IRAN'S FOREIGN POLİCY STRATEGIES AND INSTITUTIONAL STRUCTURES IN AFRİCA (1979-2025)

Yıl 2025, Cilt: 3 Sayı: 2, 116 - 132, 30.12.2025

Yusuf Ziya Söylemez

https://doi.org/10.64331/kiusosyal.1759875

https://izlik.org/JA85GD96UW

Öz

This study focuses on the policies of Iran, which is one of the important actors of the Middle East geography and carries out activities in order to spread its sphere of influence to various parts of the world, on the African continent and the institutions that carry out activities on its behalf in various countries of the continent in order to make this permanent. In this direction, the historical process of Iran's activities in the African continent, starting from the 1979 Iranian revolution until today, has been discussed under separate headings. Iran, which constitutes one of the most important key points of the Asian continent with its geographical location, has made a name for itself both in its region and at the center of global economic, social and political policies in the historical process. For this reason, the governments that have established their sovereignty in Iran in the historical process have been at the axis of the international power struggle by taking advantage of this natural geopolitical position from the past to the present. The African continent, the so-called black pearl, is the strategic point in Iran's field of struggle and has begun to make a name for itself in recent years. Iran, which intensified its political, social, military and economic activities in Africa after the 1979 Islamic Revolution in Iran with its institutional structures, was able to achieve the desired success in the continent only under the Iranian President Mahmoud Ahmadinejad, who came to power in 2005. The Iranian influence, which was clearly visible in the continent with Mahmoud Ahmadinejad, has continued intensely under Hassan Rouhani, İbrahim Raisi and Mesud Pezeşkiyan governments. Iran, which entered into a struggle for dominance here through both economic gains and the spread of Shiism in the continent, has established its presence on the African continent on a solid ground with its educational, health, aid, military and religious institutions. In this study, Iran's activities on the African continent are discussed as reflected in the sources, while the statements in the works that constitute the field of study on Iran's African politics and institutionalization have been examined to a great extent.

Anahtar Kelimeler

Iran , Africa , Institutions , Politics

İRAN’IN AFRİKA KITASINDAKİ DIŞ POLİTİKA STRATEJİLERİ VE KURUMSAL YAPILANMALARI (1979-2025)

https://izlik.org/JA85GD96UW

Öz

Bu çalışmada Ortadoğu coğrafyasının önemli aktörlerinden biri olup nüfuz alanının dünyanın çeşitli noktalarına yaymak amacıyla faaliyet yürüten İran’ın Afrika kıtasındaki politikalarını ve bu çalışmaların kalıcı olması için kıtanın çeşitli ülkelerinde kendi adına faaliyet yürüten kurumlarını konu edinmiştir. Bu doğrultuda İran’ın Afrika kıtasındaki faaliyetlerinin tarihsel süreci 1979 İran devriminden başlayarak günümüze kadar olan süreci ayrı ayrı başlıklar halinde ele alınmıştır. Sahip olduğu coğrafi konumuyla Asya kıtasının kilit noktalarından birini teşkil eden İran, tarihi süreç içerisinde hem bölgesinde hem de küresel ekonomik, sosyal ve siyasi politikaların merkezinde adından söz ettirmiştir. Bu sebeple İran’da tarihi süreç içerisinde hâkimiyetlerini tesis eden iktidarlar, geçmişten günümüze bu tabii olarak elinde bulunan jeopolitik konum gücünden istifade ederek uluslararası güç mücadelesinin ekseninde bulunmuştur. İran’ın mücadele sahasında yer olan ve adından son yıllarda söz ettirmeye başladığı stratejik nokta siyah inci diye tabir edilen Afrika kıtasıdır. Kurumsal yapılarıyla 1979 İran İslam Devrimi sonrasında siyasi, sosyal, askeri ve ekonomik açılardan Afrika’da faaliyetlerini yoğunlaştıran İran, kıtada istenilen başarıyı ancak 2005 yılında başa geçen İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad döneminde gerçekleştirebilmiştir. Mahmud Ahmedinejad ile kıtada net olarak görülen İran etkisi onun iktidarından sonra başa geçen Hasan Ruhani ve İbrahim Reisi ve Mesud Pezeşkiyan dönemlerinde yoğun bir şekilde devam etmiştir. Gerek ekonomik kazanımlar gerekse de Şiiliğin kıtada yayılması yoluyla burada hâkimiyet mücadelesine giren İran, Afrika kıtasındaki varlığını eğitim, sağlık, yardım, askeri ve dini kuruluşlarıyla sağlam bir zemine oturtmuştur. Bu açıdan hazırlanan çalışmada İran’ın Afrika kıtasındaki faaliyetleri kaynaklara yansıyan şekilde ele alınırken İran’ın Afrika siyaseti ve kurumlaşmasına dair çalışma sahasını teşkil eden eserlerdeki ifadeler büyük oranda incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

