arseven, Celal Esad. Osmanlı Dönemi Mimarlık Sözlüğü: Istılâhât-ı Mi’mâriyye. Çev. Şeyda Alpay. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2017. google scholar Aydın, Mehmet Akif. “Kanun-i Esasi.” TDV İslam Ansiklopedisi. 24. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001, 328-330. google scholar Başol, Samettin ve Vildan Şahin. “Siyaset ve Ticaretin Gölgesinde Osmanlı Devleti’nde Silah İthalatı Örneği: Alman Mavzer Fabrikasından Osmanlı Merkez Silahhanesine Gönderilen Silah ve Mühimmatlar (1888-1904).” Mavi Atlas 19/1 (2022): 291-309. google scholar Batur, Afife. “Yıldız Sarayı,” Devr-i Hamid: Sultan II. Abdülhamid. 1. cilt. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Yayınları, 2011, 129-151. google scholar Batur, Afife. “Yıldız Sarayı.” Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 7. İstanbul: Kültür Bakanlığı-Tarih Vakfı Yayınları, 1994, 520-527. google scholar Bilgin, Bülent. “Yıldız Sarayı.” TDV İslam Ansiklopedisi. 43. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013, 541-544. google scholar Candemir, Murat. Yıldız’da Kaos ve Tasfiye. İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayıncılık, 2007. google scholar Çevik Azap, Pınar. Tophane-i Âmire Müşiriyeti. İstanbul: Timaş Akademi Yayınları, 2023. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 3386/253927, 4 Şaban 1326 [30 Eylül 1908]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 3511/263292, 21 Safer 1327 [14 Mart 1909]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 3666/274937, 8 Zilkade 1327 [21 Kasım 1909]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 3763/282165, 3 Cemaziyelahir 1328 [12 Haziran 1910]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 3766/282388, 10 Cemaziyelahir 1328 [19 Haziran 1910]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO), 3768/282590, 12 Cemaziyelahir 1328 [21 Haziran 1910]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Muhaberat-ı Umumiye İdaresi (DH.MUİ), 31_1/10, 23 Şevval 1327 [7 Kasım 1909]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Muhaberat-ı Umumiye İdaresi (DH.MUİ), 56/22, 8 Muharrem 1328 [20 Ocak 1910]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Muhaberat-ı Umumiye İdaresi (DH.MUİ), 6/23, 14 Zilkade 1327 [27 Kasım 1909]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa defterleri (HH.d), 12783, 30 Cemaziyelevvel 1322 [12 Ağustos 1904]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa defterleri (HH.d), 31029, 6 Muharrem 1323 [13 Mart 1905]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa defterleri (HH.d), 31222, 18 Cemaziyelevvel 1323 [21 Temmuz 1905]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa defterleri (HH.d), 31249, 15 Cemaziyelevvel 1323 [18 Temmuz 1905]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa defterleri (HH.d), 31251, 25 Cemaziyelevvel 1323 [28 Temmuz 1905]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa defterleri (HH.d), 31274, 24 Cemaziyelevvel 1323 [27 Temmuz 1905]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa defterleri (HH.d), 31390, 13 Receb 1323 [13 Eylül 1905]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa defterleri (HH.d), 31390, 13 Receb 1323 [13 Eylül 1905]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa defterleri (HH.d), 31415, 4 Rebiülahir 1332 [2 Mart 1914]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa defterleri (HH.d), 31445, 5 Şevval 1322 [13 Aralık 1904]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa Ebniye Anbarı Müdürlüğü (HH.EBA), 30/1, 20 Zilhicce 1305 [28 Ağustos 1888]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa İrade (HH.İ), 170/17, 16 Safer 1322 [2 Mayıs 1904]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa İrade (HH.İ), 175/3, 25 Şaban 1322 [4 Kasım 1904]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa İrade (HH.İ), 191/29, 29 Safer 1325 [13 Nisan 1907]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa İrade (HH.İ), 191/29, 29 Safer 1325 [13 Nisan 1907]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa İrade (HH.