PRENS SABAHATTİN VE MEHMET CAVİT BEY’İN İKTİSADİ GÖRÜŞLERİ VE OSMANLI BASININA YANSIMALARI

Yıl 2025, Cilt: 3 Sayı: 2, 105 - 115, 30.12.2025

Yusuf Taş

https://doi.org/10.64331/kiusosyal.1799402

https://izlik.org/JA73FD86RC

Öz

Prens Sabahattin ve Mehmet Cavit Bey, Osmanlı Devleti’nin son yıllarında liberal görüşleriyle ön plana çıkan şahsiyetlerdendir. Her iki isim de iktisadi alanda devletçi politikaların reddi ve bireysel girişimin desteklenmesi gibi fikirleri benimsemişlerdir. Liberal düşüncenin iki farklı yüzünü temsil eden Prens Sabahattin ve Cavit Bey, siyasi hayatlarını da farklı fırkalar içerisinde sürdürmüşlerdir. Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti’nin kurucusu olan Prens Sabahattin, II. Meşrutiyet sonrası süreçte İttihat ve Terakki’nin karşısında yer alan Ahrar ve Hürriyet ve İtilaf Fırkası’nın lider isimlerindendir. Merkeziyetçiliğe karşı yerel yönetimleri savunan Prens Sabahattin, iktisadi ilerlemede ise bireysel girişimlerin üzerinde durmuştur. Cavit Bey ise İttihat ve Terakki Cemiyeti içerisinde etkin konumda yer almış, II. Meşrutiyet sürecinde kurulan hükûmetlerde Maliye ve Nafia Nazırlığı gibi görevlerde bulunmuştur. Türkiye’nin iktisadi alanda kalkınmasını ziaratta gören Cavit Bey, diğer yandan Balkan ve I. Dünya Savaşları sonrasında benimsenen milli iktisat modelinin de uygulayıcısı olmuştur. Bu çalışmada, liberal düşüncenin Osmanlı siyasal yaşamındaki iki farklı aktörü olan Prens Sabahattin ve Cavit Bey’in hayatları ve özellikle de iktisadi görüşlerinin Osmanlı Basınına yansımaları ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Prens Sabahattin , Cavit Bey , Liberalizm , Osmanlı , Basın

THE ECONOMIC VIEWS OF PRINCE SABAHATTIN AND MEHMET CAVIT BEY AND THEIR REFLECTIONS IN THE OTTOMAN PRESS

https://izlik.org/JA73FD86RC

Öz

Prince Sabahattin and Mehmet Cavit Bey were prominent figures in the final years of the Ottoman Empire, known for their liberal views. Both embraced ideas such as the rejection of state-led economic policies and the support of individual enterprise. Representing two different facets of liberal thought, Prince Sabahattin and Cavit Bey also pursued their political careers within different factions. Prince Sabahattin, founder of the Society for Individual Initiative and Decentralisation, was one of the leading figures of the Ahrar and Freedom and Union Party, which opposed the Committee of Union and Progress after the Second Constitutional Era. Prince Sabahattin, who defended local administrations against centralisation, emphasised individual initiatives in economic progress. Cavit Bey, on the other hand, held an influential position within the Committee of Union and Progress and served in roles such as Minister of Finance and Minister of Public Works in the governments formed during the Second Constitutional Era. Cavit Bey, who saw Turkey's economic development as a priority, was also an implementer of the national economy model adopted after the Balkan and First World Wars. This study examines the lives of Prince Sabahattin and Cavit Bey, two different actors of liberal thought in Ottoman political life, and particularly how their economic views were reflected in the Ottoman press.