İran , Afrika , Siyaset , Kurumlar

Kaynakça

• Atmaca, M. (2016), “Afrika Şiileri ve İran’ın Müslüman Toplumlara Yönelik Kültürel Diplomasisi”, İraniyat Dergisi, C.1/1, 124-141.
• Avcı, S. (2022), “İran’ın Dış Politikasında Şii Hilali”, Journal of İslamic Cıvılızatıon, 8/50, 107-132.
• Babek. S. (2018), “İran Merkezli STK’lar ve Afrika’nın Millî Güvenliği”, AFAM (Afrika Araştırmacıları Derneği). https://afam.org.tr/iran-merkezli-stklar-ve-afrikanin-milli-guvenligi/.
• Baktiari, B. (1996), Parliamentary Politics in Revolutionary Iran, Florida: University Press of Florida.
• Baskın, O. (1977), Azgelişmiş Ülke Milliyetçiliği Kara Afrika Modeli, Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilimler Fakültesi Yayınları.
• Chehabi, H.E. (2016). “South Africa and Iran in the Apartheid Era”, Journal of Southern African Studies, 42/4, 687-709.
• Chimarizeni, F. (2017), “İran-Africa Relations: Opportunities and Prospects for İran”, Brazilian Journal of African Studies, 2/3, 36-49.
• Daı, H. (2016), “Al-Mustafa University, Iran’s Global Network of Islamic Schools”, Iranian-American Forum, http://iranian-americans.com/irans-export-of-islamic-fundamentalism-al-mustafa-global-training-centers-2/.
• Daı, H. (2018), “Tehran’s Soft-Power Reach Extends All The Way To Africa”, Https://Www.Jns.Org/Tehrans-Extensive-Soft-Power-Reach-İn-Africa.
• Doğan, S. (2018), “İran’ın Ortadoğu Siyaseti”, İNSAMER (İnsani ve Sosyal Araştırmalar Merkezi), İstanbul; https://www.insamer.com/tr/iranin-ortadogu-siyaseti_1573.html.
• Ertin, G. (2010), Dünya Bölgeleri: Afrika, Coğrafya Lisans Programı, AUZEF, İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi, İstanbul: http://auzefkitap.istanbul.edu.tr/kitap/cografya_lisans_ao/dunya_bolgeleri_afrika.pdf
• Gartwaıte, G. R. (2011), İran Tarihi Pers İmparatorluğundan Günümüze, çev. Fethi Aytuna, İstanbul: İnkılap Yayınları.
• Güzel, S. Ç. (2018), “1979 İran İslam Devrim’nin ABD’nin Ortadoğu Politikalarına Etkisi”, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 17/65, 50-61.
• Gündoğan, Ü. (2011), “Geçmişten Bugüne İran Devrimi: Genel Değerlendirme”, Ortadoğu Analiz Dergisi, 3/30, 93-99.
• Halhallı, B. (2014), “Humeyni Dönemi İran Dış Politikası (1979 -1989)”, Birey ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi, 4/2, 75-96.
• Hazar, N. (2011), Küreselleşme Sürecinde Afrika ve Türkiye-Afrika İlişkileri, Ankara: Uşak Yayınları.
• ICRO, (2016), “Iranian Cultural Counsellor Speaks at Peace Promotion Gathering”, ICRO: Zimbabwe: http://harare.icro.ir/index.aspx?pageid=11688&newsview=653385.
• İRAM, (2017), Ruhaninin Yeni Dönemi, Ankara: İran Araştırmaları Merkezi, https://iramcenter.org/iranin-afrika-politikasinin-genel-cercevesi-2422.
• Karadeniz, Y. (2012), İran Tarihi (1700-1925), İstanbul: Selenge Yayınları.
• Karasakal, K. (2018), “İran’ın Afrika Boynuzu Politikası”, https://www.academia.edu/43203366/.
• Karnap, A.-Çağla, C, (2022). “Hasan Ruhani Dönemi İran-ABD İlişkileri”, Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 57/2, 1375-1390.
• Kanadıkırık, H. (2014). “Gelenek ve Gelenek İcadı Arasında: İran Siyasal Kültüründe Humeyni Rejiminin Yeri”, Dumlupinar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S.60, 142-154.
