jshs Samsun Sağlık Bilimleri Dergisi 2791-9722 Ondokuz Mayıs Üniversitesi 10.47115/jshs.1837323 Fundamentals of Nursing Hemşirelik Esasları Türkiye’de Bakım Verenlerde Öz Yeterlilik: Sistematik Literatür İnceleme The Self-Efficacy in Caregivers in Turkey: Systematic Literature Review https://orcid.org/0009-0009-2288-9377 Yücekaya Hasan GÖLBAŞI DEVLET HASTANESİ https://orcid.org/0000-0002-0456-3236 Altınbaş Yasemin ADIYAMAN ÜNİVERSİTESİ 04 30 2026 11 1 12 06 2025 04 05 2026 Copyright © 2016, Samsun Sağlık Bilimleri Dergisi 2016 Samsun Sağlık Bilimleri Dergisi

Amaç: Bu çalışma, Türkiye’de bakım verenlerin öz yeterlilik düzeylerini ve bu durumu etkileyen faktörleri inceleyen tam metin makalelerin, belirlenen metodolojik ve klinik değişkenler açısından sistematik olarak incelenmesi amacıyla yapılmıştır.Yöntem: Araştırma, 1 Eylül – 31 Aralık 2024 tarihleri arasında; Science Direct, PubMed, Scopus, Google Scholar, CINAHL, TR Dizin ve DergiPark veri tabanları üzerinden gerçekleştirilmiştir. Taramada "bakım veren, öz yeterlilik; caregiver, self-efficacy" anahtar kelimeleri yıl ve dil sınırlaması olmaksızın kullanılmıştır. Dahil edilme kriterlerini karşılayan, Türkiye örnekleminde yapılmış ve tam metnine ulaşılabilen 14 makale inceleme kapsamına alınmıştır. Verilerin analizinde PRISMA akış diyagramı ve betimsel istatistiksel yöntemler (sayı, yüzde) kullanılmıştır.Bulgular: İncelenen makalelerin %64.29’unun tanımlayıcı desende olduğu ve %42.84’ünün 2021-2022 yılları arasında yayınlandığı saptanmıştır. Çalışmalarda veri toplama aracı olarak en sık anket yönteminin ve "Genel Öz Yeterlilik Ölçeği’nin tercih edildiği görülmüştür. İncelenen literatürde doğrudan ve sadece "bakım veren öz yeterliliğine" odaklanan spesifik bir çalışma bulunmadığı dikkat çekmiştir. İlişkisel analizlerde; bakım verenlerde öz yeterlilik ile bakım yükü ve aile yükü arasında negatif yönlü anlamlı bir ilişki tespit edilmiştir. Öz yeterlilik düzeyi arttıkça bakım ve aile yükünün azaldığı, yaşam kalitesinin ise arttığı saptanmıştır. Ayrıca, yüksek öz yeterlilik düzeyinin etkili baş etme becerileri ile ilişkili olduğu ve erkek bakım verenlerin öz yeterlilik algısının kadınlara oranla daha yüksek olduğu belirlenmiştir.Sonuç ve Öneriler: Türkiye’deki çalışmalar değerlendirildiğinde; bakım verme süresi, bakım yükü, bakım verenin yaşı, cinsiyeti, eğitim düzeyi ve sosyoekonomik durumu ile hastanın klinik tablosunun öz yeterlilik üzerinde belirleyici faktörler olduğu görülmüştür. Bakım verenlerin öz yeterliliklerini artırmaya yönelik cinsiyet duyarlı ve kanıta dayalı girişimlerin planlanması, bakım yükünün azaltılması ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi açısından kritik öneme sahiptir.

