ASKERÎ TEDARİK VE LOJİSTİĞİN POLİTİK EKONOMİSİ: III. SELİM DÖNEMİNDE MÎRÎ MÜBAYAA POLİTİKASI

Öz

Sultan III. Selim dönemi (1789-1807), Nizâm-ı Cedîd reformları çerçevesinde Osmanlı askerî ve mâlî yapısının yeniden düzenlendiği ve bu doğrultuda askerî tedarik, lojistik ve finansman alanlarında merkezî politikaların geliştirildiği bir dönemdir. 18. yüzyılın son çeyreğinde uzun süren savaşların yol açtığı krizler, yeni ve disiplinli birliklerin iâşe ve mühimmat ihtiyaçlarını güvence altına alacak sürdürülebilir bir tedarik ve lojistik sisteminin kurulmasını zorunlu kılmıştır. Bu bağlamda mîrî mübayaa politikası, savaş ekonomisinin sürekliliğini sağlamaya yönelik temel araçlardan biri olarak öne çıkmıştır. Bu çalışma, söz konusu dönüşümü Osmanlı iktisâdî yapısının bütününü kapsayan yekpare bir yeniden yapılanma olarak görmez. Bunun yerine, Nizâm-ı Cedîd’in askerî öncelikleri doğrultusunda belirli alanlarda yoğunlaşan seçici bir merkezîleşme pratiği olarak ele almaktadır. Makale, askerî tedarik ve lojistik faaliyetlerin özellikle İrâd-ı Cedîd Hazinesi etrafında şekillenen çoklu hazine sistemi aracılığıyla nasıl yeniden düzenlendiğini incelemektedir. Stratejik ürünlerin fiyat takibi, uygun dönemlerde toplu alımlar ve merkezî depolama uygulamaları bu sürecin temel unsurları olarak ön plana çıkmaktadır. Bu çerçevede mîrî mübayaa hem bir tedarik mekanizması hem de askerî kapasitenin mâlî merkezîleşme ve piyasa müdahalesi yoluyla yeniden tanımlanmasının somut bir göstergesi olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı İmparatorluğu
• III. Selim
• Nizâm-ı Cedîd
• mîrî mübayaa
• askerî lojistik.

THE POLITICAL ECONOMY OF MILITARY SUPPLY AND LOGISTICS: MÎRÎ MÜBAYAA POLICY UNDER THE REIGN OF SELIM III

Öz

The reign of Selim III (1789-1807) saw the reorganization of Ottoman military and fiscal structures within the Nizām-ı Cedīd reforms, accompanied by more centralized policies in military supply, logistics, and finance. The military and fiscal crises caused by prolonged warfare in the late eighteenth century made it necessary to establish a sustainable system for provisioning and arming the newly formed disciplined troops. Within this context, the mīrī mübayaa policy emerged as a key instrument for sustaining the wartime economy. This study examines this transformation not as a comprehensive restructuring of the Ottoman economy, but as a selective centralization shaped by the military priorities of the Nizām-ı Cedīd. It analyzes how military supply and logistics were reorganized through the multi-treasury system centered on the Irād-ı Cedīd Treasury. Price monitoring of strategic goods, bulk purchasing under favorable conditions, and centralized storage constituted the policy’s main practices. In this respect, mīrī mübayaa is interpreted as a concrete expression of efforts to redefine military capacity through fiscal centralization and market intervention, rather than as a mere provisioning mechanism.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Selim III
• Nizām-ı Cedīd
• mîrî mübayaa
• military logistics.

Kaynakça

1. AĞIR, S. (2013). “The Evolution of Grain Policy: The Ottoman Experience”. Journal of Interdisciplinary History. XLIII/4: 571-598.
2. AĞIR, S. (2019). “XVI. ve XVIII. Yüzyıllar: Akdeniz İmparatorlukları ve Buğday Ticareti”. Buğdayın Akdeniz’deki Yolculuğu Konferans Bildirileri. (haz. Ertekin Akpınar). İzmir: İzmir Akdeniz Akademisi Yayınları: 41-53.
3. AHMED CÂVİD. (1998). Hadîkâ-i Vekâyi‘. (haz. Adnan Baycar). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
4. AHMED CEVDET PAŞA. (1309). Tarih-i Cevdet. I-VI, İstanbul: Matbaa-i Osmaniye.
5. AYNURAL, S. (2001). İstanbul Değirmenleri ve Fırınları: Zahire Ticareti (1740-1840). Ankara: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
6. Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi (2010). (haz. Yusuf İhsan Genç vd.), İstanbul: Başbakanlık Basımevi.
7. BEYDİLLİ, K. (1984). “İgnatius Mouradgea D’Ohsson (Muradcan Tosunyan)”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi. XXXIV: 247-314.
8. BEYDİLLİ, K. (2002). “Küçük Kaynarca Antlaşması”. TDV İslam Ansiklopedisi. XXVI: 524-527.

