Reasoning on Ancient Armenia’s Watercourses and the Roots of Mesopotamian Civilization: Hydrological, Geopolitical, and Cultural Dimensions

Year 2025, Volume: 7 Issue: 2, 225 - 247, 25.09.2025

Nusret Burak Özsoy

https://doi.org/10.33469/oannes.1611158

Abstract

This study delves into the multifaceted influence of ancient Armenian rivers—specifically the Tigris, Euphrates, Aras (Araxes), and Kura (Cyrus)—on the historical development of Mesopotamian civilizations. These rivers played pivotal roles in the Near East as geographical and hydraulic features and cultural, economic, strategic, and ideological elements. Utilizing an interdisciplinary approach, the research integrates ancient textual sources, archaeological findings, and geomorphological studies to uncover the complex functions of these waterways. Key themes include the impact on agricultural productivity, establishing trade networks, urbanization processes, and the symbolic representation of rivers in mythology, royal propaganda, and military strategies.
Civilizations such as the Sumerians, Babylonians, and Assyrians imbued these rivers with sacred and ideological significance, highlighting their central role in shaping cultural identities and political narratives. The Eastern Anatolian plateau's rugged terrains and volcanic landscapes influenced river flow regimes, presenting opportunities and challenges for ancient societies. These rivers served as vital conduits for trade and communication while acting as formidable logistical barriers during military campaigns. Assyrian and Urartian royal inscriptions illustrate how river crossings were framed ideologically, intertwining geography with divine sanction and sovereign power.
Moreover, the study examines the sophisticated irrigation and canal systems that transformed these rivers within the Fertile Crescent into engines of agricultural prosperity and urban development. Accounts from authors like Herodotus, Xenophon, Strabo, and Pliny provide insights into the varying perceptions of these rivers across different periods and cultures. Ultimately, the research underscores the indispensable role of ancient Armenian rivers in the interaction between natural landscapes and human civilization, offering valuable perspectives on historical water management and sustainability practices in the Near East.

Keywords

Armenia , East Anatolia , Euphrates , Araxes , Tigris

Antik Armenia’nın Akarsuları ve Mezopotamya Medeniyetinin Kökleri: Hidrolojik, Jeopolitik ve Kültürel Boyutlar

Abstract

Bu çalışma, antik Armenia nehirlerinin Mesopotamia’nın tarihi gelişimi üzerindeki çok yönlü etkisini derinlemesine incelemektedir. Tigris, Euphrates, Araxes ve Cyrus gibi nehirler, sadece coğrafi ve hidrolik özellikler olarak değil, aynı zamanda kültürel, ekonomik, stratejik ve ideolojik unsurlar olarak Yakındoğu genelinde önemli bir rol oynamıştır. Araştırma, disiplinler arası bir bakış açısıyla, antik metin kaynakları, arkeolojik buluntular ve jeomorfolojik çalışmaların sentezlenmesiyle bu nehirlerin karmaşık rollerini ortaya koymaktadır. Ana temalar arasında tarımsal verimlilik, ticaret ağları, kentleşme süreçleri üzerindeki etkileri ile mitoloji, kraliyet propagandası ve stratejik savaşlarda nehirlerin temsil edilmesi yer almaktadır. Sümerler, Babil halkları ve Asurlular gibi medeniyetlerin bu nehirleri kutsal ve ideolojik anlamlar yüklemesi, kültürel kimliklerin ve siyasi anlatıların şekillenmesinde nehirlerin merkeziliğini vurgulamaktadır.
Doğu Anadolu yaylasının engebeli arazileri ve volkanik manzaraları, nehir akış rejimlerini şekillendirerek antik toplumlar için fırsatlar ve zorluklar yaratmıştır. Nehirler, ticaret ve iletişim için hayati bağlantılar sağlarken, askeri seferler sırasında önemli lojistik engeller de oluşturmuştur. Asur ve Urartu kraliyet yazıtlarında görüldüğü üzere, nehir geçişlerinin ideolojik çerçevesi, coğrafyanın ilahi onay ve egemenlik gücüyle derinlemesine iç içe geçtiğini göstermektedir. Ayrıca, nehirler antik Yakın Doğu’nun jeopolitik ve ekonomik yapıları içinde değerlendirilmiş, sulama ve kanal sistemlerinin bu su yollarını tarımsal zenginlik ve kentsel refahın motorlarına dönüştürdüğü ortaya konmuştur. Hellen, Roma ve Yakındoğu yazarlarının (Herodotos, Ksenophon, Strabon, Plinius) hesaplarına dayanarak, bu nehirlerin farklı dönemler ve kültürel çevreler arasında nasıl algılandığı da incelenmiştir. Sonuç olarak, bu çalışma antik Armenia nehirlerinin doğal peyzajlar ile insan medeniyeti arasındaki etkileşimdeki vazgeçilmez rolünü vurgulamakta ve bölgedeki su yönetimi ve sürdürülebilirlik konularına dair önemli içgörüler sunmaktadır. Bu çok boyutlu perspektif, Yakındoğu tarihi ekolojisinin anlaşılmasını zenginleştirmekte ve insan ile çevresi arasındaki ilişkinin daha geniş bir tartışmasına katkıda bulunmaktadır.

