gaun-jss Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 1303-0094 2149-5459 Gaziantep Üniversitesi 10.21547/jss.1705013 Medieval History (Other) Ortaçağ Tarihi (Diğer) The Ruler of Albania, Javanshir: His Personality, Life, and Activities Albanya Hükümdarı Cavanşir: Şahsiyeti, Hayatı ve Faaliyetleri https://orcid.org/0000-0002-0405-5012 Yıldız Zübeyr ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ, TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI ENSTİTÜSÜ, TARİHİ ANABİLİM DALI, ORTAÇAĞ TARİHİ (DR) 04 30 2026 25 2 842 857 05 24 2025 08 06 2025 Copyright © 1991, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 1991 Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi

The South Caucasus is among the rare regions possessing a strategic position in the political and economic history of the world. According to contemporary authors, this region, which is endowed with extremely rich underground and surface natural resources, has throughout history been a constant arena of contention for powerful states. In such a critical region, among strong rivals and despite being frequently subjected to attacks, the only state that managed to preserve its existence for the longest time was, without a doubt, the Kingdom of Albania, which was able to achieve this thanks to its strong leaders. Among these powerful leaders, the figure who left the most significant mark in Albanian history was undoubtedly Javanshir. According to the account of Movses Kaghankatvatsi, Javanshir, who attracted attention at an early age with his exceptional intelligence and talent, participated in the long-running wars between the Iranians and the Arabs on the side of the Sasanians, and in these wars, he demonstrated heroism and gained significant experience. Javanshir made use of the experiences he had gained in these wars in the path toward the political independence of his country, through a successful policy of balance he pursued in the face of the great powers of the period namely, the Byzantine and Sasanian Empires, the Khazar Khaganate, and the Umayyad Caliphate. Thanks to the balance policy he followed, Javanşir increased the political and economic power of his country, managed to protect his people from relentless wars and brought one of the brightest periods of his country in political and cultural terms. This study examines the personality, life, and activities of Javanshir the renowned commander, famous ruler, and statesman who left the deepest marks on the history of the Kingdom of Albania have been examined based on contemporary sources.

Güney Kafkasya, dünya siyasi ve iktisadi tarihinde stratejik konuma sahip ender bölgeler arasında yer almaktadır. Çağdaş müelliflerin kaydına göre son derece zengin yer altı ve yer üstü doğal kaynaklara sahip bu bölge, tarih boyunca güçlü devletlerin sürekli bir çekişme alanı olmuştur. Böylesi kritik bir bölgede, güçlü rakipler arasında, sık sık saldırılara maruz kalmasına rağmen en uzun süre varlığını koruyabilmiş tek devlet, hiç şüphesiz Albanya Devleti olup bunu da güçlü liderleri sayesinde sağlayabilmiştir. İşte bu güçlü liderleri arasında Albanya tarihinde en ziyade iz bırakan sima, kuşkusuz ki Cavanşir olmuştur. Musa Kalankatlı’nın rivayetine göre henüz küçük yaşta üstün zekâsı ve kabiliyetiyle dikkatleri çeken Cavanşir, İran ve Araplar arasında cereyan eden uzun soluklu savaşlara, Sasaniler safında katılmış ve bu savaşlarda kahramanlıklar göstererek önemli tecrübeler edinmişti. Cavanşir, bu savaşlarda edindiği tecrübelerinden, ülkesinin siyasi bağımsızlığı yolunda dönemin büyük güçleri olan Bizans ve Sasani imparatorlukları ile Hazar Hakanlığı ve Emevî Devleti karşısında izlediği başarılı denge siyasetinden yararlanmıştır. Cavanşir, izlediği denge siyaseti sayesinde, ülkesinin siyasi ve ekonomik gücünü artırmış, halkını amansız savaşlardan korumayı başarmış ve ülkesine siyasi ve kültürel açıdan en parlak dönemlerinden birini yaşatmıştır. Yapılan bu araştırma, Albanya Devleti tarihinde en derin izler bırakan meşhur kumandan, ünlü hükümdar ve devlet adamı Cavanşir’in şahsiyeti, hayatı ve faaliyetleri, çağdaş kaynaklara dayanılarak incelenmiştir.

