Idioms, which are conventional and metaphorically rich expressions reflecting the shared cultural heritage of a society, play a significant role in effectively conveying emotions and thoughts. Emotion verbs, a subcategory within the broader topic of mental verbs, directly reveal an individual’s inner world and emotional state. Due to their ability to be conjugated into verb forms, idioms have been categorized as compound verbs in Turkish grammar books. These structures, called idiomatic compound verbs, align structurally with compound verbs but differ semantically as their constituent words deviate from their literal meanings and adopt metaphorical interpretations. This study aims to identify idioms expressing emotions found in the Dîvân of Hoca Dehhânî. In pursuit of this goal, idioms and emotion verbs have been theoretically addressed first, and subsequently, the Dîvân was meticulously examined to identify idioms that express emotions. The research identified fifteen primary emotional categories: sadness/distress, hatred and anger, dissatisfaction, contentment/happiness, fear/apprehension/hesitation, enthusiasm and excitement, love, embarrassment and shyness, regret, compassion and mercy, courage, anticipation, hopelessness, and criticism/blame. A total of eighty-four idioms conveying these emotions were determined. The study found that idioms expressing sadness and distress were the most frequent in the Dîvân. Additionally, it was observed that a significant portion of these idioms continues to be used today, either unchanged or with minor variations, while others have fallen out of common use. Most identified idioms structurally conform to the compound verb form, although some examples outside this structural pattern were also encountered.
Bir toplumun ortak kültürel birikimini yansıtan kalıplaşmış ve mecaz ağırlıklı ifadeler olan deyimler, duygu ve düşüncelerin etkili biçimde aktarılmasında önemli bir işleve sahiptir. Mental fiiller konusunun bir alt başlığı olarak ele alınan duygu fiilleri ise, bireyin iç dünyasını ve ruh hâlini doğrudan yansıtan sözcüklerdir. Deyimler çekime girerek fiil biçiminde kullanılabilmeleri sebebiyle Türk dil bilgisi kitaplarında birleşik fiiller içerisinde yer almıştır. Deyimleşmiş birleşik fiiller olarak adlandırılan bu yapılar, yapı bakımından birleşik fiil kuruluşuna uygun olmakla birlikte, deyimi oluşturan sözcüklerin gerçek anlamın dışına çıkıp mecaz anlam kazanmaları yönüyle anlam bakımından birleşik fiillerden ayrılırlar. Bu çalışmada, Hoca Dehhânî Dîvânı’nda yer alan duygu bildiren deyimlerin tespiti amaçlanmıştır. Bu doğrultuda, öncelikle deyimler ve duygu fiilleri kuramsal olarak ele alınmış; ardından Dîvân taranarak duygu bildiren deyimler tespit edilmiştir. Araştırmada üzüntü/sıkıntı, nefret ve öfke, memnuniyetsizlik, memnuniyet/mutluluk, korkma/ürkme/çekinme, coşku ve heyecan, sevgi, utanma ve çekinme, pişmanlık, merhamet ve acıma, cesaret, beklenti, umutsuzluk ve kınama/ayıplama olmak üzere on beş temel duygu kategorisi belirlenmiş; bu duyguları ifade eden toplam seksen dört deyim tespit edilmiştir. Dîvân’da en çok üzüntü ve sıkıntı duygusunu ifade eden deyimlerin yer aldığı saptanmıştır. Ayrıca, tespit edilen deyimlerin önemli bir kısmının günümüzde aynı biçimde ya da kısmen değişerek kullanılmaya devam ettiği, bir kısmının ise kullanımdan düştüğü görülmüştür. Tespit edilen deyimlerin büyük çoğunluğu oluşum bakımından birleşik fiil yapısında olmakla birlikte, bu yapı dışında oluşmuş deyim örneklerine de rastlanmaktadır.