9. BEYDİLLİ, K. (2009). “III. Selim”. TDV İslam Ansiklopedisi. XXXVI: 420-425. BÖLÜKBAŞI, Ö. F. (2013). 18. Yüzyılın İkinci Yarısında Darbhâne-i Âmire. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
10. CEZAR, Y. (1978). “Osmanlı Devleti’nde Mali Kurumlarından Zahîre Hazinesi ve 1795 (1210) Tarihli Nizamnamesi”. Toplum ve Bilim. 6/7: 111-156.
11. CEZAR, Y. (1985). “Osmanlı Devleti’nin Mali Kurumlarından Tersâne-i Âmire Hazinesi ve Defterdarlığı’nın 1805 Tarihli Kuruluş Yasası ve Eki”. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası Ord. Prof. Dr. Ömer Lütfi Barkan’a Armağan. XLI/1-4: 361-388.
12. CEZAR, Y. (1986). Osmanlı Maliyesinde Bunalım ve Değişim Dönemi. İstanbul: Alan Yayıncılık.
13. ÇADIRCI, M. (1972). “Ankara Sancağında Nizâm-ı Cedîd Ortasının Teşkili ve Nizâm-ı Cedîd Askeri Kanunnâmesi”. Belleten. XXXVI/141: 1-13.
14. ÇADIRCI, M. (1997). Tanzimat Döneminde Anadolu Kentleri’nin Sosyal ve Ekonomik Yapısı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
15. ÇAĞMAN, E. (2010). III. Selim’e Sunulan Islahat Lâyihaları. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
16. ÇELİK, Y. - F. YEŞİL (2023). Osmanlı Modernleşmesinde Tereddüt ve Teceddüt Yılları (1768-1908). İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
17. ÇINAR, A. O. (1999). Mehmed Emin Edîb Efendi’nin Hayatı ve Târîh’i. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
18. DARLING, L. (1996). Revenue-Raising and Legitimacy: Tax Collection and Finance Administration in the Ottoman Empire, 1560-1660. Leiden: Brill.
19. EKİN, Ü. (2002). XVII.-XVIII. Yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğunda Ulaşım ve İletişim Örgütlenmesi Üzerine Bir Araştırma. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
20. ELDEM, E. (1990). “The Trade of Precious Metals and Bills of Exchange in Istanbul in the second half of the Eighteenth Century”. V. Milletlerarası Türkiye Sosyal ve İktisat Tarihi Kongresi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları: 579-589.
21. FİDAN, F. (2015). “18. Yüzyılda Karadeniz İskelelerinin İstanbul’un İaşe Teminindeki Rolü (Rumeli Kıyısındaki İskelelere Göre)”. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi. V/12: 83-99.
22. GENÇ, M. (2000a). “18. Yüzyılda Osmanlı Ekonomisi ve Savaş”. Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi. İstanbul: Ötüken Neşriyat: 211-226.
23. GENÇ, M. (2000b). “18. Yüzyılda Osmanlı Sanayii”. Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi. İstanbul: Ötüken Neşriyat: 227-246.
24. GENÇ, M. (2000c). “Osmanlı İktisadî Dünya Görüşünün İlkeleri”. Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi. İstanbul: Ötüken Neşriyat: 45-54.
25. GÜÇER, L. (1954). “XVIII. Yüzyılın Ortalarında İstanbul’un İaşesi için Lüzumlu Hububatın Temini Meselesi”. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası. 1-4: 397-416.
26. GÜÇER, L. (1964). XVI-XVII. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
27. GÜRAN, T. (1984-1985). “The State Role in the Grain Supply of Istanbul: The Grain Administration, 1793-1839”. Journal of Turkish Studies. III: 27-41.
28. GÜRAN, T. (1986). “İstanbul’un İaşesinde Devletin Rolü (1793-1839)”. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası. XLIV/1-4: 245-276.
29. HALİL NURİ BEY. (2015). Nûrî Tarihi. (haz. Vakkas Toprak). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
30. KAFADAR, C. (2001). “Osmanlı Siyasal Düşüncesinin Kaynakları Üzerine Gözlemler”. (ed. Tanıl Bora - Murat Gültekingil). Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce. I, İstanbul: İletişim Yayınları: 23-28.
31. KÖROĞLU, Y. (2000). Başbakanlık Osmanlı Arşivi 19 Numaralı Zahire Defteri Çerçevesinde İstanbul’a Zahire Sevkiyatı (1794-1795). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
32. MCGOWAN, B. (1981). “Osmanlı Avarız-Nüzul Teşekkülü, 1600-1830”. VIII. Türk Tarih Kongresi. II, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları: 1327-1331.
