Şarkiyat Mecmuası 1307-5020 2717-6916 İstanbul Üniversitesi 10.26650/jos.1691259 Cultural Studies (Other) Kültürel çalışmalar (Diğer) Intellectual Life of the Arabs in the Jahiliyyah Period Câhiliye Döneminde Arapların Entelektüel Yaşamları https://orcid.org/0000-0002-3571-5087 Matpan Ebubekir İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ 10 22 2025 47 75 97 05 04 2025 10 07 2025 Copyright © 1956, Şarkiyat Mecmuası 1956 Şarkiyat Mecmuası

This study examines the knowledge and cultural structure of pre-Islamic (Jāhiliyyah) Arab society through a multidimensional perspective within the context of the unique geographical and socio-social realities of the period. While the existing literature often confines the Jāhiliyyah period to the realms of oral literature and poetry production, this study demonstrates that knowledge production and transmission processes developed within a functional, sociological, and cultural system. Various forms of knowledge transmission— such as poetry, proverbs, storytelling, divination, and medical knowledge and practices—are analyzed in direct relation to the period’s social structure and practical needs. Knowledge systems shaped by geographic conditions and the hardships of daily life, such as stellar sciences, wind and rain forecasting, the integration of empirical observations and mystical beliefs in the treatment of diseases, and the crucial role of genealogy in maintaining social cohesion, all illustrate the distinctive characteristics of the Jāhiliyyah knowledge system. Poetry and narrative traditions, beyond being mere aesthetic expressions, functioned as carriers of historical events, social values, and collective memory. In this context, the study emphasizes that the knowledge production and transmission system of the Jāhiliyyah period provided a significant foundation for the development of Islamic knowledge traditions. Thus, rather than viewing the period merely as a “dark age,” it is reinterpreted as a dynamic, functional, and multilayered cultural phase. In doing so, the knowledge world of Jāhiliyyah society is reanalyzed through a holistic approach.

Bu çalışma, Câhiliye dönemi Arap toplumunun bilgi ve kültürel yapısını, dönemin özgün coğrafi ve sosyo-toplumsal gerçeklikleri bağlamında çok boyutlu bir perspektifle ele almaktadır. Mevcut literatürde Câhiliye dönemi sıklıkla yalnızca sözlü edebiyat ve şiir üretimiyle ilişkilendirilerek dar bir çerçevede değerlendirilmekteyken, bu çalışmada bilgi üretimi ve aktarım süreçlerinin çok yönlü, işlevsel ve kültürel bir sistem dahilinde geliştiği ortaya konulmuştur. Şiir, atasözleri, hikâye anlatımı, kehanet, tıbbi bilgi ve uygulamalar gibi farklı bilgi aktarım biçimleri, dönemin sosyal yapısına ve pratik ihtiyaçlarına doğrudan bağlı bir şekilde analiz edilmiştir. Coğrafi şartların ve gündelik hayatın zorluklarının şekillendirdiği yıldız bilgisi, rüzgâr ve yağmur tahminleri gibi doğayla ilişkili bilgi türleri; hastalıkların tedavisinde deneysel gözlemlerle mistik inançların sentezlenmesi; soy bilgisinin sosyal aidiyetin korunmasındaki belirleyici rolü gibi unsurlar, Câhiliye toplumunun bilgi sisteminin özgün yönlerini teşkil etmektedir. Şiir ve anlatı geleneği ise yalnızca estetik bir ifade biçimi değil, tarihsel olayların, toplumsal değerlerin ve kolektif hafızanın taşıyıcısı olarak merkezi bir işleve sahiptir. Bu bağlamda, Câhiliye dönemi’nin bilgi üretim ve aktarım sisteminin, İslâmî bilgi anlayışının oluşumunda önemli bir zemin teşkil ettiği; dönemin, yalnızca “karanlık” bir geçmiş olarak değil, aksine dinamik, işlevsel ve çok katmanlı bir kültürel evre olarak değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Böylece, Câhiliye toplumunun bilgi dünyası bütüncül bir analizle yeniden yorumlanmaktadır.