İ), 70/13, 15 Safer 1322 [1 Mayıs 1904]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hazine-i Hassa İrade (HH.İ), 89/22, 12 Muharrem 1325 [25 Şubat 1907]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Hususi (İ.HUS), 169/4, 4 Şaban 1326 [1 Eylül 1908]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Hususi (İ.HUS), 174/22, 16 Safer 1327 [9 Mart 1909]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Mabeyn-i Hümayun (İ.MBH), 2/45, 29 Cemaziyelevvel 1328 [8 Haziran 1910]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Tophane-i Âmire (İ.TPH), 4/5, 5 Safer 1313 [28 Temmuz 1895]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Mabeyn-i Hümayun İrade (MB.İ), 143/61, 5 Safer 1328 [8 Haziran 1910]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maliye Nezareti Emlak-ı Emiriyye Müdüriyeti (ML.EEM), 478/5, 25 Cemaziyelevvel 1320 [30 Ağustos 1902]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Meclis-i Vükela Mazbataları (MV), 134/9, 3 Zilkade 1327 (16 Kasım 1909]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Plan-Proje-Kroki (PLK. p), 6754, 2944. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Askeri Hususi (Y.A.HUS), 526/112, 24 Safer 1326 [28 Mart 1908]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Esas Evrak Defterleri (Y.EE.d), 733, 21 Rebiülevvel 1325 [4 Mayıs 1907]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Mütenevvi Maruzat (Y.MTV), 221/4, 1 Cemaziyelevvel 1319 [15 Eylül 1901]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Mütenevvi Maruzat (Y.MTV), 258/102, 12 Muharrem 1322 [29 Mart 1904]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Mütenevvi Maruzat (Y.MTV), 80/100, 15 Muharrem 1311 [29 Temmuz 1892]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Perakende Askeri Maruzat (Y.PRK.ASK), 130/64, 13 Rebiülevvel 1315 [12 Ağustos 1897]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Perakende Askeri Maruzat (Y.PRK.ASK), 146/68, 13 Receb 1316 [27 Kasım 1898]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Perakende Askeri Maruzat (Y.PRK.ASK), 259/63, 28 Safer 1327 [21 Mart 1909]. google scholar Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Perakende Şehremaneti Maruzatı (Y.PRK.ŞH), 14/67, 9 Cemaziyelevvel 1327 [29 Mayıs 1909]. google scholar Elemana, Halil. “Yıldız Sarayı Dış Avlusundaki Şale Kasrı, Kütüphane ve Limonluk Binalarının İnşa Süreçleri.” Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2023. google scholar Engin, Vahdettin. “Osmanlı İstanbulu’nun Üçüncü Yönetim Merkezi: Yıldız Sarayı,” Antik Çağdan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi. 3. cilt. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi ve İBB Kültür A.Ş., 2015, 169-177. google scholar Engin, Vahdettin. “Yıldız Sarayı’nda Hayat,” II. Abdülhamid: Modernleşme Sürecinde İstanbul. İstanbul: 2010 Avrupa Kültür Başkenti, 2011, 46-71. google scholar Engin, Vahdettin. Bir Devrin Son Sultanı II. Abdülhamid. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2017. google scholar Eyice, Semavi ve Ayşenur Erdoğan. Bir Zamanlar Kâğıthane. İstanbul: Kâğıthane Belediyesi, 2018. google scholar Ezgü, Fuat. Yıldız Sarayı Tarihçesi. İstanbul: Harb Akademileri Komutanlığı Yayınları, 1962. google scholar Georgeon, François. Sultan Abdülhamid. Çev. Ali Berktay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2012. google scholar Gezer, Ömer ve Fatih Yeşil. “Osmanlı İmparatorluğu’nda “Sürat” Topçuluğu I (1773-1788): Top Döküm Teknolojisi, Bürokratik Yapı ve Konuşlanma.” Osmanlı Araştırmaları LII (2018): 135-180. Erişim 21 Ocak 2026, https://doi.org/10.18589/oa.592161. google scholar Gözeller, Ali. “Yıldız Sarayı Tamirhane-i Hümayunu.” Milli Saraylar Sanat-Tarih-Mimarlık Dergisi 15 (2016): 79-95. google scholar Gümüş, Müjde Dila. “Architectural Interventions Conducted in Yıldız Palace During the Second Constitutional Period (1909-1914).” Art-Sanat 15 (2021): 93-108. Erişim 21 Ocak 2026. 