Aim: This study was conducted to systematically review full-text articles examining the self-efficacy levels of caregivers in Turkey and the factors affecting this condition, in terms of specific methodological and clinical variables.Method: The research was conducted between September 1 and December 31, 2024, by searching the Science Direct, PubMed, Scopus, Google Scholar, CINAHL, TR Dizin, and DergiPark databases. The keywords "bakım veren, öz yeterlilik; caregiver, self-efficacy" were used without any year or language restrictions. Fourteen articles that met the inclusion criteria, were conducted with samples from Turkey, and had full-text access were included in the review. Data were analyzed using the PRISMA flow diagram and descriptive statistical methods (frequencies and percentages).Results: It was found that 64.29% of the reviewed articles were descriptive in design and 42.84% were published between 2021 and 2022. Survey methods and the "General Self-Efficacy Scale" were most frequently preferred as data collection tools. It was noted that there were no specific studies in the reviewed literature focusing solely and directly on "caregiver self-efficacy." In relational analyses, a significant negative correlation was identified between caregiver self-efficacy and both caregiver burden and family burden. As self-efficacy levels increased, caregiver and family burden decreased, while quality of life increased. Additionally, high self-efficacy was found to be associated with the effective use of coping skills, and the self-efficacy perceptions of male caregivers were higher than those of female caregivers.Conclusion and Suggestions: When the studies in Turkey are evaluated as a whole, factors such as caregiving duration, caregiver burden, the age, gender, educational level, and socioeconomic status of the caregiver, as well as the clinical condition of the patient, were seen to be influential on self-efficacy. Planning gender-sensitive and evidence-based interventions to increase the self-efficacy of caregivers is of critical importance in terms of reducing caregiver burden and improving quality of life.

 Aile bakıcıları Bakım veren Bakım yükü Baş etme becerileri Öz yeterlilik Sistematik literatür inceleme Family caregivers Caregiver Caregiver burden Coping skills Self-efficacy Systematic literature review Adashek, J. J., & Subbiah, I. M. (2020). Caring for the caregiver: A systematic review characterising the experience of caregivers of older adults with advanced cancers. ESMO Open, 5(5), e000862 DOI: 10.1136/esmoopen-2020-000862 Atak, T., & Özekes, M. (2019). Demanslı hastalarla ilgilenen aile üyelerinin bakım veren yükünün incelenmesi. Ege Eğitim Dergisi, 20(1), 145–161 https://doi.org/10.12984/egeefd.561901 Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191–215 https://doi.org/10.1037/0033-295X.84.2.191 Bandura, A. (2002). Social cognitive theory in cultural context. Applied Psychology, 51(2), 269–290 https://doi.org/10.1111/1464-0597.00092Digital Object Identifier (DOI) Bilgiç, Ş., Temel, M., & Çelikkalp, Ü. (2017). Hemşirelik öğrencilerinin öğrenilmiş güçlülük, öz yeterlilik ve umut düzeylerinin değerlendirilmesi: Tekirdağ örneği. Sağlık ve Hemşirelik Yönetimi Dergisi, 4(3), 117-126 DOI: 10.5222/SHYD.2017.117 Ceran, M. A. (2020). Serebral palsili çocuğu olan ebeveynlerin öz yeterlilik düzeylerinin belirlenmesi ve anne-baba ebeveyn öz yeterlilik düzeylerinin karşılaştırılması. Psikiyatri Hemşireliği Dergisi, 12(2), 113-121 DOI: 10.14744/phd.2021.29974 Çakar, M., & Tezel, A. (2018). Evaluation of the burden of care and self efficacy of the caregiver family members of the individuals with cerebrovascular disease. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 21(4), 239-248 Erişim adresi: https://izlik.org/JA35RY84UX Durmaz, H., & Okanlı, A. (2014). Investigation of the effect of self-efficacy levels of caregiver family members of the individuals with schizophrenia on burden of care. Archives of Psychiatric Nursing, 28(4), 290-294 DOI: 10.1016/j.apnu.2014.04.004 Etters, L., Goodall, D., & Harrison, B. (2008). Caregiver burden among dementia patient caregivers: A review of the literature. Journal of the American Association of Nurse Practitioners, 20(8), 423-428 DOI: 10.1111/j.1745-7599.2008.00342.x García-Castro, F. J., Hernández, A., & Blanca, M. J. (2022). Life satisfaction and the mediating role of character strengths and gains in informal caregivers. Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing, 29(6), 829–841 DOI: 10.1111/jpm.12764 González-Rivera, J. A., & Rosario-Rodríguez, A. (2018). Spirituality and self-efficacy in caregivers of patients with neurodegenerative disorders: An overview of spiritual coping styles. Religions, 9(9), 276 https://doi.org/10.3390/rel9090276 Gözde Sezgin, M., & Bektaş, H. (2021). Lenfoma hastalarıyla yaşayan aile üyelerinin bakım verme yükü. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 8(1), 1-14 https://doi.org/10.21020/husbfd.750794 Grad, J., & Sainsbury, P. (1963). Mental illness and the family. The Lancet, 1(7280), 544–547 DOI: 10.1016/s0140-6736(63)91339-4 Gümüş Demir, Z., & Akoğlu, B. (2023). Alzheimer hastalarına bakım verenlerin stresle başa çıkma tarzları, öz yeterlilik ve psikolojik yardım arama tutumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Yakın Doğu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(1), 6-40. Özgül, E., Akyol, M. A., Söylemez, B. A., & Küçükgüçlü, Ö. (2023). Caregiving self-efficacy in family caregivers of people with dementia: The role of knowledge of dementia and perceived social support. Journal of Community Health Nursing, 40(4), 289-297 DOI: 10.1080/07370016.2023.2241454 Özgül, E., & Söylemez, B. A. (2022). Demanslı bireye bakım verenlerin cinsiyetinin bakım veren öz yeterliliği üzerine etkisi. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 11(3), 1107-1113 https://doi.org/10.37989/gumussagbil.943585 Reinares, M., Vieta, E., Colom, F., Martinez-Aran, A., Torrent, C., & Comes, M. (2004). Impact of a psychoeducational family intervention on caregivers of stabilized bipolar patients. Psychotherapy and Psychosomatics, 73(5), 312-319 DOI: 10.1159/000078848 Shankar, K. N., Hirschman, K. B., Hanlon, A. B., & Naylor, M. D. (2014). Burden in caregivers of cognitively impaired elderly adults at time of hospitalization: A cross-sectional analysis. Journal of the American Geriatrics Society, 62(2), 276-284 DOI: 10.1111/jgs.12657 Soyanıt, Ş., & Aydın Avcı, İ. (2021). Göçmen bireylere bakım verenlerin bakım yükü ile öz yeterlilikleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 24(1), 59-67 DOI:10.17049/ataunihem.759310 Söylemez, B. A., Özgül, E., Küçükgüçlü, Ö., & Yener, G. (2023). Telehealth applications used for self-efficacy levels of family caregivers for individuals with dementia: A systematic review and meta-analysis. Geriatric Nursing, 49, 178–192 DOI: 10.1016/j.gerinurse.2022.12.001 Şireci, E., & Yılmaz Karabulutlu, E. (2017). Tip 2 diabetes mellituslu hastaların hastalıklarını kabullenme ve kendi bakımlarındaki öz yeterlilik düzeylerinin belirlenmesi. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 20(1), 48-55 Erişim Adresi: https://izlik.org/JA84AF72SR Tang, W. K., & Chan, C. Y. (2016). Effects of psychosocial interventions on self-efficacy of dementia caregivers: A literature review. International Journal of Geriatric Psychiatry, 31(5), 475–493 DOI: 10.1002/gps.4352 Türk Dil Kurumu. (2023). Güncel Türkçe Sözlük. Erişim adresi https://sozluk.gov.tr (Erişim tarihi: 01.09.2023). Ural, Z., & Ayıldız, M. (2021). Evde bakım vericilerin bakım vermedeki yeterlilik düzeyleri ile bakım yüklerinin karşılaştırılması. Samsun Sağlık Bilimleri Dergisi, 6(1), 163-172 DOI: 10.1097/HNP.0000000000000148 Uslu, A., & Polat, Ü. (2022). Self-efficacy, quality of life and care burden in caregivers of patients with dementia. Genel Sağlık Bilimleri Dergisi, 4(2), 106-117 Erişim Adresi: https://izlik.org/JA96ZG54CE Ünver, V., Basak, T., Tosun, N., Aslan, O., & Akbayrak, N. (2016). Care burden and self-efficacy levels of family caregivers of elderly people in Turkey. Holistic Nursing Practice, 30(3), 166–173 DOI: 10.1097/HNP.0000000000000148 Yıldırım, A., Buzlu, S., Aşılar, R. H., Camcıoğlu, T. H., Erdiman, S., & Ekinci, M. (2014). Şizofreni hastalarının ailelerine uygulanan aileden aileye destek programının hastalık hakkında bilgi, aile yükü ve öz yeterlilik üzerine etkisi. Türk Psikiyatri Dergisi, 25(1), 31-37.