Anahtar Kelimeler

Prince Sabahattin , Cavit Bey , Liberal Thought , Ottoman , Press

Kaynakça

• Copleston, F. (2010). Alman İdealizmi. (Çev. Aziz Yardımlı). İstanbul: İdea Yayınları.
• Ahmad, F. (1969). The Young Turks: The Committee of Union and Progress in Turkish Politics, 1908-1914. At the Clarendon Press.
• Akşin, S. (2015), 31 Mart Olayı. İstanbul: İmge Yayınları.
• Armaoğlu, F. (1997). 19. Yüzyıl Siyasi Tarihi 1789-1914. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları
• Çapanoğlu, M. S. (1962). Basın Tarihine Dair Bilgiler ve Hatıralar. İstanbul: Hür Türkiye Dergisi Yayınları.
• Çavdar, T. (1992). Türkiye’de Liberalizm (1860-1990). Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
• Eroğlu, N. (2008). İttihatçıların Ünlü Maliye Nazırı Cavit Bey. İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Güncü, M. 2016). İkinci Meşrutiyet Gazetecilerinden Zeki Bey Suikastının Kamuoyunda Yankıları. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, Journal Of Modern Turkish History Studies XVI/33. s. 33-61
• İlkin, S. (1993). Cavit Bey, Mehmed. Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C: 7, İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları. 175-176
• Kabacalı, A. (1993). Türkiye’de Siyasal Cinayetler. İstanbul: Altın Kitabevi.
• Karpat, K. H. (2014). Osmanlı Modernleşmesi-Toplum, Kuramsal Değişim ve Nüfus. Çev.: Ceren Elitez. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Kuran, A. B. (2000). İnkılap Tarihimiz ve Jön Türkler. İstanbul: Kaynak Yayınları.
• Kutay, C. (1964). Prens Sabahattin Bey, Sultan II. Abdülhamit, İttihad ve Terakki. İstanbul: Tarih Yayınları.
• Mardin, Ş. (2008). Jön Türklerin Siyasi Fikirleri 1895-1908. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Odabaşı, L. (2014). Osmanlı İktisadi Modernleşmesinde Liberal Tezler. Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. Yıl: 1, Sayı: 4. s. 76-86.
• Okan, O. (2008). Prens Sabahattin Literatürü Üzerine, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi. Cilt: 6, Sayı 11. s. 477-498.
• Reyhan, C. (2008). Türkiye’de Liberalizmin Kökenleri Prens Sabahattin (1877-1948). Ankara: İmge Kitabevi.
• Rıza Nur (1996). Hürriyet ve İtilâf Fırkası Nasıl Doğdu Nasıl Öldü. Yay. Haz.: İlhami Yalınkılıç. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Sancaktar, F. M. (2021). Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Anayasa, Seçim ve Meclis Tecrübesi 1876 – 1923. İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Tanör, B. (2020). Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Taş, Y. (2025). Ittihat ve Terakki Yanlısı ve Muhalif Gazetelerin Dönemin Siyasi Gelişmelerine Yaklaşimlari (1908-1914). (Doktora Tezi)
• Toprak, Z. (2005). Türkiye’de Ekonomi ve Toplum (1908-1950) Milli İktisat-Milli Burjuvazi. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Topuz, H. (2003). II. Mahmut’tan Holdinglere Türk Basın Tarihi. İstanbul: Remzi Kitabevi
• Tunaya, T. Z. (1989). Türkiye’de Siyasal Partiler, Cilt III, İttihat ve Terakki Bir Çağın, Bir Kuşağın, Bir Partinin Tarihi. İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları
• Tuncer, P. (2006). İttihatçı Cavit Bey (Liberal Mazlum). Liberal Düşünce Dergisi, (34), s. 5-22
• Tunçay, M. & Akbayar N. & Çavaş R.& Demirel, Y. (2021). II. Meşrutiyet’in İlk Yılı 23 Temmuz 1908 – 23 Temmuz 1909. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Uçman, A. (2007). Prens Sabahattin 1878-1948, Son Devir Osmanlı Siyaset ve Fikir Adamı. Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi C: 34. İstanbul: Türk Diyanet Vakfı Yayınları. S. 341-342.
• Yayla, A. (2011). Liberalizm. Ankara: Liberte Yayınları.
• Süreli Yayınlar
• Ali Kemal, “Sabahattin Bey Efendi”, İkdam, No: 5127, 2 Eylül 1908, s. 1.
• Mahir Said, “Adem-î Merkeziyet ve Teşebbüs-i Şahsi”, İkdam, No: 5148, 22 Eylül 1908, s. 1.
• “Maliye Nazır-ı Cedidi”, Tanin, No: 295, 28 Haziran 1909, s. 2. Mehmed Cavit, “Rumeli Şimendiferleri”, Ulûm-ı İktisadiye ve İçtimaiye Mecmuası, Cilt: 1, Sayı: 1, S. 74-76.
• “Prens Sabahattin ve Mahmud Paşa Merhumun Nakl-i Azimi”, İkdam, No: 5128, 3 Eylül 1908, s. 1. “Sabahattin Beyin Konferansı”, İkdam, No: 5142, 17 Eylül 1908, s. 2.
• Sabahattin, “Bir İz’ah”, İkdam, No: 5173, 18 Ekim 1908, s. 1. Sabahattin, “Teşebbüs-i Şahsi”, İkdam, No: 5174, 19 Ekim 1908, s. 1.
• Selanik Mebusu Mehmed Cavit, “Memleketimizin Vesait-i Serveti”, Mülkiye Dergisi, Cilt: 1, Sayı: 1, S. 26-29