İslam Tetkikleri Dergisi 2717-6967 2717-6967 İstanbul Üniversitesi 10.26650/iuitd.2025.1712671 Arabic Language and Rhetoric Arap Dili ve Belagatı Mufassal Şarihi Sadru’l-Efâdıl el-Hârizmî’nin Şerhu’l-Ebniye Adlı Kayıp Eserinin Keşfi The Discovery of Sharḥ al-Abniya: A Lost Work by Ṣadr al-Afāḍil al-Khwārazmī, the Commentator of al-Mufaṣṣal https://orcid.org/0000-0003-2487-0505 Ençakar Aziz İstanbul Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Arap Dili ve Belagati 10 03 2025 15 2 681 686 06 03 2025 07 25 2025 Copyright © 1953, İslam Tetkikleri Dergisi 1953 İslam Tetkikleri Dergisi

Arap gramerine dair günümüze ulaşan en eski sistemli eser, Basra ekolünün öncülerinden Sîbeveyh’in (ö. 180/796) el-Kitâb’ıdır. Bu eserin muhtevasını özetlediği kabul edilen ve klasik nahiv literatüründe müstesna bir yer edinen çalışmaların başında ise Zemahşerî’nin (ö. 538/1144) Kitâbü’l-Mufassal fî sanʿati’l-iʿrâb adlı eseri gelir. Hârizm bölgesinde kaleme alınan bu eser, yalnızca yerel çevrelerde değil, Şam, Halep, Kudüs, Mısır ve Mağrib-Endülüs gibi pek çok ilim havzasında da büyük ilgi görmüş; üzerine yüzü aşkın şerh, haşiye, ihtisar ve nazım türünde çalışma yapılmıştır.1 Bu eser üzerine şerh kaleme alan isimlerden biri de, Mufassal’ın telif edildiği ve ders kitabı olarak okutulduğu Hârizm bölgesinde faaliyet gösteren, “Sadru’lEfâdıl” lakabıyla tanınan Mecdüddîn Ebû Muhammed elKāsım b. el-Hüseyn et-Tarâifî el-Hârizmî’dir (ö. 617/1220).

 Arap Dili ve Belagati Zemahşerî el-Mufassal Sadru’lEfâdıl el-Hârizmî Şerhu’l-Ebniye Arabic Language and Rhetoric al-Zamakhsharī al-Mufaṣṣal Ṣadr al-Afāḍil al-Khwārazmī Sharḥ al-Abniya Arslan, Şükrü. “Cermî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/413-414. İstanbul: TDV Yayınları, 1993. google scholar Durmuş, İsmail. “Sa‘leb”. 36/25-27. İstanbul: TDV Yayınları, 2009. google scholar Ençakar, Aziz. “Zemahşerî’nin el-Mufassal Fi San‘ati’l-İ‘râb’ının Kırâat İcazetleri”. Bütün Yönleriyle Zemahşerî. ed. Ömer Aslan - Abdullah Pakoğlu. 83-96. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Rektörlük Matbaa, 2023. google scholar Maarrî, Ebü’l-Alâ’ Ahmed b. Abdillâh. Dîvânü Ebi’l-‘Alâ el-Maarrî: Saktü’z-zend. Beyrut: Matbaatü’l-Edebiyye, 1884. google scholar Sadru’l-Efâdıl, el-Kâsım b. el-Hüseyn el-Hârizmî. Şerhu’l-Ebniye. Bursa İnebey Kütüphanesi, Hüseyin Çelebi, 1200. google scholar 14 el-Maarrî Ebü’l-Alâ’ Ahmed b. Abdillâh, Dîvânü Ebi’l-‘Alâ el-Maarrî: Saktü’z-zend (Beyrut: Matbaatü’l-Edebiyye, 1884), 15. google scholar Sadru’l-Efâdıl, el-Kasım b. el-Hüseyn el-Hârizmî. Şerhu’l-Mufassal fi san‘ati’l-i’râb el-mevsûm bi ’t-Tahmîr. thk. Abdurrahmân b. Süleymân el-‘Useymîn. Riyad: Mektebetü’l-‘Ubeykân, 2000. google scholar Tala, Murat. “Zemahşerî’nin el-Mufassal’ının Şerh ve Hâşiye Literatürü: Dil Bilimi ve Dil Öğretiminde Yenilik Teklifinin Yansımaları”. İslâm İlim ve Düşünce Tarihinde Şerh Geleneği. ed. Mesut Kaya - Sezai Engin. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2020. google scholar Tüccar, Zülfikar. “Sicistânî, Ebû Hâtim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/139-141. İstanbul: TDV Yayınları, 2009. google scholar Yâkut el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkut b. Abdillâh. Mu‘cemü’l-üdebâ. Kahire: Dârü’l-Me’mûn, 1937. google scholar Zavalsız, Halit. “Zübeydî, Ebû Bekir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/519-520. İstanbul: TDV Yayınları, 2013. google scholar Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-a'lâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma'rûf. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1424. google scholar