• Nassir, İ. (2019), “İran’ın Afrika Politikasında Kültür Merkezlerinin Rolü”, TESPAM, (Türkiye Enerji Stratejileri ve Politikaları Araştırma Merkezi). Ankara: https://www.tespam.org/iranin-afrika-politikasinda-kultur-merkezlerinin-rolu/
• İbrahimi, H. (2019), “İran’da İslami Azad Üniversitesi”, Ankara: İRAM, https://iramcenter.org/iranda-islami-azad-universitesi/
• Nicknam, M. H. (2009), “Imam Khomeini Relief Foundation, an Organization by the People for the People”, Iranian Journal of Public Health (Monthly), 38/1, 183-184.
• Oğuz Gök, G. (2005), İran’ın Bölgesel Politikası ve Türk-İran İlişkileri, Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli: Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Özkan, M. F. (2017), “İran’ın Afrika Politikası”, Afrika Politikası 21. Yüzyılda Güvenlik Refah ve Demokrasi Arayışı, ed. Hasret Çomak-Caner Sancaktar, İstanbul: Beta Yayınları, 777-786.
• Rıgıderakhshan, M. (2022), “İran’ın Afrika Ülkeleri İle İlişkileri: Dinî, Kültürel ve Eğitim Faaliyetleri (Pehlevi Döneminden İran İslam Cumhuriyeti’ne)”, Africania Dergisi, 2/2, 39-50
• Rosen, A. (2013), “Desperate for Allies and Secret Assets, Iran Penetrates Africa”, The Tower (Washington, D.C.), http://www.thetower.org/article/desperate-for-allies-and-secret-assets-iran-penetrates-africa/.
• Rubin, M. (2013), “Africa: Iran’s final frontier?”, http://www.aei.org/publication/africa-irans-final-frontier/.
• Sawahel, W. (2018), Iran’s ‘branch campuses’ reach Sub-Saharan Africa”, https://www.universityworldnews.com/post.php ?story=2018092513420865728.
• Söylemez, Y. Z. (2021), İran’ın Afrika Politikası ve Afrikada’ki Kurumları, İNUAFAM (İnönü Üniversitesi Afrika Araştırmaları Merkezi), Malatya: İNUAFAM Yayınları.
• Szrom, C. (2010), “Ahmadinejad in West Africa: What Iranian Outreach to the Region Reveals about Tehran’s Foreign Policy”, https://www.criticalthreats.org/analysis/ahmadinejad-in-west-africa-what-iranian-outreach-to-the-region-reveals-about-tehrans-foreign-policy.
• Şeker, C. T. (2017), “İran’ın Afrika Politikası ve Karşılaşılan Zorluklar: Ahmedinejad Dönemi, 2005-2013”, İran Çalışmaları Dergisi, 1/1, 84-116.
• TIMETÜRK Gazetesi, (2019). “İran Afrika’da Yayılıyor: Şii Hilali İçin Hedef Belirlendi”, https://www.timeturk.com/iran-afrika-da-yayiliyor-sii-hilali-icin-hedef-belirlendi/haber-1189009.
• Toga, O. (2023), “İran’ın Afrika Politikasının Genel Çerçevesi”, İRAM (İran Araştırmaları Merkezi), Ankara: İRAM, https://iramcenter.org/iranin-afrika-politikasinin-genel-cercevesi-2422.
• Topçu, M. (2018), “İran’ın Afrika’daki Yol Ayrımı”, AKEM (Afrika Koordinasyon ve Eğitim Merkezi, http://www.akem.org.tr/iranin-afrikadaki-yol-ayrimi_i48/.
• Toprak, K. (2019), “İran’dan Afrika’ya Şii Yayılmacılığı”, Star Haber/ Açık Görüş, https://www.star.com.tr/acik-gorus/irandan-afrikaya-sii-yayilmaciligi-haber-1477514/.
• Üstün, İ, S. (1989), “Günümüz İslam Ülkelerinin Bazılarında Yönetim Biçimleri”, İSAM Veri Arşivi, https://isamveri.org/pdfdrg/D01093/1998_6/1998_6_USTUNIS.pdf
• Vatanka, A. (2016), “Iran’s Awkward Diplomacy in Africa”, https://nationalinterest.org/feature/irans-awkward-diplomacy-africa-15571.
• Weissbach, M. M. (1997), “Iran takes up the fight for the development of Africa”, EIR, 24/31.
• Yegin, A. (2015), İran’ın Yumuşak Gücü, İstanbul: SETA Yayınları.
• Yıldız, A. (2008), Afrika’nın Farklı Beyazları, İstanbul: İnno Yayıncılık.