Yirminci yüzyılın başlarından itibaren Kafkasya siyasetinde önemli bir yer tutan Enver Paşa, siyasetinin ve askerliğinin yanında bu coğrafyanın edebiyatına da konu olmuştur. Çarlık Rusya döneminde askerlikten özellikle uzak tutulan Azerbaycan Türklerinin teşkilatlanma yetenekleri bu sebeple gelişmemiş, Rus asimilasyon ve emperyalizminin yoğun olduğu bu dönemde Azerbaycan Türkleri Osmanlı Devleti’ni kurtarıcı olarak görmüştür. İttihat ve Terakki Cemiyeti mensubu olduğu ilk zamanlardan itibaren Enver Paşa, kendi ideolojisi olan Türkçülük-Turancılığın da etkisiyle Kafkasya Türkleri ile yakından ilgilenmekteydi. Özellikle Harbiye Nazırı olduğu 1914 yılından Birinci Dünya Savaşı’nın bittiği 1918 yılına kadar Enver Paşa, Kafkasya Türklerine yardım etmeyi ihmal etmemiş ve Kafkas İslam Ordusunu kurarak komutanlıklarına Halil ve Nuri Paşaları geçirmiştir. Bakü, Gence, Esgeran gibi birçok Türk şehrinin Bolşevik ve Ermeni istilasından kurtarılmasını sağlayan Kafkas İslam Ordusu ve komutanları için edebiyat sahnesinin perdesi aralanmıştır. Bilhassa Azerbaycan Türkleri gerek o dönemde gerek yakın tarihte gerekse yıllar sonra güncel hayatta Enver, Nuri ve Halil Paşalara hürmetlerini sunmuş ve sunmaya devam etmektedir. Dramlarda, şiirlerde, ağıtlarda, marşlarda ve daha birçok edebî eserde adı geçen Paşaların güncel hayatta da karşılık bulduğu anma törenleri gibi alanlar mevcuttur. Bu çalışmada, Enver Paşa’nın Kafkasya coğrafyasında bilhassa da Azerbaycan Türkleri tarafından gördüğü hürmet, önce tarihsel kökenine dayanmak suretiyle edebî ve güncel hayat örnekleriyle incelenmiştir.
Enver Pasha, who had occupied a prominent place in Caucasian politics since the early twentieth century, became a subject of literature in the region, in addition to his political and military work. As a result of being kept away from military service during the Tsarist Russian era, the organizational skills of Azerbaijani Turks did not improve. During the reign of Tsarist Russia when a period of intense Russian assimilation and imperialism, Azerbaijani Turks viewed the Ottoman Empire as a savior. Enver Pasha, who had a Turkist-Turanist view, was interested in the Caucasian Turks since the time he was a member of the Union and Progress Party. Enver Pasha did not neglect to help the Turks of the Caucasus, especially from 1914, when he was the Minister of War, until the end of World War I in 1918. He established the Caucasus Islamic Army and appointed Halil and Nuri Pashas to command the army. The Caucasus Islamic Army was the army that saved many Turkish cities such as Baku, Ganja, Esgeran from the Bolshevik and Armenian invasion. The curtain of the literary scene was opened for the commanders of this army. Especially the Azerbaijani Turks, both at that time, in recent history and years later in daily life, paid and continue to pay their respects to Enver, Nuri and Halil Pashas. Pashas, whose names are mentioned in literary works such as dramas, poems, marches, etc., have become the subject of commemoration ceremonies in daily life. In this study, the respect shown to Enver Pasha by the Azerbaijani Turks was examined with examples from literary and contemporary life, based on its historical roots.