Osmanli Bilimi Arastirmalari (Studies in Ottoman Science) 1303-3123 2458-7982 İstanbul Üniversitesi 10.26650/oba.1367125 Late Modern History (Other) Yakınçağ Tarihi (Diğer) Calculation in the Ottoman Classical Period and Dervish Bin Lutfi’s Approach Osmanlı Klasik Döneminde Hesap ve Derviş Bin Lütfi’nin Yaklaşımı https://orcid.org/0000-0002-0506-8990 Oğuz Ceyhan Tuba İstanbul Medeniyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Bilim Tarihi Bölümü https://orcid.org/0000-0002-4126-1982 Demirhan Çavuşoğlu Halime Mücella Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü 01 31 2024 25 1 29 57 09 27 2023 01 08 2024 Copyright © 1995, Osmanlı Bilimi Araştırmaları 1995 Osmanlı Bilimi Araştırmaları

Books and treatises on calculation written during the Ottoman classical period, which handled the operations between numbers and their properties, benefited from Mashrik, Maghreb, and Mamluk mathematical traditions. The Ottomans combined these traditions with their own contributions and produced texts in different genres, such as commentaries, translations, and original works. One of the most important of these works is the supplementary translation (translation with commentary) of the Mamluk mathematician Garseddin ibn Nakib’s book titled Kitâbü’t-Tezkire fî İlmi’lHisâb into Turkish by his former student and mathematician Dervish bin Lutfi. Dervish bin Lutfi seems to have included a considerable amount of information in his translation, which is not found in the original work and is rarely found in other Ottoman calculation books. Furthermore, he aimed at a larger target audience. Our study evaluates Dervish bin Lutfi’s translation by combining the historical method, conducted with the help of primary and secondary sources, and the mathematical analysis method.

Sayılar arasındaki işlemler ve özelliklerini konu edinen “hesap” disipliniyle ilgili pek çok kitabın telif edildiği Osmanlı klasik döneminde, Maşrik, Mağrip ve Memlük matematik geleneklerinden yararlanılmıştır. Hatta Osmanlılar, bu gelenekleri kendi katkılarıyla mezcetmiş ve bazen yeni telif, bazen şerh, bazen ihtisar, bazen tercüme gibi farklı yazım türlerinde metinler kaleme almışlardır. Bunların en önemlilerinden biri, Derviş bin Lütfi’nin hocası Memlük matematikçisi Garseddin ibn Nakib’in Kitâbü’t-Tezkire fî İlmi’l-Hisâb isimli eserinden yaptığı ilaveli Türkçe tercümedir. Bu tercümede, eserin orijinalinde olmayan hatta diğer hesap kitaplarında nadir olarak rastlanan malumata yer verildiği ve hedef kitlenin genişletildiği anlaşılmıştır. Çalışmamızda, birincil ve ikincil kaynaklar yardımıyla takip edilen tarihsel yöntem, matematiksel analiz yöntemiyle birleştirilerek eserin değerlendirilmesi yapılmıştır.