 Arap Dili ve Edebiyatı Câhiliye Entelektüel İlim Kültür Arabic Language and Literature Jahiliyyah Intellectual Knowledge Culture Ahmed el-İskenderî vd. el-Mufassal fî Târîhi’l-Edebi’l-‘Arabî. 2 vols. el-Mektebetü’l-Emîriyye, 1936. google scholar Abdulvâhid, Saide Ali. “Binyetü’l-kasideti’l-Câhiliyye”. Yüksek Lisans, Ümmü Dermân Üniversitesi, 2007. google scholar Ali, Cevâd. el-Mufassal fî Târîhi’l-‘Arab Kablel’l-İslâm. 2. bs. 10 vols. Beyrut, 1993. google scholar Annânî, eş-Şeyh Ahmed el-İskenderânî-, eş-Şeyh Mustafa. el-Vasît fi’l-Edebi’l-‘Arab ve’t-Târih. 1919. google scholar Bölükbaşı, Mehmet. “Cahiliye Devrinde Araplarda Kehânet ve Kâhinlik”. NÜSHA, sy 47 (2018): 47. google scholar Çağatay, Neş’et. İslâmdan Önce Arap Tarihi ve Cahiliye Çağı. Mars T. ve S.A.Ş Matbası, 1957. google scholar Çağatay, Neş’et. İslâmdan Önce Arap Tarihi ve Cahiliye Çağı. 1. bs. C. 1. Mars T. ve S.A.Ş Matbası, 1957. google scholar Çelebi, Muharrem. “Envâ’”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, 1995. google scholar Çetin, Nihad M. Ahbâr. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. TDV Yayınları, 1988. google scholar Çetin, Nihad M. Eski Arap Şiiri. İstanbul Üniversitesi Yayınları No:1727, Edebiyat Fakültesi Şarkiyyat Enstitüsü, t.y. google scholar Dayf, Şevkî. Târîhu’l-Edebi’l-‘Arabî (el-‘Asru’l-Câhilî). 11. bs. Dârü’l-Me'ârif, 1960. google scholar Demirayak, Kenan. Arap Edebiyatı Tarihi -I, Cahiliye dönemi. C. 1. Fenomen Yayınları, 2009. google scholar Âlûsî, es-Seyyid Mahmûd Şükrî. Bulûğü’l-Ereb fî Ma‘rifeti Ehvâli’l-‘Arab. 2. bs. 3 vols. Dârü’l-Kitâbi’l-Mısrî, ts. google scholar Emîn, Ahmed. Fecrü’l-İslâm. 3. bs. Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2009. google scholar Fayda, Mustafa. Câhiliye. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, 1993. google scholar Fayda, Mustafa. “Ensâb”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, 1995. google scholar Ferâhîdî, Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-‘Ayn. Edited by Mehdî el-Mahzûmî, İbrâhîm es-Sâmurrâî. 9 vols. Mektebetü’l-Hilâl, 2007. google scholar Ferrûh, Ömer. Târîhu’l-Edebi’l-‘Arabî. 4. bs. 6 vols. Dârü’l-İ’lm Li’l-Melâyîn, 1981. google scholar Furat, Ahmet Subhi. Arap Edebiyatı Tarihi: Başlangıçtan XVI. Asra Kadar. İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, 1996. google scholar Hafâcî, Muhammed b. Abdilmün‘im. el-Hayâtü’l-Edebiyye fi’l-‘Asri’l-Câhilî. Dârü’l-Cîl, 1992. google scholar Hasan, İbrâhim Hasan. Târîhu’l-İslâm. 4 vols. Dârü’l- Cîl, 1996. google scholar İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen b. Düreyd el-Ezdî el-Basrî. Cemheretü’l-Luga. 3 vols. Darü’l--‘İlm Li’l-Melâyin, 1987. google scholar İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd. CemheretüEnsâbi’l-‘Arab. 5. bs. Darü’l-Me'ârif, t.y. google scholar İbn İshâk, Ebû Abdillâh Muhammed b. İshâk b. Yesâr b. Hıyâr el-Muttalibî el-Kureşî el-Medenî. es-Sîretü’n-Nebeviyye. Edited by Ahmed Ferid el-Müzeydî. 2 vols. Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2004. google scholar İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. el-Bidâye ve’n-Nihâye. Edited by Abdullah Abdulmühsin et-Türkî. 