This study examines the relationship between Turkish theatre and text by questioning conventional historiographical frameworks that classify certain models as “traditional” and define them as anonymous, improvised, and fundamentally textless in opposition to authored, written, and dramatic literature. It argues that such classifications and binaries obscure the oral and literary features through which textuality operates in Turkish theatre. Focusing on Karagöz, orta oyunu, meddah, and village plays (köy seyirlik), it examines a corpus of published plays, manuscript scenarios, and documented performance scripts, and drawing on the concept of lazzi in Commedia dell’Arte as an analytical point of reference rather than a genealogical model, it aims to illustrate comic routines, formulaic dialogues, stock characters, and scenario structures that function as core text-building materials. It also demonstrates how routine-based compositional units circulate across performance modals and contexts through repetition, adaptation, and reconfiguration, enabling continuity and variation. Ultimately, it proposes a re-evaluation of authorship, improvisation, and text-making in Turkish theatre in accordance with its own methods of composing texts and devising performance.
Bu çalışma, Türk tiyatrosu ile metin arasındaki ilişkiyi, belirli modelleri “geleneksel” olarak sınıflandıran ve bunları yazarlı, yazılı ve dramatik edebiyata karşıt biçimde anonim, doğaçlamaya dayalı ve temelde metinsiz olarak tanımlayan alışılagelmiş tarihyazımı çerçevelerini sorgulayarak incelemektedir. Bu tür sınıflandırma ve ikiliklerin, Türk tiyatrosunda metinselliğin sözlü ve edebî özellikleri görünmez kıldığı ileri sürülmektedir. Karagöz, orta oyunu, meddah ve köy seyirlik oyunlarına odaklanan çalışma; matbu oyunlar, elyazması senaryolar ve kayda alınmış temsil metinlerinden oluşan bir külliyatı incelemektedir. Commedia dell’Arte’deki lazzi kavramını köken bağlantısı sunan bir model olarak değil, analitik bir referans noktası olarak ele alarak, komik rutinlerin, kalıplaşmış diyalogların, tiplerin ve senaryo yapılarının metin oluşturmada temel bileşenler olarak nasıl işlediğini göstermeyi amaçlamaktadır. Ayrıca, rutin temelli bu bileşenlerin tekrar, uyarlama ve yeniden yapılandırma yoluyla farklı performans bileşenleri ve bağlamları arasında dolaşıma girerek hem sürekliliği hem de çeşitliliği mümkün kıldığı ortaya konulmaktadır. Sonuç olarak makale, Türk tiyatrosunda yazarlık, doğaçlama ve metin oluşturma kavramlarının, metin kurma ve performans üretme süreçleri doğrultusunda yeniden değerlendirilmesini önermektedir.