 Güney Kafkasya Albanya Albanya Devleti Cavanşir Musa Kalankatlı. Souht Caucasus Albania Albanian State Javanshir Movses Kalankatvatsi. Al-Balâdhuri, İ. A. ‘A. A. b. J. (1916). Kitâb futûh al-buldân. (Hitt, P. K. Trans.). New York: The Faculty of Political Science of Columbia University. Arrian, T. L. (2010). The campaigns of Alexander. (Romm, J. Ed.), (R. B. Strassler, Series Ed.). (Paul Cartledge, P. A New Translation by Pamela Mensch Introduction by). New York: Pantheon Books. Arrian. (1971). The campaigns of Alexander. (Selincourt, A. D. Trans.), (Hamilton, J. R. Revised, with a new introduction and notes by). London: Penguin Books. Axundov, N. (E. Red.) (2006). Qarabağnamələr ı kitab. Bakı: Şərq-Qərb. Bala, M. M. (1951). Azerbaycan tarihinde Türk Albanya, (Azerbaycan Kültür Derneği’nin teşebbüsü ile 19 Mayıs 1951’de Ankara Halkevi’nde verilen konferans). Ankara: Yeni Cezaevi Matbaası. Bekirova, E. (2018). Antik Kafkas coğrafyasında Albanya devleti. Nurdan S., Özler, M. (Ed.) XVIII. Türk tarih kongresi bildiri özetleri (1-5 Ekim). (s. 59-75). Ankara: TTK Yayınları. Belâzurî, A. b. Y. (2013). Fütûhu’l büldân (Ülkelerin fetihleri). (Fayda, M. Çev.). İstanbul: Siyer Yayınları. Brosset, M. F. (2003). Gürcistan tarihi (Eski çağlardan 1212 yılına kadar). (H. D. Andreasyan, Çev.). (Merçil, E. Not. ve Haz.). Ankara: TTK Yayınları. Bünyadov, Z. M. (2007). Azərbaycan vıı-ıx əsrlərdə. (Cabbarov, C, Əlizadə, H. Rusça’dan Çev.). Bakı: Şərq-Qərb. Dasxuranci, M. (1961). The history of the Caucasian Albanians. (Dowsett, C. J. F. Trans.). London: Oxford University Press. Grigor, A. (1954). Moğol tarihi, (Andreasyan, H. D. Çev.). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları. Hacıyev, Q. (2008). Bərdə şəhəri coğrafi, siyasi və mədəni tarixi. Bakı: UniPrint. Hacıyev, Q. (2014). Qarabağ tarixi. Bakı: Təknur. Herodotos. (2011). Herodotos tarihi. (Ökmen, M. Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. https://az.wikipedia.org/wiki/Cavan%C5%9Firin_heyk%C9%99li (Erişim tarihi: 14.05.2025). Ismailov, D. (2017). History of Azerbaijan, Baku: Azerbaycan Mimarlık ve İnşaat Üniversitesi Metodoloji Kurulu Yayını. İbn Battûta. E. A. M. T. (2010). İbn Battûta seyahatnâmesi. (Aykut, A. S. Çev. ve Not.). I. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. İbn Havkal. (2021). 10. asırda İslâm coğrafyası. (Şeşen, R. Ter.). İstanbul: Yeditepe Yayınları. İbnü’l-Esîr, A. b. M. b. A. C. Ş. E. F. (1991). El-kâmil fi’t-târîh tercümesi. (İslâm tarihi), II. (Eryarsoy, M. B. Çev.). (Tulum, M. Red.). İstanbul: Bahar Yayınları. İbnü’l-Esîr, A. b. M. b. A. C. Ş. E. F. (1991). El-kâmil fi’t-târîh tercümesi. (İslâm tarihi), III. (Ağırakça, A. Çev.). (Tulum, M. Red.). İstanbul: Bahar Yayınları. İsmailov, M. (2014). İlk çağlardan xx. yüzyıl başlarına kadar Azerbaycan tarihi. (Kurban, V. Haz.). İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık. İstahrî, E. İ. İ. b. M. (2020). Ülkelerin yolları. (Ağarı, M. Çev.). İstanbul: Kitabevi Yayınları. İstahrî, E. İ. İ. b. M. e. e. (1961). el-Mesâlik ve’l-memâlik. (el-Hînî, M. C. A. Tah.). Cairo: Dār al-Kutub al-Miṣriyya. Kalankatuklu, M. (2006). Albaniya tarixi (Mxitar Qoş-Alban salnaməsi), (Piri, M. Red.). Bakı: Avrasiya Press. Kazvinî, H. M. (2018). Târih-i güzide. (Öztürk, M. Çev.). Ankara: TTK Yayınları. Kemaloğlu, M. (2014). Karabağ tarihi. Hikmet Yurdu Düşünce-Yorum Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 7(4), 209-253. Khorenats’i, M. (1980). History of the Armenians. (Thomson, R. W. Translation and commentary on the litetary sources). USA: Harvard University Press. Kırzıoğlu, M. F. (1994). Albanlar tarihi üzerine (M.Ö. ıv.-m.s. x. yüzyıllar). (XI. Türk Tarih Kongresi Bildiriler kitabından, ayrıbasım). Ankara: TTK Yayınları. Kiragos, M. (2009). Ermeni müverrihlerine göre Moğollar. (Solmaz, G. Trc.). Ankara: Elips Kitap. Köse, B. A. (2016). 