Tarih Dergisi 1015-1818 2619-9505 İstanbul Üniversitesi 10.26650//iutd.1543799 General Turkish History (Other) Genel Türk Tarihi (Diğer) İlhanlıların Son Döneminde Siyaset ve Toplumsal Cinsiyet: Bağdat Hatun Örneği Politics and Gender in the Last Period of the Ilkhāns: The Case of Bagdād Khatun https://orcid.org/0000-0002-3354-2573 Dalkesen Nilgün İSTANBUL MEDENİYET ÜNİVERSİTESİ, EDEBİYAT FAKÜLTESİ, TARİH BÖLÜMÜ 07 04 2025 86 35 44 09 04 2024 05 27 2025 Copyright © 1949, Tarih Dergisi 1949 Tarih Dergisi

İlhanlı devletinin üst düzey yönetici sınıfının bir üyesi olan Bağdat Hatun'un hayatı, dönemin siyasi olaylarından derinden etkilendi. İlhanlı hükümdarı Ebu Said, Cengizhan Yasası’nı (Yasa-yi Buzurg) kendisine verdiği yetkiye dayanarak Emir Çoban'ın kızı ve Şeyh Hasan Celayir'in eşi Bağdad Hatun ile evlenmek istediğini bildirdi. Bu, şüphesiz Çoban ailesi tarafından ekonomik ve politik olarak gölgede bırakılan Ebu Said'in otoritesini ve gücünü kullanarak onları kontrol altına alma ve/ veya ortadan kaldırma planının bir parçasıydı. Nitekim özel hayata ve aile onuruna dokunan bu istek, önemli siyasi ve askeri olayların tetikleyicisi oldu. Çoban ailesinin Ebu Said ile yaşadığı güç mücadelesi Bağdat Hatun olayı başta olmak üzere özellikle yasaya dayandırılarak özel hayat üzerinden bir meydan okumaya dönüştürüldü. Bu teklif nerede ise ülkenin tamamının idaresini elinde tutan Çoban ailesinin sadakatlerini zor bir teste tabi tuttu. Bu makale, yasanın Moğol siyasi düşüncesindeki yerini ve işlevini ve aynı zamanda Müslüman olan İlhanlıların yasa ve şeriatı birlikte nasıl uyguladıklarını incelemektedir. Böylece hükümdarlar ile emirler arasındaki ilişkinin farklı boyutları toplumsal cinsiyet rolleri çerçevesinde değerlendirilmeye çalışıldı.

The life of Baghdād Khatun, a member of the senior ruling class of the Ilkhānid state, was greatly influenced by the political events of the time. The Ilkhānid ruler Abū Sa’īd declared his intention to marry Baghdād Khatun, the daughter of Amīr Chupan and the wife of Shaikh Hasan Jalāyer, on the basis of the authority granted to him by Chinggis Khan's Yasa (Yasa-yi Bozorg). This was undoubtedly part of Abū Sa’īd's plan to use his authority to control and/or eliminate the Chupanids, who overshadowed him economically and politically. The power struggle between the Chupan family and Abū Sa’īd took place in the private sphere and was based on yasa, particularly concerning the Baghdād Khatun incident. This request touched on private life and family honour, triggering important political and military events. It tested the obedience and loyalty of the Chupan family, who controlled almost the entire country. This article examines the role of yasa in Mongol political thought, and how the Ilkhānids implemented it alongside sharīʿa, despite also being Muslim. Thus, an attempt is made to assess the various dimensions of the relationship between the rulers and the amīrs within the framework of gender roles.