 Osmanlı matematik hesap Garseddin ibn Nakib Derviş bin Lütfi Ottoman mathematics calculation Garseddin ibn Nakib Dervish bin Lutfi Abdullah Dimeşkî, Nuhbetü’t-Tuffâhe fi’l-Misâha, İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Bağdatlı Vehbi 2048, 1a-26a. google scholar Ali b. Veli b. Hamza el- Mağribî, Tuhfetü’l-A'dâd, İstanbul, Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi 3151/2, 39b-177b. google scholar Garseddin ibn Nakib, Kitâbü’t-Tezkire fî İlmi’l-Hisâb, Kütahya, Tavşanlı Zeytinoğlu İlçe Halk Kütüphanesi, Tavşanlı, Zeytinoğlu 305/9, 154b-171a. google scholar Derviş bin Lütfi, Terceme-i Risâle-i Şeyh Garseddin fî Usûli’l-Hisâb li Derviş bin Lütfi, Kütahya, Tavşanlı Zeytinoğlu İlçe Halk Kütüphanesi, Tavşanlı, Zeytinoğlu 584, 1a-95b, İstanbul, Köprülü Yazma Eserler Kütüphanesi, Fazıl Ahmed Paşa 936, 1a-146b. google scholar Baga, Elif. “Osmanlı Klasik Döneminde İstanbul’da Matematik İlimler.” Bilimname 45 (2021a): 79-119. google scholar Baga, Elif. “Mesahanın Kısa Tarihi ve İlk Müstakil Türkçe Mesaha Kitabı: Emrî Çelebi’nin Mecma'ul-Garâib fi’l- Mesâha Adlı Eseri.” Divan Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 51 (2021b): 1-38. google scholar Boyer, Carl. Matematiğin Tarihi. Çeviren Saadet Bağcacı. İstanbul: Doruk Yayınları, 2019. google scholar Ceyhan, Tuba Oğuz. “16. Yüzyılda Osmanlı Muhasebecilerinin Matematik Anlayışındaki Gelişmeler: Mürşidü’l-Muhâsibîn Örneği.” Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi 16 (2019): 111-144. google scholar Demirhan Çavuşoğlu, Halime M. “İlk Türkçe Mesâha Risâlemiz Risale-i Misâha.” Erdem 77 (2019): 179216. google scholar Demirhan Çavuşoğlu, Halime M. “İlm-i Müsellesat.” TYB Akademi 31 (2021): 153-183. google scholar Fazlıoğlu, İhsan. “Hulâsatü’l-Hisâb.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 18: 322-324. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998. google scholar Fazlıoğlu, İhsan. “Hesap Yöntemleri: Hisâbu’l-A‘dâdi’l-Erbaati’l-Mütenâsibe.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 17: 268-269. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998. google scholar Fazlıoğlu, İhsan. “İbnü’l-Hâim.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 21: 62-65. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000. google scholar Fazlıoğlu, İhsan. “Osmanlı Klasik Muhasebe-Matematik Eserleri Üzerine Bir Değerlendirme.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 1 (2003):345-367. google scholar Fazlıoğlu, İhsan. Uygulamalı Geometrinin Tarihine Giriş: el-İknâ‘ fî İlmi’l-Misâha. İstanbul: Dergah Yayınları, 2004. google scholar Fazlıoğlu, İhsan. “Selçuklu Döneminde Anadolu’da Felsefe ve Bilim-Bir Giriş.” Cogito 29 (2001): 152-168. google scholar Gökdoğan, Melek Dosay. “İstanbul’un Cazibesine Kapılan Bir Matematikçi: Magribî.” 7. Uluslararası Türk Kültürü Kongresi: Türk ve Dünya Kültüründe İstanbul, Bildiriler II, hazırlayan AKM içinde 660-682. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 2009. google scholar İhsanoğlu, Ekmeleddin, Ramazan Şeşen ve Cevat İzgi. Osmanlı Matematik Literatürü Tarihi. 1. cilt. İstanbul: IRCICA Yayınları, 1999. google scholar İzgi, Cevat. Osmanlı Medreselerinde İlim. 1.cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 1997. google scholar Salih Zeki. Asâr-ı Bâkiye. Yayına hazırlayan Melek Dosay Gökdoğan. 2. cilt. Ankara: Babil Yayıncılık, 2003. google scholar Oğuz, Zeynep Tuba. “Ondalık Kesirlerin Osmanlı Muhasebe Matematiği Eserlerindeki Yeri.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi 57, 1 (2017): 446-492. google scholar Fazlıoğlu, İhsan. “İbn el-Havvâm (ö. 724/1324) ve Eseri: el-Fevâid el Bahâiyye fî el-Kavâid el-Hisâbiyye: Tenkitli Metin ve Tarihi Değerlendirme.” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1993. google scholar Kalafat, Şermin. “Cami‘u’l- Hisâb (Giriş - İnceleme - Metin - Dizin).” Doktora Tezi, Uludağ Üniversitesi, 2015. google scholar Karagöz, Ali. “Nasûh es-Silâhî’nin Umdetü’l-Hisâb Adlı Eseri (89b-179a) (İnceleme-Metin-Dizin-Tıpkıbasım).” Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2013. google scholar Küçüker, Metehan. “15. Yüzyıl Osmanlı Devleti Muhasebe Uygulamalarında Yaşanan Gelişmeler: Muhyeddin Muhammed’in Mecma‘u’l-Kavâ‘id Adlı Eseri.” Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2019. google scholar Özçelik, Sezay. “Muhyeddin Muhammed’in Mecma‘u’l-Kavâ‘id Adlı Eseri (Giriş - İnceleme - Metin -Sözlük).” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2009. google scholar