10.26650/artsanat.2021.15.0004. google scholar Gümüş, Müjde Dila. “Birinci Dünya Savaşında Mimarlık Yapmak: Vedad (Tek) Bey’in Harbiye Nezareti’ne Bağlı Çalışmaları.” Sanat Tarihi Yıllığı 30 (2021): 111-143. google scholar Hacısalihoğlu, Mehmet. Jön Türkler ve Makedonya Sorunu (1890-1918). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2003. google scholar Kaya, Şennur. “XIX. Yüzyılda İstanbul’da Tuğla Üretimi ve Çobançeşme Tuğla Fabrikası.” Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 50 (2017): 165-188. google scholar Kocaışık, Dilruba. “II. Abdülhamid’in Yıldız Sarayı: Mimari Mekanlar ve Dönemin Fotoğraflarındaki Temsili.” Yüksek Lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, 2019. google scholar Kocaışık, Dilruba. “Yıldız Sarayı’ndaki Fotoğrafhaneler ve Sultan II. Abdülhamid’in Hususi Fotoğrafhanesi,” Sultan II. Abdülhamid ve Osmanlı Modernleşmesi. 2. cilt. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Yayınları, 2022, 357-362. google scholar Koçu, Reşat Ekrem. “Berthier Paşa.” İstanbul Ansiklopedisi. 5. İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat, 1961, 2554. google scholar Küçük, Cevdet. “Abdülhamid II.” TDV İslam Ansiklopedisi. 1. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1988, 216-224. google scholar Küçük, Cevdet. “Murad V.” TDV İslam Ansiklopedisi. 31. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020, 183-185. google scholar Kutoğlu, M. Hanefi ve Murat Candemir. Bir Cihan Devleti’nin Tasfiyesi, Yıldız Sarayı Müzesi Tasfiye Komisyonu. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2010. google scholar Miralay Ahmed Muhtar Paşa, Osmanlı Topçuları. Haz. Ahmet Köç. İstanbul: İdeal Kültür Yayınları, 2013. google scholar Nurdun, Rahman. “19. Yüzyılda Alman Silah Diplomasisi: Osmanlı İmparatorluğu ve Mançu Qing Hanedan Örneği.” Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 81 (2024): 278-293. google scholar Osmanoğlu, Ayşe. Babam Sultan Abdülhamid. İstanbul: Timaş Yayınları, 2019. google scholar Özyetgin, Melek, Vahdettin Engin ve Ayşe Ersay Yüksel. Yıldız Sarayı. İstanbul: Sultan II. Abdülhamid Uygulama ve Araştırma Merkezi, 2021. google scholar Polat, Hasan Ali ve Osman Akandere. “Yıldız Sarayı’nın Yağmalandığı İddiası, Mütareke Döneminde Yağma Davası ve Neticesi.” Vakanüvis Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi 5/1 (2020): 339-389. google scholar Salt Araştırma, “Yıldızın İlk Fotoğrafları.” Kupürler ve Belgeler, FTTDOC01241A1. (L’llustration, 8 Mayıs 1909, No: 3454) https:www.archives.saltresearch.org/handle/123456789/26951 Sevgin, Erdoğan. “İstanbul Saraylarında Adım Adım Yıldız Parkı ve Şale Köşkü.” Hayat Tarih Mecmuası I/ 6 (1966): 52-61. google scholar Sevgin, Erdoğan. “İstanbul Saraylarında Adım Adım: Yıldız Sarayı.” Hayat Tarih Mecmuası 5 (Haziran 1966): 40-42. google scholar Şenyurt, Oya. “Bilinmeyen Yönleri ile Geç Osmanlı’da Mimarların Rolleri ve Ahvâlleri.” İdealkent 44/16 (2024): 669-709. google scholar Tetik, Fatih ve Serdal Soyluer. “Silah İthalatı ve Kara Harp Sanayii.” Osmanlı Askeri Tarihi, Ed. Gültekin Yıldız. İstanbul: Timaş Yayınları, 2013, 99-121. google scholar Tüfekçioğlu, Kemal. “Yıldız Sarayı Kışlaları.” Belgelerle Yıldız Sarayı Rehberi 3 (1982): 5-8. google scholar Türkmen, Zekeriya. “31 Mart Olayı’ndan Sonra Yıldız Evrakı Tedkik Komisyonu’nun Kuruluşu, Faaliyetleri ve Yıldız Sarayı’nın Araştırılması.” XIII. Türk Tarih Kongresi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2002, 559-577. google scholar Türkmen, Zekeriya. “31 Mart Olayından Sonra Yıldız Evrakı Tetkik Komisyonunun Kuruluşu, Faaliyetleri ve Yıldız Sarayının Araştırılması.” Osmanlı Ansiklopedisi. 2. cilt. Ankara: Türkiye Yayınları, 1999, 430-440. google scholar Türkmen, Zekeriya. “Osmanlı Ordusunun Siyasileşme Sürecinde Önemli Bir Dönemeç: 31 Mart Ayaklanması,” Cumhuriyetin 80. Yılına Armağan. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 2004, 369-411. google scholar Uyanık, Feyzullah. “Serasker Mehmet Rıza Paşa.” Yüksek Lisans tezi, Gaziantep Üniversitesi, 2012. google scholar