Keywords

Armenia , Doğu Anadolu , Fırat , Aras , Dicle

References

• Arr.: (= Lucius Flavius Arrianus). : periplus (= Periplus Ponti Euxini) Arriani Periplus Ponti Euxini. Arrianus’un Karadeniz Seyahati. (Trans. and Comm. Aslan, M.) 2005. Odin Yay.
• Cic.: (= Marcus Tullius Cicero : De Natura Cicero, Nature of the Gods (De Natura Deorum), from the Treatises of M.T. Cicero, trans. by Charles Duke Yonge (1812-1891), Bohn edition of 1878.
• Diod. (=Diodorus Siculus). : Bib. (= Bibliotheca historica) Diodorus of Sicily. With an English trans. by R. M. Geer. 1947 (The Loeb Classical Library). Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus. Trans., with notes, by the R. J. S. Watson. Henry G. Bohn, York Street, Convent Garden 1853.
• Hdt.: (= Herodotus). :Historiai (= Herodotus. (1920–1925). The Persian Wars, I-IV (A. D. Godley, Trans.). Cambridge, MA; Harvard University Press. (Loeb Classical Library). Herodotos. (1920). Historiai (A. D. Godley, Trans.). Cambridge, MA; Harvard University Press. Herodot. (2012). Tarih (M. Ökmen, trans.; VIII. edition). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Ksen.: (= Ksenophon). :Anabasis (=Ksenophon. (1922). Anabasis I–VII (C. L. Brownson, Trans.). MA: Harvard University Press. (Loeb Classical Library). Ksenophon. (2011). Anabasis: Onbinlerin dönüşü (O. Yarlıgaş, Trans.). Kabalcı Yayıncılık.
• Pomp. Mel.: (= Pomponius Mela) :De Chorographia (= Pomponius Mela. (1998). Description of the World (F. E. Romer, Trans.). Ann Arbor: University of Michigan Press.
• Pseudo-Plutarch :De Fluviis Plutarch. Plutarch's Morals. Transl. from the Greek by several hands. Corrected and revised by. William W. Goodwin, PH. D. Boston. Little, Brown, and Company. Press of John Wilson and son. 1874.
• Ptol.: (= Claudius Ptolemaeus). :Geographike Hyphegesis (= Ptolemaios, K. (2017). Handbuch der Geographie (Griechisch-Deutsch) (trans. and edited for pub. A. Stückelberger & G. Graßhoff). Schwabe Verlag.
• Plin.: (= G. Plinius Secundus): :nat. (= Naturalis Historia) (= Pliny. (1938–1971). Natural History I–X (H. R. Rackham, W. H. S. Jones, & D. E. Eichholz, Trans.). Harvard University Press. (Loeb Classical Library).
• Ruf.: (= Curtius Rufus) : Historiarum Alexandri Magni Macedonis Curtius Rufus, Quintus. Historiarum Alexandri Magni Macedonis libri qui supersunt. Edmund Hedicke. in aedibus B.G. Teubneri. Lipsiae. 1908. Keyboarding.
• Sol. Pol. (= Gaius Iulius Solinus, Polyhistor). Gaius Iulius Solinus, The Polyhistor, trans. by Arwen Apps, Gaius Iulius Solinus and his Polyhistor (PhD diss. Macquarie University, 2011).
• Steph. Byz. Ethnika (= Stephanos Byzantios) : Ethnika Stephani Byzantii, Ethnikon. Ed. A. Westermann. 1839. Stephani Byzantii, Ethnica. volume I: Alpha-Gamma. Ed. W. De Gruter. 2006.
• Strab.: (= Strabon) :Geographika Strabo. (1917–1932). The Geography of Strabo I–VIII (H. L. Jones, Trans.). Harvard University Press. (Loeb Classical Library). Strabon. (2000). Coğrafya (A. Pekman, Çev.). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Varro: (= Marcus Terentius Varro) : De Lingua Latina De Lingua Latina' ('On the Latin Language'), (R.G.Kent, Trans.). Harvard University Press. Loeb Classical Library.
• ARAB : (= Ancient Records of Assyria and Babylonia) Luckenbill, D. D. (1926). Ancient Records of Assyria and Babylonia, I–II. University of Chicago Press.
• BAtlas : (= Barrington Atlas of the Greek and Roman World) Barrington Atlas of the Greek and Roman World. (Ed.). Richard J. A. Talbert. (2000). Princeton University Press