 Bagdād Khatun Amīr Chupan Abū Sa’īd Yasa/Yasaq Amīrs (tribal leaders) Bağdat Hatun Emir Çoban Ebu Said Yasa/Yasaq Emirler (kabile beyleri) AL-Âhari, Abu Bakr al-QutbT (fl. 1350s), Ta'rikh-i Shaikh Uwais, tran. J. B. van Loon, History of Shaikh (Uais): An Important Source far the History of Adharbaijân in the fourteenth Century, HoLLand 1954. google scholar AigLe, Denise, “ The MongoL Invasions of BiLâd aL-Shâm by Ghâzân Khân and Ibn Taymîyah’s Three ”Anti-Mongols” Fatwas,” Mamluk Studies Review, XI/2 (2007), 89-120. google scholar Amitai-Preiss, R., “Ghazan, IsLam and MongoL Tradition: A View from the MamLuk SuLtanate,” Bulletin of the School of Oıiental and Afıican Studies, LIX/1 (1996), (1996), 1-10. google scholar Ayalon, David, “The Great Yasa of Chingiz Khan, A Reexamination.” Studia slamica, issue 33, 1971, p.97-140. google scholar Bāyanī, Shīrīn, Tārikh āl- Jalāyer, Ostādyār Dānsagāh-i Tehrān, Tehrān 1945. google scholar Biran, Michal, The Mongol Transformation: from the Steppe to Eurasian Empire, Brill, Leiden 2004. google scholar Carpini, Johann de PLano, Moğol Tarihi ve Seyahatnâmesi 1245-1247, tran. Ergin Ayan, Derya Kitabevi, Trabzon 2014. google scholar Dalkesen, Nilgün, “İlhanlı Valisi Emir Timurtaş’ın İsyanı,” Kebikeç, issue 43, 2017, p.301-324. google scholar De NicoLa, Bruno, “Women’s RoLe and participation in Warfare in the MongoL Empire”, Soldatinnen; gewalt und Geschichte im Krieg vom Mittelalter bis Heute, ed. Franka Maubach, Silke Satjukov and Klaus Latzel, Krieg in der Geschichte Series, LX, Brill 2019, s.95-112. google scholar Gregory Abü'L Farac (Hebraeus), Abü'l-Farac Tarihi, tran. Ö.R. II, Ankara 1999. google scholar Grigor Akanc, “History of the Nation of the Archers”, tran. R. P. BLake and Frye, R., HarvardJournal of AsiaticStudies, XII/3-4 (1949), 269-399. google scholar Fasīh al-Khwāfī, Mujmal-i Fasīhī (777-849), ed. Mahmūd Farrukh, Tehrān, 1960 google scholar Ibn Battuta, The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325-1354, II, tran. H. A. R. Gibb, Cambridge 1962. google scholar Ibn Battuta, İbn Battûta Seyahatnâmesi, I, tran. A. Sait Aykut YK Yay., İstanbuL 2000. google scholar Hafiz-i Abrü, Zubdat al-Tawârihh, ed. Kamai Hajj Sayyid JavadT, Tehran 1993. google scholar Ḥamdullāh Mustawfī Qazwīnī, Dhaīl-i Tārīkh-i Guzīda, ed. Īraj Afshār, Tehrān 1993. google scholar İnan, Abdülkadir, “Yasa, Töre-Türe ve şeriat,” Makaleler ve İncelemeler, I, TTK Yay., Ankara 1998, 222-228. google scholar Khwāndamīr, Ḥabīb al-Siyar fī Akhbār-i Afrād-i Bashar, III, tran. W. Thackston The Reign of the Mongol and the Turk, Cambidge1994. google scholar QashanT, Abü al-Qasim ‘Abd Allah b. ‘ALT, Târikh-i Üljâytü, ed. M. HambLy, Tehran, Tehran 1969-70. google scholar Melville Charles, “The Fall of Amir Chupan and the Decline of the Ilkhanate, 1327-37: A Decade of Discord in Mongol Iran,” Papers on Inner Asia, Indiana, Bloomington, XXX (1999), 1-79. google scholar ______, “Abū Saī‘d and the Revolt of Amirs in 1319”, L’Iran Face à la Domination Mongole, Denis Aigle eds, Institut Français, Téhéran 1997, 89-116. google scholar ______,“Wolf or Sepherd? Amir Chopan’s Attitude to Government?” The Court of the Il-khans, 1290-1340, ed. Julian Raby & Teresa Fitzherbert, Oxford University Press for the Board of the Faculty of Oriental Studies, University of Oxford, Oxford 1996, p.79-93. google scholar ______, “Čobān”, EI, V, 875-878. google scholar ______, “Deshād Khātūn.” EI, VII, 255. google scholar Milâni, Hüseyin Peyrovi, Ebû Said Bahadır Han (1316-1335),” Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi, Unpublished PhD. Thesis, Ankara 1971. google scholar Morgan, David, Medieval Persia 1040-1797, Longman, London, New York 1985. google scholar ÖzgüdenLi, Osman, Gâzân Han ve Reformları, Kaknüs Tarih, İstanbuL 2009. google scholar Peacock, A. C. S. The Great Seljuk Empire, Edinburgh University Press, Edinburgh 2015. google scholar Riasanovsky, VaLentin, Fundemental Principles of Mongol Law, Indiana University, The Hague, The NetherLands 1965. google scholar Schacht, J., “Nikah in CLassicaL IsLamic Law”, El, III (1995), 28. google scholar SamarqandT, Kamai al-DTn ‘Abd al-Razzaq, Matia'ai-Sa'dayn va Majma'al Bahrayn, ed. ‘Abd al-Husayn Nava'T, Tehran 1993. google scholar Savory, Roger, “Baghdad Khatun,” El, I, 908-909. google scholar Shabānkāra’ī, Muḥammad b. ‘Alī, Majma‘al-Ansāb, ed. Mīr Hāshim Muḥaddith Tehrān, 1984. google scholar Vernadsky, George, “The Scope and Contents of Chingis Khan’s Yasa”, Harvard Journal of Asiatic Studies, III/4 (Dec. 1938), 337-361. google scholar Özen, Firdevs, “İlhanlI Devleti'nin Son Hükümdarı Ebû Sa'îd Bahâdır Han'ın Emîr Çoban'ın Ölümünden Sonraki Faaliyetleri ve Ölümü (728-736/1327-1335)”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, issue 74, 2022, p. 268-281. google scholar Togan, Zeki Velidi, Umumî Türk Tarihi'ne Giriş, Enderun Kitabevi, İstanbul 1981. google scholar Togan, İsenbike, Flexibility and Limitations in Steppe Formations;The Kerait Khanate and Chinggis Khan, Brill, Leiden 1998. google scholar Togan, İsenbike, “Variation and Perception of Jasagh”, History of Central Asia in Modern Medieval Studies (ln Memoriam of Professor Roziya Mukminova), ed. D. A. Alimova, Yangi Nashr, Tashkent 2013, p.67-101. google scholar Tüysüz, Cem, “İlhanlı Devleti Tarihinde Bağdad Hatun (Hayatı ve Siyasi Yaşama Etkileri)”, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, issue 72, 2021, p. 265-276. google scholar