10. yüzyıl İslam coğrafyacılarına göre Azerbaycan’da coğrafî, idarî ve iktisadî durum. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 13 (34), 431-450. Köse, B. A. (2016). 10. yüzyıl İslam coğrafyacılarına göre Ermeniye ve Arrân tarihî coğrafyası. Turkish Studies, 11 (1), 89-108. Köse, B. A. (2017). İlk Müslüman hâkimiyetinden Abbasilere Müslümanların güney Kafkasya politikalarına etki eden iç ve dış gelişmeler. VAKANÜVİS-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi. 2 (Kafkasya Özel Sayısı), 297-342. Köse, B. A. (2017). Sâcoğulları ve Güney Kafkasya (276-317/889-929). İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık. Kurat, A. N. (1972). IV-XVIII. yüzyıllarda Karadeniz kuzeyindeki Türk kavimleri ve devletleri. Ankara: TTK Yayınları. Küçükyıldız, N. (2021). Bayram Arif Köse, Sâcoğulları ve Güney Kafkasya (276-317/889-929), İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul 2017. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 4 (2), 300-304. Makdisî, Ş. M. b. A. b. E. B. e. (1877). Ahsenü’t-tekâsîm fî ma’rifeti’l-ekâlîm. (Goeje, M. J. D. Nşr.). Leiden: Brill. Mehmedzâde, M. B. (1977). Karabağ. İA, VI. İstanbul: MEB Yayınları, 212-217. Mehmetov, İ. (2009). Türk Kafkasya’sında siyasi ve etnik yapı (Eski çağlardan günümüze Azerbaycan tarihi). İstanbul: Ötüken Neşriyat. Məmmədov, İ. (2005). Azərbaycan tarixi. Bakı: Adiloğlu Nəşriyyatı. Mesudî, E. H. A. b. H. (2023). Murûc zz-zeheb (Altın bozkırlar). (Batur, A. Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları. Moses, K. (2019). Alban tarihi (Son Hunlar, Hazarlar, Ermeniler, Terekemeler). (Bünyadov, Z. M. Azerbaycan Türkçesine Çev.). (Gedikli, Y. Türkiye Türkçesine Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları. Naskali, E. (2009). Sâsânîler. DİA, XXXVI, İstanbul: TDV Yayınları, 174-176. Necefli, T. U., Özdal, A. N. (2022). Karabağ tarihinin genel hatları: ortaçağ’dan Rus işgaline kadar Karabağ. Yerdelen, B. K. ve Diğerleri. (Ed.). Kadim vatan Karabağ. (1. Baskı, s. 340-364). Ankara: Divan Kitap. Özaydın, A. (1991). Arran. DİA, III. İstanbul: TDV Yayınları, 394-395. Qacar, C. (1997). The famous sons of ancient and medieval Azerbaijan. Bakı: Nicat Nəşriyyatı. Qarabaği, M. C. C. (1959). Qarabağ tarixi. Bakı: Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Nəşriyyatı. Reza, E. (1380). Aran (Ez devrân-ı bâsitân tâ âğâz-ı Moğol). Tahran: Merkez-i Çap ve İntişarat-ı Vizaret-i Umur-u Harici. Rüstəmov, C. (1994). Qobustan dünyası. Bakı: Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı. Sadık, R. (2022). Kısa Azerbaycan tarihi. İstanbul: Yeditepe Yayınevi. Saray, M. (2010). Quzey ve güney Azərbaycan Türklərinin tarixi. Bakı: Şerq-Qerb. Sivrioğlu, U. T. (2015). İlk İslâm fetihleri ve Sāsāni devletinin çöküşü. Turkish Studies, 10(9), 389-428. Strabo. (2015). The geography of Strabo, (D. W. Roller, Trans.). Cambridge: Cambridge University Press. Subaşı. (2022). Gürcistan krallığı (xı-xıv. yüzyıllar). İstanbul: Selenge Yayınları. Taşağıl, A. (1998). Hazarlar. DİA, XVII. İstanbul: TDV Yayınları, 116-120. Togan, A. Z. V. (1978). Arrân. İA, I. İstanbul: MEB Yayınları, 596-598. Tskhovreba, K. (2014). A history of Georgia. Tbilisi: Artanuji Publishing. Тулијев, Ҹ. Б. (Бап Ред.). (1976). Албанија. АСЕ, I. Бакы: Дәүләт Нәшрияты, 215-217. Тулијев, Ҹ. Б. (Бап Ред.). (1978). Вараз Григор. АСЕ, II. Бакы: Дәүләт Нәшрияты, 405. Тулијев, Ҹ. Б. (Бап Ред.). (1982). МеһранилԘр. АСЕ, VI. Бакы: Дәүләт Нәшрияты, 471. Тулијев, Ҹ. Б. (Бап Ред.). (1987). Чаваншир. АСЕ, X. Бакы: Дәүләт Нәшрияты, 391. Vəlixanlı, N. (1993). Ərəb xilafəti və Azərbaycan. Bakı: Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı. Vəlixanlı, N. (Məs. Red.). (2007). Azərbaycan tarixi yeddi cilddə ıı cild (III-xııı əsrin ı rübü). Bakı: Elm Nəşriyyatı. Voroşil, Q. (1993). Qafqaz Albaniyası. Bakı: Öyrətmən. Yıldız, Z. (2024). İslâm kaynaklarına göre x. asırda Karabağ’ın tarihi coğrafyası. Anasay, 8(28), 47-69.