• RIMA : (= Royal Inscriptions of Mesopotamia, Assyrian Periods) Grayson, A. K. (1987). Assyrian rulers of the 3rd and 2nd millennia BC (to 1115 BC). Royal Inscriptions of Mesopotamia, Assyrian Periods, I. University of Toronto Press. Grayson, A. K. (1991). Assyrian rulers of the early first millennium BC I (1114–859 BC). Royal Inscriptions of Mesopotamia, Assyrian Periods, II. University of Toronto Press. Grayson, A. K. (1996). Assyrian rulers of the early first millennium BC II (858–745 BC). Royal Inscriptions of Mesopotamia, Assyrian Period, III. University of Toronto Press.
• Adams, R. McC. (1981). Heartland of cities: Surveys of ancient settlement and land use on the central floodplain of the Euphrates. Chicago: University of Chicago Press.
• Adams, R. McC. (2009). Old Babylonian networks of urban notables. Cuneiform Digital Library Journal, 7, 121–158.
• Akyol, H. (1949). Türkiye’de akarsu rejimleri. Türk Coğrafya Dergisi, 11–12, 1–34. İstanbul: Türk Coğrafya Kurumu Yayınları.
• Algaze, G. (2008). Ancient Mesopotamia at the dawn of civilization: The evolution of an urban landscape. Chicago: University of Chicago Press.
• Asheri, D. – Lloyd, A. (2007). A commentary on Herodotus books I-IV. Oxford: Oxford University Press.
• Beckman, G. (2015). The name of the Tigris in antiquity. Journal of Near Eastern Studies, 74(1), 87–94.
• Black, J. – Green, A. (1992). Gods, demons, and symbols of ancient Mesopotamia: An illustrated dictionary. London: British Museum Press.
• Bottéro, J. (2001). Religion in ancient Mesopotamia. Chicago: University of Chicago Press.
• Bournoutıan, G. A. (2011). Ermeni tarihi: Ermeni halkının tarihine kısa bir bakış. İstanbul: Aras Yayıncılık.
• Bryce, T. (2005). The kingdom of the Hittites. Oxford: Oxford University Press.
• Cameron, G. G. (1950). The annals of Shalmaneser III, king of Assyria: A new text. Sumer, 6(1), 6–26.
• Charpin, D. (2004). Histoire politique du Proche-Orient amorrite. Paris: Cerf.
• Çiğdem, S., & Topaloğlu, Y. (2018). Eski Çağ’da Doğu Anadolu’nun iktisadi hayatı üzerine genel bir değerlendirme. In L. G. Gökçek, E. Yıldırım, & O. Pekşen (Eds.), Anadolu’nun Eskiçağlarında İktisadi ve Zirai Hayat (pp. 413–457). İstanbul: Değişim Yayınları.
• Darkot, B. (1978). Aras. In Millî Eğitim Bakanlığı İslam Ansiklopedisi I (pp. 554–555). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Dedeyan, G. (2015). Ermeni halkının tarihi (Ş. Çiltaş, Trans.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Dyer, H. T. (1872). Tigris. In A Dictionary of Greek and Roman Geography II (1208-1209).
• Erinç, S. (1953). Doğu Anadolu coğrafyası. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Yayınları.
• Farrell (1961). Farrell, W. J., “A Revised Itinerary of the Route Followed by Cyrus the Younger through Syria, 401 B. C.”, The Journal of Hellenic Studies 81, 153–155.
• Frahm, E. (2017). The Neo-Assyrian period (ca. 1000–609 BCE). In E. Frahm (Ed.), A companion to Assyria (pp. 161–208). Wiley-Blackwell.
• Fuchs, A. (2011). Assyria at war: Strategy and conduct. In K. Radner & E. Robson (Eds.), The Oxford handbook of cuneiform culture (pp. 380–401). Oxford: Oxford University Press.
• Gamkrelidze, V. T. – Ivanov, V. V. (1995). Indo-European and the Indo-Europeans: A reconstruction and historical analysis of a proto-language and proto-culture. Berlin & New York: Mouton de Gruyter.
• Günaltay, Ş. (1951). Yakın Şark IV, II. Bölüm: Romalılar zamanında Kapadokya, Pont ve Artaksiad krallıkları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Hartmann, R. (1979). Dicle. In Millî Eğitim Bakanlığı İslam Ansiklopedisi.
• Hoffmann, A., & Bauer, G. (2020). Historical geography of Upper Mesopotamia: River systems and settlement patterns. Journal of Ancient Near Eastern History, 7(2), 242–268.
• Hritz, C. (2010). Tracing settlement patterns and channel systems in southern Mesopotamia. Journal of Archaeological Science, 37(1), 29–42.
• Jacobsen, T. (1976). The treasures of darkness: A history of Mesopotamian religion. New Haven: Yale University Press.