33. MURPHEY, R. (1979). The Functioning of the Ottoman Army under Murad IV: 1623-1639/1032-1049. Chicago: Chicago Üniversitesi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
34. MURPHEY, R. (1988). “Provisioning Istanbul: The State and Subsistence in the Early Modern Middle East”. Food and Foodways. II: 217-263.
35. MURPHEY, R. (1999). Ottoman Warfare, 1500-1700. New Brunswick: Rutgers.
36. ÖĞRETEN, A. (2014). Nizâm-ı Cedîde Dâir Askerî Lâyihalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
37. ÖZKAYA, Y. (1963). “III. Selim Devrinde Nizâm-ı Cedîd’in Anadolu’da Karşılaştığı Güçlükler”. Tarih Araştırmaları Dergisi. I/1: 145-156.
38. ÖZVAR, E. (2007). “Osmanlılar: Mâlî Yapı”. TDV İslam Ansiklopedisi. XXXIII: 521-525.
39. PAMUK, Ş. (1999). Osmanlı İmparatorluğu’nda Para’nın Tarihi. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
40. PANZAC, D. (1992). “International and Domestic Maritime Trade in the Ottoman Empire During the 18th Century”. International Journal of Middle East Studies. XXIV/2: 189-206.
41. SHAW, S.J. (1971). Between Old and New: The Ottoman Empire under Sultan Selim III, 1789-1807. Cambridge: Harvard University Press.
42. SHAW, S.J. (1976). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume I: Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire, 1280-1808. Cambridge: Cambridge University Press.
43. SUNAR, M.M. (2010). “Ocak-ı Âmire’den Ocak-ı Mülgâ’ya Doğru: Nizâm-ı Cedîd Reformları Karşısında Yeniçeriler”. Nizâm-ı Kadîmden Nizâm-ı Cedîd’e, III. Selim ve Dönemi. (ed. Seyfi Kenan). İstanbul: İSAM Yayınları: 497-526.
44. ŞAŞMAZER, L. M. T. (2000). Provisioning Istanbul: Bread Production, Power, And Political Ideology in the Ottoman Empire, 1789-1807. Bloomington: Indiana Üniversitesi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
45. TATARCIKZÂDE ABDULLAH MOLLA. (2021). Lâyiha-i Tatarcıkzâde Abdullah: Sultân Selîm-i Sâlis Devrinde Nizâm-ı Devlet Hakkında Mütâlaât. (haz. Mehmet Karaarslan). İstanbul: Klâsik Yayınları.
46. TİLLY, C. (1985). “War Making and State Making as Organized Crime”. Bringing the State Back In. (ed. Peter B. Evans vd.), Cambridge: Cambridge University Press: 169-191.
47. TİLLY, C. (1992). Coercion, Capital, and European States, AD 990-1992. Oxford: Basil Blackwell.
48. ULAŞ, T. (2024). Nizam-ı Cedid’in Finansmanı: İrad-ı Cedid Hazinesi. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
49. USTAOĞLU, Z. - H. YILMAZ (2002). “Nizâm-ı Cedîd’in Taşrada Uygulanması: Saruhan Sancağına Dair Bulgular”. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi. XVIII/35: 39-56.
50. UZUN, A. (2006). İstanbul’un İaşesinde Devletin Rolü: Ondalık Ağnam Uygulaması, 1783-1857. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
51. UZUNÇARŞILI, İ. H. (1978). “Osmanlı Devleti Maliyesinin Kuruluşu ve Osmanlı Devleti İç Hazinesi”. Belleten. XLII/165: 67-94.
52. YEŞİL, F. (2004). “İstanbul’un İaşesinde Nizâm-ı Cedîd: Zahire Nezâreti’nin Kuruluşu ve İşleyişi (1793-1839)”. Türklük Araştırmaları Dergisi. XV: 113-142.
53. YEŞİL, F. (2010). “İstanbul Önlerinde Bir İngiliz Filosu: Uluslararası Bir Krizin Siyasi ve Askerî Anatomisi”. Nizâm-ı Kadîm’den Nizâm-ı Cedîd’e, III. Selim ve Dönemi. (ed. S. Kenan). İstanbul: İSAM Yayınları: 391-493.
54. YEŞİL, F. (2012). “III. Selim Devri Siyasî Literatürüne Bir Katkı: Yeni Bir Lâyiha Üzerine Notlar”. Belleten. LXXVI/275: 75- 146.
55. YILDIZ, A. (2016). “Osmanlı Tarihinde Bir Ordu Boykotu: Maçin Bozgunu (1791) Akabinde Yaşanan Tartışmalar”. Cihannüma: Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi. II/2: 123-162.
56. YILDIZ, H. (2000). 1711 Prut Seferi’nin Lojistik Faaliyetleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
57. YILMAZ, C. (2003). “Osmanlı Siyaset Düşüncesi Kaynakları İle İlgili Yeni Bir Kavramsallaştırma: Islahatnâmeler”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi. I/2: 299-338.