21 vols. Dâr Hecer, t.y. google scholar İbn Manzûr, Celaluddin Muhammed b. Mukerremu’l-Ensarî. Lisânu’l- 'Arab. 1. bs. XX. Daru’l-Me'ârif, 1980. google scholar Kefevî, Ebü’l-Bekâ el-. el-Külliyyât. 2. bs. Müessetü’r-Risâle, 1998. google scholar Kennûcî, Siddîk b. Hasan. Ebcedü’l-Ülûm. 3 vols. Menşûrât Vezârtü’s-Sekâfeti ve’l-İrşâdi’l-Kav’mî, 1978. google scholar Klavuz, Ahmet Sami. “Arrâf”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, 1991. google scholar köse, Feyza Betül. Cahiliye Dönemi. Samer yayınları, 2020. google scholar Se’lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed en-Neysâbûrî Kısasü'l-Enbiyâ el-Müsemmâ bi’l-'Arâis. Mektebetü’l-Cumhuriyyeti’l-‘Arabiyya, t.y. google scholar Magniyya, Ahmed. Târîhü’l-‘Arbi’l-kadîm. Dârü’s-Safve, 1994. google scholar Ma‘ruf, Nâcî. Esâltü’l-Hadâreti’l- ‘Arbîyye. 2. bs. Matba'atü’t-Tedâmün, 1969. google scholar Mes‘ûdî, Ebü’l-Hasen Alî b. el-Hüseyn b. Alî. Mürûcü’z-Zeheb ve Me‘âdinü’l-Cevher. Edited by Kemâl Hasan Meri'î. 4 vols. el-Mektebetü’l-'Asriyye, 2005. google scholar Öğmüş, Harun. Câhiliye Döneminde Araplar. İz Yayıncılık, 2013. google scholar Önkal, Ahmet. “Araplarda Ensâb İlmi ve İslâm Tarihi Açısından Önemi”. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, sy 3 (1990): 116-32. google scholar Özcan, Emine Sonur. “İslâmiyet Öncesi (Câhiliye Devri) Arap Kültüründe Rivâyet Ya da Tarih Bilinci”. Tarih Okulu Dergisi, sy 11 (2011): 35-51. google scholar Özcan, Emine Sonur. “İslâmiyet Öncesi (Câhiliye Devri) Arap Kültüründe Rivâyet Ya Da Tarih Bilinci”. Tarih Okulu Dergisi, sy 11 (2011): 35-51. google scholar Pormann, Peter E. Tıp. Içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, 2012. google scholar Rüşdî, Muhammed. Medenîyetü’l-‘Arab fî’l-Câhiliyyeti ve’l-İsâm. Matba'atü’s-Seâdeh, 1911. google scholar Sekkâl, Dîzîreh. el-‘Arabfî’l-‘Asri’l-Câhilî. Dârüs-Sedâketü’l-'Arabiye, 1995. google scholar Sümer, Necati. “Cahiliye Araplarında Falcılık”. Milel ve Nihal Dergisi 13, sy 1 (2016): 134-57. google scholar Taberî, Ebuû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Târîhü’t-Taberî. 2. bs. Edited by Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. 11 vols. Darü’l-Me‘ârif, 1960. google scholar Tayşi, Mehmed Serhan. “Kıyâfet İlmi ve Seyyid Lokman Çelebi’nin Kıyâfet-Nâmesi”. İslâm Medeniyeti Mecmuası 4, sy 2 (1979): 91-112. google scholar Tayşi, Mehmet Turan. “Kıyâfe”. Içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, 2002. google scholar Tûncî, Muhammed. el-Mu'cemü’l-mufassal fi’l-edeb. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-'İlmiyye, 2. Basım, 1999. google scholar Tülücü, Süleyman. “Câhiliye Kelimesinin Mana ve menşei”. Atatür Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy 4 (1980): 279-85. google scholar Usta, İbrahim. İslâm Öncesi Arap Mitolojisi. Ankara Okulu Yayınları, 2015. google scholar Zevzenî, Ebu Abdillah el-Hasan b. Ahmed. Şerhü’l-Mu‘allakâti’l-‘Aşr. Mektebetü’l-Hayât, 1983. google scholar Zeydân, Corcî. Târîhü’t-Temeddün’i-İslâmî. 5 vols. Müesset Hindâvî litta’lîm ve’s-Sekâfe, 2017. google scholar