• James, E. B. (1870). “Araxes”. A Dictionary of Greek and Roman Geography I, William Smith (Ed.), (188) London: John Murray, Albemarle Street.
• Karttunen, K. (2019). Herodotus and the East: A study in the reliability of Herodotus as a source for oriental history. Journal of Ancient History, 87(2), 156–178.
• Kramer, S. N. (1963). The Sumerians: Their history, culture, and character. Chicago: University of Chicago Press.
• Kuhrt, A. (1995). The ancient Near East c. 3000–330 BC. London: Routledge.
• Lang, D. M. (1970). Armenia: Cradle of civilization. London: George Allen & Unwin Ltd.
• Larsen, M. T. (2015). Ancient Kanesh: A merchant colony in Bronze Age Anatolia. Cambridge: Cambridge University Press.
• Luckenbill, D. D. (1912). Inscriptions of early Assyrian rulers. American Journal of Semitic Languages and Literatures, 28(3), 153–203. University of Chicago Press.
• Parker, B. J. (2001). The mechanics of empire: The northern frontier of Assyria as a case study in imperial dynamics. Helsinki: Neo-Assyrian Text Corpus Project.
• Payne, R. M. (2006). Urartu Çivi Yazılı Belgeler Kataloğu. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Pekşen, O. (2017). Asur devlet emperyalizminin meşrulaştırılması açısından Tanrı Aššur’a isyan olgusu. In P. Pınarcık et al. (Eds.), Prof. Dr. Recep Yıldırım’a armağan (pp. 355–370). Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
• Pekşen, O. (2018a). Asur kral yıllıklarına göre Asur krallarının Anadolu’ya düzenledikleri askeri seferler, sefer güzergâhları ve kentler. In B. Gökçe & P. Pınarcık (Eds.), Eski Yakındoğu’da ulaşım üzerine yazılar (pp. 307–322). Ankara: Akademisyen Yayınevi.
• Pekşen, O. (2018b). Asur kral yıllıklarına göre Anadolu’nun sahip olduğu iktisadi ve zirai zenginliğin bölgeye yapılan Asur seferlerine yansıması. In L. G. Gökçek, E. Yıldırım, & O. Pekşen (Eds.), Anadolu’nun Eski Çağlarında İktisadi ve Zirai Hayat (pp. 373–398). İstanbul: Değişim Yayınları.
• Pekşen, O. – Topaloğlu, Y. (2024). A theocratic approach to governance in ancient times: Assyrians. Journal of Academic Research in Religious Sciences, 24(1), 9–36.
• Postgate, J. N. (1992). Early Mesopotamia: Society and economy at the dawn of history. London: Routledge.
• Radner, K. (2014). The Neo-Assyrian Empire. In M. Gehler & R. Rollinger (Eds.), Imperien und Reiche in der Weltgeschichte (pp. 101–119). Wiesbaden: Harrassowitz.
• Radner, K. (2015). Ancient Assyria: A very short introduction. Oxford: Oxford University Press.
• Radner, K. (2021). Writing ancient Iraqi history: Sources and approaches. Journal of Ancient History, 9(2), 305–329.
• Roaf, M. (1990). Cultural atlas of Mesopotamia and the ancient Near East. New York: Facts on File.
• Salvini, M. (1995). Geschichte und Kultur der Urartäer. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft.
• Steikeller, P. (2001). New light on the hydrology of southern Mesopotamia in the third millennium. Zeitschrift für Assyriologie, 91, 22–84.
• Tuncel, M. (1991). Aras. In Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 3 (pp. 332–335). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Tuncel, M. (1994). Dicle. In Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 9 (pp. 281–282). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Tuncel, M. (1996). Fırat. In Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 13 (pp. 33–34). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Van De Mieroop, M. (2007). A history of the ancient Near East ca. 3000–323 BC. Oxford: Blackwell.
• Wilkinson, T. J. – Rayne, L. – Jotheri, J. (2015). Hydraulic landscapes in Mesopotamia: The role of human niche construction. Water History, 7(4), 397–418.isi IV (pp. 582–585). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.